بهادر
معرف
شکل‌ فارسی‌ و اردوی‌ واژة‌ مغولی‌ «بَغاتور» (باغاتور)، به‌معنای‌ قهرمان‌، دلیر و شجاع‌ که‌ همان‌ «با ـ آتور» مندرج‌ در تاریخ‌ سرّی‌ مغولان‌ (فصل‌ 120؛ کُوالفسکی‌، ج‌ 2، ص‌ 1058) است‌
متن
بَهادُر ، شکل‌ فارسی‌ و اردوی‌ واژة‌ مغولی‌ «بَغاتور» (باغاتور)، به‌معنای‌ قهرمان‌، دلیر و شجاع‌ که‌ همان‌ «با ـ آتور» مندرج‌ در تاریخ‌ سرّی‌ مغولان‌ (فصل‌ 120؛ کُوالفسکی‌، ج‌ 2، ص‌ 1058) است‌. کلموکها این‌ واژه‌ را «باتْر» تلفظ‌ می‌کنند. قبیله‌ای‌ از اویرات‌ ها که‌ هنوز هم‌ وجود دارد، «باتوت‌» نامیده‌ می‌شود که‌ جمعِ باتر است‌ (رامشتت‌ ، 1935). این‌ واژه‌ در لهجه‌های‌ مختلف‌ ترکی‌ کنونی‌ به‌صورت‌ «باتور»، «باتِر» و «ماتور» (جغتایی‌، قرقیزی‌، قزاق‌، قازان‌ و باشقیر)، پاتِّر (چوواشی‌) «پِتیر» و «مِتّیر» (آلتایی‌)، در بین‌ اوستیاق‌ های‌ ینی‌سئی‌ به‌صورت‌ «باها»، در زبان‌ مجاری‌ به‌صورت‌ «باتُر»، و در ترکی‌ آناطولی‌ به‌شکل‌ «بَهادُر» به‌معنای‌ شجاع‌ به‌ کار برده‌ می‌شود.از زمان‌ تو ـ کیوها [ = ترکان‌ باستان‌ ] به‌واژة‌ «بَغاتور» در مقام‌ اسم‌ خاص‌ یا به‌تعبیر درست‌تر در مقام‌ لقب‌ و عنوان‌ برمی‌خوریم‌. در منابع‌ چینی‌، این‌ لقب‌ به‌صورت‌ «مو ـ هو ـ تو » قید شده‌ است‌. باز در همین‌ منابع‌، در بین‌ اسامی‌ پاره‌ای‌ از حکمرانان‌ تو ـ کیوی‌ شمالی‌ که‌ عنوان‌ مو ـ هو ـ تو داشتند، به‌حکمرانی‌ برمی‌خوریم‌ که‌ لقب‌ بَغاتور تودون‌ داشته‌ است‌. گذشته‌ از حکمرانان‌ ترکستان‌ غربی‌، به‌خاقانهای‌ تاشکند «بَغاتور یبغو» می‌گفتند (شاوان‌ ، 1903، فهرست‌؛ همو، 1904، ج‌ 5، ص‌ 18، 32، 62). پلیو معتقد است‌ که‌ واژة‌ مغولی‌ «با ـ آتور» و «باتور» از طریق‌ قوم‌ آوار وارد زبان‌ ترکی‌ شده‌ است‌ (ص‌ 55). در قطعه‌ای‌ که‌ ا. اشتین‌ با خود از تون‌ ـ هوانگ‌ آورده‌ است‌ و به‌ الفبای‌ اورخون‌ نوشته‌ شده‌، به‌این‌ واژه‌ در مقام‌ اسم‌ خاص‌ برمی‌خوریم‌ (تامسِن‌، ج‌ 4، ص‌ 12؛ نیز > تونگ‌پائو < ، ج‌ 15، 1914، ص‌ 450 و بعد). مع‌هذا می‌توان‌ حدس‌ زد که‌ این‌ لقب‌ خیلی‌ پیشتر از آن‌ نیز وجود داشته‌ است‌.به‌واژة‌ بغاتور در مقام‌ اسم‌ خاص‌ یا عنوان‌، در بین‌ بلغارهای‌ نخستین‌ (بلغارهای‌ ترکِ دانوب‌) نیز برمی‌خوریم‌. مارکوارت‌ (ص‌ 150) نام‌ «آلوبغاتور» را که‌ در 315/927 بر بلغارهای‌ نخستین‌ ریاست‌ می‌کرد، به‌شکل‌ صحیح‌تر آن‌، یعنی‌ «آلْپْ بغاتور»، توضیح‌ داده‌ است‌. به‌ موجب‌ تحقیقات‌ مورخان‌ حقوق‌ اسلاو، گروهی‌ اصیل‌ با عنوان‌ «بغاتور» (قهرمان‌) زیر فرمان‌ خانهای‌ بلغار بودند، که‌ بویژه‌ در مرزها وظایف‌ مهم‌ نظامی‌ داشتند و گاهی‌ هم‌ نزد خان‌ می‌رفتند (کادلِک‌، ص‌ 66). این‌ واژه‌ (بغاتور) به‌صورت‌ «بُغاتِر» تحت‌ تأثیر عناصر ترک‌ ـ مغول‌ که‌ قرنها بر دشتهای‌ اروپای‌ جنوبِ شرقی‌ مسلط‌ بودند، وارد حماسه‌های‌ روسی‌ نیز شده‌ است‌. این‌ حماسه‌ها با خصوصیت‌ کلی‌ خود، قهرمانان‌ حماسه‌ها و افسانه‌های‌ ترک‌، یعنی‌ باتِرها و آلپها، را به‌ خاطر می‌آوردند. به‌ گفتة‌ برخی‌ از دانشمندان‌ روسی‌، واژة‌ بغاتور از کلمة‌ «بَگهادْهارا» به‌معنای‌ دارندة‌ طالع‌ و خوشبختی‌ مشتق‌ شده‌ است‌، اما این‌ ادعا متکی‌ به‌هیچ‌ مدرک‌ تاریخی‌ نیست‌، ازینرو اعتباری‌ کسب‌ نکرده‌ است‌. به‌عقیدة‌ پاره‌ای‌ از علما، این‌ کلمه‌ پس‌ از استیلای‌ مغول‌ رایج‌ و متداول‌ شده‌ و نخستین‌ بار این‌ عنوان‌ در مورد رؤسای‌ مغول‌ به‌کار برده‌ شده‌ است‌. بنابراین‌، لازم‌ می‌آید که‌ این‌ کلمه‌ در قرون‌ هفتم‌ و هشتم‌ / سیزدهم‌ و چهاردهم‌ وارد زبان‌ روسی‌ شده‌ باشد. «بُهاتِر» لهستانی‌ نیز از زبان‌ روسی‌ گرفته‌ شده‌ است‌ (لوکوچ‌، ص‌ 15). دربارة‌ اشتقاق‌ این‌ واژه‌ که‌ کاربرد آن‌ را از قرن‌ اول‌ / هفتم‌ به‌ بعد، در بین‌ «گوک‌ ترک‌ »ها (بلغارهای‌ نخستین‌)، در قرن‌ دوم‌ / هشتم‌ در میان‌ حکمرانان‌ ترک‌ تاشکند، و از قرن‌ ششم‌ / دوازدهم‌ به‌ بعد در بین‌ مغولها مشاهده‌ می‌کنیم‌ و به‌ نظر می‌رسد که‌ از قدیم‌الایام‌ در میان‌ ترکها، عنوانی‌ عالی‌ بوده‌ باشد، هنوز نمی‌توان‌ نظر قطعی‌ ابراز داشت‌؛ فقط‌ می‌توان‌ حدس‌ زد که‌ بین‌ لقب‌ «بَغا» (باغا؛ رجوع کنید به شاوان‌، 1904، همانجاها) که‌ در آن‌ عصر بین‌ ترکان‌ معمول‌ بوده‌ و «باغا ـ آتور» مناسبتی‌ وجود داشته‌ باشد.واژة‌ «بغاتور»، یا به‌تعبیر درست‌تر : بهادر (فارسی‌ شدة‌ آن‌)، پس‌ از استیلای‌ چنگیز یعنی‌ در قرن‌ هفتم‌ در کشورهای‌ اسلامی‌ و ترک‌ آسیای‌ میانه‌ و آسیای‌ غربی‌ رواج‌ یافته‌ است‌. در متون‌ ادبی‌ و تاریخی‌ قرون‌ هفتم‌ و هشتم‌ مکرّر به‌واژة‌ «بهادر» به‌ معنای‌ قهرمان‌ و شجاع‌ و «بهادری‌» به‌ مفهوم‌ قهرمانی‌ برمی‌خوریم‌ (مثل‌ تاریخ‌ وصاف‌ ، تاریخ‌ رشیدالدین‌ ، و غیره‌). بنا به‌ مندرجات‌ یوآن‌ ـ چائو ـ بی‌ ـ شی‌ یعنی‌ تاریخ‌ سرّی‌ مغولان‌، تحت‌ فرمان‌ چنگیزخان‌، یک‌ نیروی‌ هزارنفری‌ متشکل‌ از برگزیده‌ترین‌ قهرمانان‌ بود که‌ افراد آن‌ لقب‌ بهادر داشتند. البته‌ می‌دانیم‌ که‌ این‌ لقب‌ را خودِ حکمران‌، به‌ قهرمانانی‌ می‌داد که‌ در جنگها منشأ خدمات‌ مهمی‌ می‌شدند. اباقاآن‌ به‌ یوسف‌ شاه‌ (672ـ688)، اتابک‌ لرستان‌ که‌ در جنگ‌ با بَراق‌خان‌ و نبرد گیلان‌ او را یاری‌ بسیار کرد، لقب‌ بهادر داده‌ بود. ازینرو در حکومتهای‌ مختلف‌ که‌ خاندان‌ چنگیز تشکیل‌ داده‌ بودند (در منابعی‌ چون‌ تواریخ‌ جوینی‌، وَصّاف‌ و رشیدالدین‌) به‌ شخصیتهایی‌ برمی‌خوریم‌ که‌ عنوان‌ بهادر داشتند، و می‌بینیم‌ که‌ باز در همان‌ عصر بعضی‌ از رؤسای‌ منسوب‌ به‌ قبایل‌ ترک‌ چون‌ آقاچریها و بیجِرها نیز این‌ لقب‌ را گرفته‌اند، کسانی‌ چون‌ علی‌ بهادر که‌ در [ اثر ] ابن‌بی‌بی‌ و تاریخ‌ ابوالفرج‌ نام‌ او آمده‌ است‌ یا شمس‌الدین‌ بهادر که‌ مغولان‌ «شمشاد» را به‌ اقطاع‌ به‌ او داده‌ بودند؛ و نیز بهادربن‌ حُسام‌الدین‌ بیجری‌ (یالْتْقایا، ص‌ 156، 158). در دوران‌ حکومت‌ ممالیک‌، به‌سبب‌ تأثیر شدید فرهنگ‌ مغول‌، به‌ امرای‌ بسیاری‌ برمی‌خوریم‌ که‌ لقب‌ بهادر داشتند (رجوع کنید به ضمایم‌ منابع‌ تاریخی‌ چاپ‌ شده‌ دربارة‌ دوران‌ ممالیک‌، چون‌ النجوم‌ الزاهرة‌ ).مخصوصاً در حکومتهایی‌ که‌ اولاد چنگیز تشکیل‌ دادند، و نیز در بین‌ دولتهایی‌ که‌ ادامه‌دهندة‌ آداب‌ و رسوم‌ آنان‌ بودند، عنوان‌ بهادر در مقام‌ لقب‌ اختصاصی‌ فرماندهانِ نظامی‌ اهمیّت‌ بسیاری‌ یافت‌. در معزّالانساب‌ ، ضمن‌ بحث‌ از رجال‌ دوران‌ هر حکمرانی‌، به‌طور جداگانه‌ از بهادران‌ نیز سخن‌ به‌ میان‌ آمده‌ است‌. جهانگردان‌ اروپایی‌ چون‌ کلاویخو، باربارو، ژوسافات‌ و هَنوی‌ نیز دربارة‌ این‌ بهادران‌ بحث‌ کرده‌اند. حتی‌ کلاویخو تصریح‌ دارد که‌ در مجلس‌ شرابخوری‌ نیز آنان‌ که‌ بیش‌ از دیگران‌ قادر به‌ نوشیدن‌ بودند، بهادر خوانده‌ می‌شدند. در اکبرنامه‌ نیز از جماعتی‌ سخن‌ به‌میان‌ آمده‌ است‌ که‌ بهادر نام‌ داشتند (کاتِرمِر، ص‌ 307 به‌بعد). می‌دانیم‌ واحد نظامی‌ای‌ که‌ در اواسط‌ قرن‌ سیزدهم‌ در ایران‌، از مسیحیان‌ تشکیل‌ شده‌ بود، «بهادران‌» نام‌ داشت‌. در 1301 نیز در بین‌ نیروهای‌ لشکری‌ ایران‌، واحدهای‌ پیادة‌ نظامی‌ به‌همین‌ نام‌ وجود داشته‌اند (اعتمادالسلطنه‌، بخش‌ دوم‌، ص‌ 25). لقب‌ بهادر که‌ در هندوستان‌ از قرن‌ نهم‌ متداول‌ بود و بویژه‌ در قرن‌ دهم‌ پس‌ از تشکیل‌ حکومت‌ بابریها بسیار رایج‌ شد، پس‌ از استیلای‌ انگلستان‌ بر هند نیز همچنان‌ وجود داشت‌. باز در هندوستان‌ به‌شعرایی‌ برمی‌خوریم‌ که‌ تخلصشان‌ «بهادر» بوده‌ است‌ (نهاوندی‌، ج‌ 3، ص‌ 1378).قرار گرفتن‌ لقب‌ بهادر در بین‌ عناوین‌ و القاب‌ رسمی‌ حکمرانان‌ ترک‌، از قرن‌ هشتم‌ با ابوسعید، حکمران‌ ایلخانی‌، آغاز شد. وی‌ در اثنای‌ سرکوبی‌ بعضی‌ از امرای‌ مغول‌ که‌ شورش‌ کرده‌ بودند، چون‌ شخصاً در جنگ‌ شرکت‌ کرد و قهرمانیها نشان‌ داد (718) این‌ عنوان‌ را گرفت‌، و از آن‌ پس در تمامی‌ فرمانها و اسناد رسمی‌ نام‌ او با عنوان‌ «السلطان‌ العادل‌ ابوسعید بهادرخان‌» ثبت‌ شد (حافظ‌ ابرو، ص‌ 103؛ میرخواند، ج‌ 5، ص‌ 199؛ قزوینی‌، ص‌ 147). پس‌ از آن‌، می‌بینیم‌ که‌ حکمرانان‌ جلایری‌، تیموری‌ و قراقوینلو، آق‌قوینلو، صفویه‌ و تیموریان‌ هند (بابریها) و نیز دیگر سلسله‌های‌ مختلف‌ ترک‌ حاکم‌ بر هندوستان‌ و حکمرانان‌ خوارزم‌ و ماوراءالنهر و سایر حکمرانان‌ ترک‌ ترکستان‌ شرقی‌ این‌ لقب‌ را به‌کار برده‌اند. در همة‌ منابع‌ تاریخی‌ مربوط‌ به‌ این‌ خاندانها و در کلیة‌ اسناد رسمی‌ و کتیبه‌های‌ حکمرانان‌ منسوب‌ به‌ آنان‌ و در نامه‌هایی‌ که‌ سایر حکمرانان‌ برای‌ آنان‌ فرستاده‌اند، استفادة‌ مداوم‌ از لقب‌ بهادر دیده‌ می‌شود. در بین‌ القاب‌ رسمی‌ حکمرانان‌ عثمانی‌ هرگز به‌ این‌ عنوان‌ برنمی‌خوریم‌؛ فقط‌ در کتیبه‌ای‌ از زمان‌ اورخان‌ غازی‌ در بورسه‌، عبارت‌ «بهادر زمان‌» وجود دارد ( بَلْلَتن‌ ، ش‌19، ص‌ 280). توجه‌ به‌ این‌ که‌ عنوان‌ بهادر را به‌ هیچ‌ وجه‌ در بین‌ عناوین‌ و القاب‌ عثمانی‌ نمی‌توان‌ یافت‌، می‌توان‌ به‌ سادگی‌ فهمید که‌ کاربرد آن‌ تنها جنبة‌ ادبی‌ داشته‌ است‌. مع‌هذا اگر این‌ امر را زاییدة‌ تأثیر آداب‌ و رسوم‌ دورة‌ ایلخانیان‌ در آناطولی‌ غربی‌ بدانیم‌، خطا نکرده‌ایم‌. در قرون‌ هفتم‌ تا نهم‌ در بین‌ ترکان‌ آناطولی‌ به‌این‌ واژه‌ در مقام‌ اسم‌ شخص‌ برمی‌خوریم‌ (اولیا چلبی‌، ج‌ 2، ص‌ 267؛ اوزون‌ چارشیلی‌، ص‌ 172).لقب‌ «باتر» تا این‌ اواخر در میان‌ قرقیز ـ قزاقها متداول‌ بود و در بین‌ برنته‌ * ها به‌دلاورانی‌ که‌ از خود قهرمانی‌ نشان‌ می‌دادند اعطا می‌شد. پر بارترین‌، زیباترین‌ و اصیلترین‌ ادبیات‌ خلق‌ قرقیز ـ قزاق‌ را حماسة‌ باترها تشکیل‌ می‌دهد. در مناقب‌ چوراباتر، قوبلاندی‌ باتر و بسیاری‌ از باترها، خصلت‌ مشترک‌ و عمومی‌ این‌ قهرمانانِ دشتهای‌ بی‌آب‌ و علف‌ با قدرت‌ تمام‌ جان‌ گرفته‌ است‌. بین‌ روحیات‌ این‌ باترها که‌ عناوین‌ «آلپ‌»، «اَرْ» و «جیگیت‌» را نیز به‌ خود اختصاص‌ می‌دادند و قهرمانان‌ روایتهای‌ قدیمی‌ اُغوز که‌ آلپ‌ و چاپار نامیده‌ می‌شدند، شباهت‌ بسیاری‌ به‌ چشم‌ می‌خورد. کار باتر در درجة‌ نخست‌ نبرد با دشمن‌، غارت‌، با خود بردن‌ رمة‌ چارپایان‌، به‌ اسارت‌ گرفتن‌ زنان‌ و دختران‌ و انجام‌ عملیات‌ انتقامی‌ است‌ که‌ عرف‌ و رسوم‌ قبیله‌ای‌ ناگزیرشان‌ می‌کرد. باتر گاهی‌ نیز در پی‌ ماجرایی‌ عاشقانه‌ به‌ جستجوی‌ دختران‌ زیباروست‌. چون‌ باترها به‌یک‌ زن‌ بسنده‌ نمی‌کنند، ماجراهای‌ عشقیشان‌ نیز، به‌ همان‌ نسبت‌، افزوده‌ می‌شود. علی‌رغم‌ نظریات‌ منفی‌ لوشین‌ (ص‌ 350، 382)، محققان‌ روسی‌ روشن‌ کرده‌اند که‌ باتر شرور و ظالم‌ و راهزن‌ نیست‌. بهترین‌ دوست‌ باتر که‌ چون‌ شیر می‌جنگد و گاه‌ نیز از نیرنگ‌ زدن‌ به‌دشمنان‌ ابا ندارد و از جادو استفاده‌ می‌کند، اسب‌ اوست‌. این‌ اسب‌ که‌ نام‌ نیز دارد، خود یک‌ قهرمان‌ است‌. باتر بی‌ او دست‌ به‌ هیچ‌ کاری‌ نمی‌زند، با او مشورت‌ می‌کند، سخن‌ می‌گوید و هم‌ اوست‌ که‌ خطر را از همان‌ آغاز احساس‌ می‌کند و قهرمان‌ را آگاه‌ می‌سازد، جادوگران‌ را می‌یابد و باتر را که‌ مرده‌ است‌ به‌یاری‌ آنان‌ زنده‌ می‌کند. این‌ حماسه‌ها با مرگ‌ باتر، بر اثر خیانت‌ زن‌ یا عروسش‌، یا با ادامة‌ زندگی‌ او همراه‌ با احترام‌ و محبت‌ مردم‌، پایان‌ می‌پذیرد.منابع‌: محمدحسن‌بن‌ علی‌ اعتمادالسلطنه‌، مطلع‌الشمس‌ ؛ محمد ظلی‌بن‌ درویش‌ اولیاچلبی‌، اولیاچلبی‌ سیاحتنامه‌سی‌ ؛ عبدالله‌بن‌ لطف‌الله‌ حافظ‌ ابرو، ذیل‌ جامع‌ التواریخ‌ رشیدی‌ ، چاپ‌ خانبابا بیانی‌، تهران‌ 1317 ش‌؛ یحیی‌بن‌ عبداللطیف‌ قزوینی‌، لب‌التواریخ‌ ، چاپ‌ جلال‌الدین‌ طهرانی‌، تهران‌ 1314 ش‌؛ محمدبن‌ خاوندشاه‌ میرخواند، روضة‌الصفا ؛ عبدالباقی‌ نهاوندی‌، مآثر رحیمی‌ ، کلکته‌ 1931؛E. Chavannes, Documents sur les Tou-kiue occidentaux , Petersburg 1903; idem, "Notes additionnelles sur Tou- kiue (Turcs) occidentaux", T'oung Pao , v (1904); Karel Kadlec, Introduction ”بl'إtude comparative de l'histoire du droit public des peuples slaves , Paris 1933, Fuad Kخprدlد, Zur Kenntnis der alttدrkischen titulatur, Kخrخsi Csoma - Archivum , 1932, 342; A. de Levchine, Des cription des hordes et des steppes des Kirghiz Kazaks , Paris 1840; Karl Lokotsch, Etymologisches Wخrterbuch , Heidelberg 1927; J. Marquart, Osteuropجische und Ostasiatische Streifzدge , Leipzig 1903; P. Pelliot, in JA , CCXVII; M. Quatremةre, Histoire des Mongols de la Perse , Paris 1836; Ramstedt, Kalmدckisches Wخrterbuch , Helsinki 1935; V. Thomsen, "Dr. M. A. Stein's manuscripts. in Turkish "Runic", script from Miran and Tun-Huang", JRAS , (1912); I smail Hakk ¦âUzun µar âíl â, Osmanl i devleti te íkila ªt i na medha ªl , Istanbul 1941; ìerafeddin Yaltkaya, Baybars tarihi tercدmesi , Istanbul 1941; Gombocz Zolta ¦n, Honfoglalؤselخtti Tخrخk Jovإnyszavaink, Budapest 1908, 12.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

فؤاد کوپریلی ( د.ا. ترک )

حوزه موضوعی

تاریخ اجتماعی

رده های موضوعی
جلد 4
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده