بهاتیا (نیز بهاطیه بهاطیا باتیه بهاتیه )
معرف
شهری‌ تاریخی‌ و محصور (دارای‌ دیوار گرداگرد شهر) برکنار رود سند در پاکستان‌
متن
بَهاتیا (نیز بهاطیه‌، بهاطیا، باتیه‌، بهاتیه‌)، شهری‌ تاریخی‌ و محصور (دارای‌ دیوار گرداگرد شهر) برکنار رود سند در پاکستان‌. نام‌ آن‌ نخستین‌بار در چَچْنامه‌ [ تألیف‌ علی‌بن‌ حامد کوفی‌ در 613 ] آمده‌ است‌. چَچ‌، پسرِ داهِر، و داهر راجة‌ معروفِ اَلْوَر (یا اَلْوُر/اَلُر، ارور، پایتخت‌ قدیمی‌ سند) بود که‌ فرمانده‌ معروف‌ اموی‌، محمدبن‌قاسم‌ (متوفی‌ 98)، او را شکست‌ داده‌ بود.سِر هنری‌ الیوت‌ ، محمد ناظم‌ و برخی‌ نویسندگان‌ متعدد دیگر، پیرامون‌ درستی‌ یا نادرستی‌ نام‌ بهاتیا بحث‌ کرده‌ و آن‌ را با بهیره‌ * (در پنجاب‌) و اُچَّه‌، و بهتنیر (در بیکانیرِ هند) خلط‌ کرده‌اند (رجوع کنید به محمدناظم‌، ص‌ 197). اما همة‌ این‌ اختلافات‌ با دلایل‌ تردیدناپذیر چچنامه‌ به‌ پایان‌ می‌رسد. در این‌ کتاب‌، چندبار به‌ وضوح‌ نام‌ شهرِ بهاتیا آمده‌ و محل‌ آن‌ میان‌ مُلتان‌ و الور گفته‌ شده‌ است‌.در تاریخ‌ قبیلة‌ بَهطّی‌/ بَهتّی‌، بنای‌ این‌ شهر را به‌ راجة‌ بهطّی‌ نسبت‌ داده‌اند. تاریخ‌ بنیان‌ این‌ شهر، قرن‌ دوم‌ میلادی‌ تصور می‌شود.در چچنامه‌ (ص‌ 15، 33ـ34، 197، 235ـ236) نام‌ بهاتیا هنگام‌ وصف‌ سه‌ واقعة‌ مهم‌ ذکر شده‌ است‌: لشکرکشی‌ چچ‌ به‌ اَلوَر در شمال‌ پیش‌ از 12/633 که‌ در آن‌ قلعة‌ بهاتیا گشوده‌ شد؛ ضمن‌ بیان‌ واقعه‌ای‌ که‌ پس‌ از فتح‌ راؤر (ارور)، به‌دست‌ محمدبن‌ قاسم‌ ثقفی‌ * ، رخ‌ داده‌ بود (93/711)؛ و در بیان‌ واقعة‌ ورود محمدبن‌قاسم‌ به‌ سند و سفر او در 95/713. هنگام‌ پیشروی‌ محمدبن‌قاسم‌ به‌سوی‌ ملتان‌، بهاتیا اولین‌ قلعة‌ آن‌ منطقه‌ بود که‌ وی‌ با آن‌ مواجه‌ شد. حاکم‌ قلعه‌ ـ که‌ پسرعموی‌ راجه‌ داهر بود ـ در فتوحات‌ بعدی‌ محمدبن‌قاسم‌ به‌ او کمک‌ کرد.پس‌ از این‌ فتح‌، سیاحان‌ و جغرافی‌نویسانی‌ که‌ بارها به‌ سند و پنجاب‌ رفته‌اند، از بهاتیا سخنی‌ نگفته‌اند. عُتْبی‌ ضمن‌ گزارشِ لشکرکشی‌ سلطان‌ محمود غزنوی‌ در 395، جنگ‌ «بُهاطیه‌» را ذکر کرده‌ است‌ (ص‌ 275). در این‌ جنگ‌، سلطان‌ محمود این‌ شهر را فتح‌ کرد. عتبی‌ حصار آن‌ و تدابیر دفاعی‌ شهر را وصف‌ کرده‌ است‌ (ص‌ 275ـ276). گردیزی‌ نیز این‌ نبرد را ذکر کرده‌ و نوشته‌ که‌ سلطان‌ محمود از طریق‌ والشتان‌ (بلوچستان‌) و حصار (قلعة‌ سیف‌الله‌) به‌ آنجا رسیده‌ بود (ص‌ 387). به‌ این‌ اعتبار، قلعة‌ بهاتیا بر مرز قُصدار/ قُزدار بوده‌ که‌ سلطان‌ محمود اندکی‌ پیش‌ آن‌ را فتح‌ کرده‌ بوده‌ است‌. گردیزی‌، همچنین‌ از «بهاطیه‌» هنگام‌ وصف‌ لشکرکشی‌ سلطان‌ محمود برای‌ سرکوبی‌ جاتها (رجوع کنید به جَتّ * ) نام‌ برده‌ و محل‌ آن‌ را بر ساحل‌ سیحون‌ (سند) نوشته‌ است‌ (ص‌ 414). عنصری‌، شاعر دربار محمود غزنوی‌، شرح‌ این‌ لشکرکشی‌ را در قصیده‌ای‌ آورده‌ است‌ (ص‌ 131).در تاریخ‌ مبارکشاهی‌ ، لشکرکشی‌ سلطان‌ شهاب‌الدین‌ محمد غوری‌ در 571 به‌ اُچ‌ و بهاطیا، برای‌ مجازات‌ قبیلة‌ بهطّی‌ وصف‌ شده‌ است‌. او پس‌ ازفتح‌ ملتان‌ و بهاطیا سپهسالار خویش‌، علی‌ کرماغ‌/ کرماخ‌، را به‌ فرماندهی‌ اُچ‌ و ملتان‌ تعیین‌ کرد. در طبقات‌ ناصری‌ و طبقات‌ اکبری‌ نیز این‌ لشکرکشی‌ ثبت‌ شده‌ است‌.توضیح‌ دیگری‌ دربارة‌ بهاطیا هنگام‌ وصف‌ حملة‌ میرزا پیر محمد، نوة‌ امیرتیمور، در تاریخ‌ معصومی‌ آمده‌ است‌. او در حدود 895 برای‌ سرکوبی‌ «بهطّی‌»ها، بر بهاطیا (در آن‌ زمان‌ «بهاتی‌واهن‌») یورش‌ برد و شهر را ویران‌ کرد (بکری‌، ص‌ 69). در تاریخ‌ معصومی‌ آمده‌ است‌ که‌ قبیلة‌ واهن‌ بر این‌ شهر حکومت‌ داشت‌. این‌ قبیله‌ بر شاه‌حسن‌ ارغون‌ (متوفی‌ 918)، حکمران‌ سند، نیز شوریدند. این‌ شورش‌ را بابااحمد، سپهسالار شاه‌حسن‌ ارغون‌، فروخواباند (ص‌ 144ـ 145).طبق‌ روایات‌ محلی‌، نامهای‌ این‌ شهر بهاتیا، بهاتی‌، واهن‌، بُهتاواهن‌ بوده‌، و این‌ نامها در یک‌ زمان‌ نیز رواج‌ داشته‌ است‌. در حال‌ حاضر، بهتاواهن‌ در بهاولپورِ پاکستان‌ قرار دارد. در این‌ محل‌ خرابه‌های‌ بسیاری‌ دیده‌ می‌شود که‌ جای‌ شهر قدیمی‌ را برکنار رود سند نشان‌ می‌دهد. با تغییر مسیرسند در حدود 1111، این‌ محل‌ اهمیت‌ نظامی‌ خود را از دست‌ داد.براساس‌ روایتی‌ محلی‌، این‌ شهر زادگاه‌ سَسّی‌ (قهرمان‌ زن‌ معروفترین‌ داستان‌ عشقی‌ پاکستان‌ به‌ نام‌ سسّی‌ پُنّون‌ ) بوده‌ است‌. این‌ مکان‌ را مولِدِ ابوالفضل‌ [ علامی‌ دکنی‌ ] و فیضی‌ [ دکنی‌ ] ، از رجال‌ معروف‌ عهد اکبری‌، می‌دانند.منابع‌: محمد معصوم‌ بکری‌، تاریخ‌ سند، المعروف‌ به‌ تاریخ‌ معصومی‌ ، چاپ‌ عمربن‌ محمد داود پوته‌، بمبئی‌ 1938؛ یحیی‌بن‌ احمد سرهندی‌، تاریخ‌ مبارکشاهی‌ ، کلکته‌ 1931، ص‌ 5 ـ6؛ [ محمدبن‌ عبدالجبار عتبی‌، ترجمة‌ تاریخ‌ یمینی‌ ، از ناصح‌بن‌ ظفر جرفادقانی‌، چاپ‌ جعفر شعار، تهران‌ 1357 ش‌ ] ؛ علی‌بن‌ حامد کوفی‌، فتحنامة‌ سند، المعروف‌ به‌ چچنامه‌ ، چاپ‌ عمربن‌ محمد داود پوته‌، دهلی‌ 1358/ 1939؛ [ حسن‌بن‌ احمد عنصری‌، دیوان‌ ، چاپ‌ محمد دبیرسیاقی‌، تهران‌ 1363 ش‌؛ عبدالحی‌بن‌ ضحاک‌ گردیزی‌، تاریخ‌ گردیزی‌ ، چاپ‌ عبدالحی‌ حبیبی‌، تهران‌ 1363 ش‌؛ عثمان‌بن‌ محمد منهاج‌ سراج‌، طبقات‌ ناصری‌، یا، تاریخ‌ ایران‌ و اسلام‌ ، چاپ‌ عبدالحی‌ حبیبی‌، تهران‌ 1363 ش‌ ] ؛ احمدبن‌ محمد مقیم‌ هروی‌، طبقات‌ اکبری‌ ، کلکته‌ 1927ـ 1935، ج‌ 1، ص‌ 16؛Sir Henry Elliot, Muslim historians , vol. I, s.v. "Rash ¦âd A l-D ¦ân"; Muh ¤ammad Na ¦zim, The life and times of Sulta ¦n Mahmu ¦d of Ghazna , Cambridge 1931, 197, 202.برای‌ صورت‌ کامل‌ منابع‌ رجوع کنید به د.اردو ، ذیل‌ «بهاطیا».
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

سلطان احمد ، تلخیص از ( د.اردو )

حوزه موضوعی

شبه قاره هند و جنوب شرق آسیا

رده های موضوعی
جلد 4
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده