بهاءالدین عاملی محمدبن عزالدین حسین
معرف

متخلص‌ به‌ بهائی‌ و معروف‌ به‌ شیخ‌ بهائی‌، فقیه‌ و دانشمند ذوفنون‌ قرن‌ دهم‌ و یازدهم‌

متن


بهاءالدین‌ عاملی‌، محمدبن‌عزّالدین‌ حسین‌، متخلص‌ به‌ بهائی‌ و معروف‌ به‌ شیخ‌ بهائی‌، فقیه‌ و دانشمند ذوفنون‌ قرن‌ دهم‌ و یازدهم‌. خاستگاه‌ وی‌ جَبَع‌ یا جباع‌، از قرای‌ جبل‌عامل‌ بوده‌ و نسبت‌ «جبعی‌» در حواشی‌ بعضی‌ از تألیفات‌ شیخ‌ بهائی‌ و جدش‌، شمس‌الدّین‌ محمدبن‌علی‌، ذکر شده‌ است‌ (محمدباقر مجلسـی‌، ج‌ ۱۰۴، ص‌ ۱، ۱۴، ۲۰، ۲۴، ۲۷، ۳۴، ۴۷، ۲۰۸، ۲۱۱؛ مهاجر، ص‌ ۱۴۵؛ مدنی‌، ۱۲۹۷، ص‌ ۳؛ بحرانی‌، ص‌ ۱۶؛ قس‌ برهان‌ آزاد، ص‌ ۱۴۳ـ۱۴۴). نسبِ وی‌ به‌ حارث‌ هَمْدانی‌ (متوفی‌ ۶۵) از اصحاب‌ حضرت‌ علی‌ علیه‌السّلام‌ می‌رسد ازینرو به‌ حارثی‌ هَمْدانی‌ نیز شهرت‌ دارد. تخلّص‌ شعری‌ وی‌، بهائی‌، برگرفته‌ از لقبش‌ بوده‌، و این‌که‌ محمد شفیع‌ جاپلقی‌ بروجردی‌ (ص‌ [ ۳۹ ] ) لقب‌ او را امین‌الدّین‌ دانسته‌ بی‌اساس‌ است‌ (امینی‌، ج‌ ۱۱، ص‌ ۲۱۸ـ۲۲۴؛ امین‌، ج‌ ۹، ص‌ ۲۳۴؛ حرّعاملی‌، ۱۳۸۵، ج‌ ۱، ص‌ ۱۵۵؛ مدنی‌، ۱۲۹۷، همانجا).



سوانح‌ حیات‌. بهاءالدین‌ عاملی‌ در ۹۵۳ در بعلبک‌ به‌ دنیا آمد و یک‌ سال‌ بعد با خانواده‌اش‌ به‌ جبل‌عامل‌ رفت‌. پدرش‌، عزّالدین‌ حسین‌بن‌ عبدالصمد حارثی‌ * (متوفی‌ ۹۸۴)، از شاگردان‌ و دوستان‌ شهید ثانی‌ * (متوفی‌ ۹۶۶) بود و پس‌ از شهادت‌ او و احساس‌ عدم‌ امنیّت‌ در جبل‌ عامل‌ و نیز به‌دعوت‌ و تشویق‌ شاه‌ طهماسب‌ و علی‌بن‌ هلال‌ کرکی‌ معروف‌ به‌ شیخ‌علی‌ مِنشار * ، شیخ‌الاسلام‌ اصفهان‌، با خانواده‌اش‌ به‌ ایران‌ آمد و در اصفهان‌ ساکن‌ شد. وی‌ از نخستین‌ علمای‌ شیعه‌ در جبل‌ عامل‌ بود که‌ در پی‌ استقرار حکومت‌ شیعی‌ صفوی‌، به‌ ایران‌ مهاجرت‌ کردند (مهاجر، ص‌ ۹۵، ۱۴۶؛ افندی‌ اصفهانی‌، ۱۴۰۱، ج‌ ۲، ص‌ ۱۱۹؛ عاملی‌، ص‌ ۳۰؛ امین‌، ج‌ ۸، ص‌ ۳۶۹؛ اسکندر منشی‌، ج‌ ۱، ص‌ ۱۵۵؛ میراحمدی‌، ص‌ ۵۴). بنابر نسخه‌ای‌ به‌ خط‌ شیخ‌ بهائی‌ که‌ در ۹۶۹ در قزوین‌ نوشته‌ شده‌ است‌، وی‌ هنگام‌ ورود به‌ ایران‌ سیزده‌ساله‌ بود، اما بعضی‌ منابع‌ (اعتمادالسلطنه‌، ۱۳۶۲ـ۱۳۶۳ ش‌، ص‌ ۴۴۷؛ بحرانی‌، ص‌ ۲۶) به‌ اشتباه‌ او را در این‌ زمان‌ هفت‌ساله‌ دانسته‌اند. بعضی‌ منابع‌، نسبت‌ عاملی‌ را به‌ آملی‌ تغییر داده‌ و او را ایرانی‌ شمرده‌اند (طوقان‌، ص‌ ۷۵، ۸۲؛ خفاجی‌، ص‌ ۱۰۳؛ نیز رجوع کنید به امین‌، ج‌ ۹، ص‌ ۲۳۶ـ۲۳۷؛ نعمه‌، ص‌ ۳۴۹). همچنین‌ بعضی‌ تذکره‌نویسان‌ (طالَوی‌ ارتقی‌، ج‌ ۲، ص‌ ۱۲۶ـ۱۲۷)، به‌ دلیل‌ اقامت‌ طولانیش‌ در قزوین‌، این‌ محل‌ را زادگاه‌ وی‌ دانسته‌اند (نیز رجوع کنید به محبّی‌، خلاصة‌ الاثر ، ج‌ ۳، ص‌ ۴۴۱؛ امین‌، ج‌ ۹، ص‌ ۲۳۴؛ نوری‌، ۱۴۱۵ـ۱۴۱۶، ج‌ ۲، ص‌ ۲۲۳؛ بستانی‌، ج‌ ۱۱، ص‌ ۴۶۲). تنکابنی‌ (ص‌ ۲۳۸) او را متولد عربستان‌ دانسته‌ که‌ احتمالاً به‌ دلیل‌ نسب‌ او است‌. بعداز سه‌ سال‌ اقامت‌ در اصفهان‌، شاه‌ طهماسب‌ به‌ توصیه‌ و تأکید شیخ‌علی‌ منشار، عزّالدین‌ حسین‌ را به‌ قزوین‌ دعوت‌ کرد و منصب‌ شیخ‌الاسلامی‌ این‌ شهر را به‌ او اعطا نمود و شیخ‌ بهائی‌ نیز همراه‌ پدرش‌ به‌ قزوین‌ آمد و برای‌ مدتی‌ در آنجا اقامت‌ کرد، و به‌ تحصیل‌ علوم‌ مختلف‌ پرداخت‌. به‌ نوشتة‌ خودش‌ در آغاز الاربعون‌ حدیثاً (ص‌ ۶۳)، وی‌ در ۹۷۱ همراه‌ با پدرش‌ در مشهد رضوی‌ بوده‌ است‌ (نیز رجوع کنید به همو، کلیات‌ ، مقدمة‌ نفیسی‌، ص‌ ۲۶). بعدها پدرش‌ برای‌ مدتی‌ شیخ‌الاسلام‌ هرات‌ شد، اما وی‌ در قزوین‌ ماند و در ۹۷۹ و ۹۸۱ اشعاری‌ در اشتیاق‌ به‌ دیدار پدر و شهر هرات‌ برای‌ او فرستاد (مدنی‌، ۱۳۲۴، ص‌ ۲۵۹، ۲۹۶؛ قس‌ بهاءالدین‌ عاملی‌، کشکول‌ ، ج‌ ۱، ص‌ ۲۸ـ۲۹، ۴۶). در ۹۸۳ نیز که‌ پدرش‌ به‌ قزوین‌ آمد و برای‌ سفر حج‌ از شاه‌ اجازه‌ خواست‌، شاه‌ به‌ او اجازه‌ داد و از همراهی‌ بهاءالدین‌ عاملی‌ با او ممانعت‌ و او را به‌ ماندن‌ در قزوین‌ و تدریس‌ علوم‌ مکلّف‌ کرد (افندی‌ اصفهانی‌، ۱۴۰۱، ج‌۲، ص‌۱۲۰؛ بحرانی‌، ص‌ ۲۶ـ۲۷؛ قس‌ بهاءالدین‌ عاملی‌، کلیات‌ ، مقدمة‌ نفیسی‌، ص‌ ۲۹).بهائی‌ پس‌ از مرگ‌ پدرش‌ در ۹۸۴، در بحرین‌ (افندی‌ اصفهانی‌؛ بحرانی‌، همانجاها؛ قس‌ بهاءالدین‌ عاملی‌، کلیات‌ ، مقدمة‌ نفیسی‌، همانجا) به‌ امر شاه‌ طهماسب‌ به‌ هرات‌ رفت‌ و به‌ جای‌ او به‌ شیخ‌الاسلامی‌ هرات‌ منصوب‌ شد؛ این‌ اولین‌ منصب‌ رسمی‌ وی‌ بود ( ایرانیکا ، ذیل‌ مادّه‌؛ مهاجر، ص‌ ۱۵۶؛ بهاءالدین‌ عاملی‌، کلیات‌ ، مقدمة‌ نفیسی‌، ص‌ ۳۴؛ خوانساری‌، ج‌ ۷، ص‌ ۵۸). مضمون‌ «ارجوزة‌ هراتیه‌» که‌ آن‌ را در قزوین‌ سروده‌ و از علاقة‌ وی‌ به‌ هرات‌ حکایت‌ می‌کند، نشان‌ می‌دهد که‌ وی‌ از هرات‌ به‌ قزوین‌ بازگشته‌ بوده‌ است‌ (رجوع کنید به بهاءالدین‌ عاملی‌، کشکول‌ ، ج‌ ۱، ص‌ ۱۸۹ـ۱۹۴). احتمالاً مدت‌ شیخ‌الاسلامی‌ وی‌ در هرات‌ بسیار کوتاه‌ بوده‌ است‌، زیرا پس‌ از وفات‌ پدر همسرش‌، شیخ‌علی‌ منشار در همان‌ سال‌ شیخ‌الاسلام‌ اصفهان‌ شد. همچنین‌ از آنجا که‌ شاه‌عباس‌ در ۹۹۶ به‌ حکومت‌ رسید، شیخ‌الاسلامی‌ او در اصفهان‌ برخلاف‌ مشهور به‌ امر شاه‌ عباس‌ نبود، بلکه‌ شاه‌ اسماعیل‌ ثانی‌ (حک : ۹۸۴ـ ۹۸۵) یا سلطان‌ محمد خدابنده‌ (حک : ۹۸۵ـ ۹۹۵) او را منصوب‌ کرده‌ بودند. احتمال‌ دارد که‌ وی‌ در زمان‌ شاه‌عباس‌ نیز شیخ‌الاسلام‌ اصفهان‌ شده‌ باشد (اسکندر منشی‌، ج‌ ۱، ص‌ ۱۵۶؛ افندی‌ اصفهانی‌، ۱۴۰۱، ج‌ ۵، ص‌ ۹۴؛ محبّی‌، خلاصة‌الاثر ، همانجا؛ حبیب‌آبادی‌، ج‌ ۳، ص‌ ۸۲۲؛ امین‌، ج‌ ۸، ص‌ ۳۶۹؛ آقابزرگ‌ طهرانی‌، ۱۳۶۶ ش‌، ص‌ ۱۶۳).گفته‌اند که‌ او حدود سی‌ سال‌ در سفر بوده‌ است‌ (مدنی‌، ۱۳۲۴، ص‌ ۲۹۰؛ همو، ۱۲۹۷، همانجا)، اما این‌ مسئله‌ با توجه‌ به‌ اشتغالات‌ اجتماعی‌ و تألیفات‌ فراوان‌ او و عهده‌داری‌ منصب‌ شیخ‌الاسلامی‌ و قضاوت‌، اغراق‌آمیز می‌نماید. بعضی‌ منابع‌ (زیدان‌، ج‌ ۲، ص‌ ۳۴۶؛ ایرانیکا ، همانجا؛ قس‌ بستانی‌، ج‌ ۱۱، ص‌ ۴۶۳) سفر ممتد و طولانی‌ بهائی‌ را قبل‌ از شیخ‌الاسلامی‌ او در اصفهان‌ دانسته‌اند. بهائی‌ پس‌ از مدتی‌، به‌ شوق‌ سفر حج‌، از شیخ‌الاسلامی‌ کناره‌ گرفت‌ و مسافرت‌ طولانی‌ خود را آغاز کرد و در ۱۰۲۵ به‌ اصفهان‌ بازگشت‌ و از آن‌ پس‌ تا آخر عمر ملازم‌ شاه‌عباس‌ بود. وی‌ در این‌ سفر، به‌ عراق‌ و حلب‌، شام‌ و مصر و سراندیب‌، حجاز و بیت‌المقدّس‌ رفته‌ و در سیاحت‌ خود به‌ مصاحبت‌ بسیاری‌ از علما و اکابر صوفیه‌ نائل‌ شده‌ است‌. بهائی‌ در سفرهای‌ خود،ناشناس‌ و در کسوت‌ فقر و درویشی‌ سیر کرده‌ و با ارباب‌ ادیان‌ و مذاهب‌ اسلامی‌ به‌ بحث‌ و احتجاج‌ پرداخته‌ و در بعضی‌ موارد تقیّه‌ می‌کرده‌ است‌ (تنکابنی‌، همانجا؛ محبّی‌، خلاصة‌ الاثر ، ج‌ ۳، ص‌ ۴۴۰؛ اسکندر منشی‌، ج‌ ۱، ص‌ ۱۵۶ـ ۱۵۷؛ مدنی‌، ۱۳۲۴، همانجا؛ مدرس‌ تبریزی‌، ج‌ ۳، ص‌ ۳۰۳). به‌ گزارش‌ محبّی‌ ( خلاصة‌الاثر ، ج‌ ۳، ص‌ ۴۴۱ـ۴۴۴)، در مصر با محمدبن‌ ابی‌الحسن‌ بکری‌ (متوفی‌ ۹۹۳) از علمای‌ شافعی‌، دیدار کرد؛ به‌ هیئت‌ سیّاحان‌ درآمد و به‌ خواهش‌ رضی‌بن‌ ابی‌اللّطیف‌ مقدسی‌ هیئت‌ و هندسه‌ را به‌ شرط‌ کتمان‌ به‌ او آموخت‌. در دمشق‌، با حافظ‌ حسین‌ کربلایی‌ یا تبریزی‌ مؤلّف‌ روضات‌الجنان‌ ، دیدار نمود، و همچنین‌ با بورینی‌ * ملاقات‌ و مباحثه‌ کرد. همچنین‌ در حلب‌، با شیخ‌ عمر عرضی‌ (متوفی‌ ۱۰۲۴)، مفتی‌ شافعی‌، ملاقات‌ کرد و به‌ نوشتة‌ محبّی‌ ( خلاصة‌الاثر ، ج‌ ۳، ص‌ ۴۴۳) اظهار تسنّن‌ نمود. در همین‌ حال‌، مردم‌ جبل‌عامل‌ از حضور بهائی‌ در حلب‌ آگاه‌ شدند و به‌ دیدارش‌ شتافتند، اما شیخ‌ برای‌ آنکه‌ شناخته‌ نشود از حلب‌ خارج‌ شد. در شام‌ نیز به‌ مذهب‌ شافعی‌ شناخته‌ شد و از روی‌ تقیّه‌ کتابی‌ را که‌ در تفسیر به‌نام‌ شاه‌عبّاس‌ صفوی‌ نوشته‌ بود، به‌ نام‌ سلطان‌ مراد سوم‌، سلطان‌ عثمانی‌ (متوفی‌ ۱۰۰۳) تغییر داد (نیز رجوع کنید به ایرانیکا ، همانجا). منابع‌ دیگر در شرح‌ این‌ سفر به‌ ناشناس‌ بودن‌ و کسوت‌ فقر و درویشی‌ شیخ‌ اشاره‌ کرده‌اند، اما از اظهار تسنن‌ او سخن‌ نگفته‌اند (رجوع کنید به اسکندر منشی‌؛ مدنی‌، ۱۲۹۷؛ همو، ۱۳۲۴، همانجاها). وقوع‌ این‌ سفر طولانی‌ در زمان‌ شیخ‌الاسلامی‌ بهائی‌ بعید می‌نماید، ازینرو بعضی‌ منابع‌ ( ایرانیکا ، همانجا) گفته‌اند که‌ بهائی‌ احتمالاً به‌ علت‌ حسدورزی‌ و رقابت‌ روحانیان‌ دربار با او برای‌ مدتی‌ از منصب‌ شیخ‌الاسلامی‌ استعفا کرد و به‌ سفر رفت‌ (نیز رجوع کنید به هنرفر، ص‌ ۴۵۵؛ افندی‌ اصفهانی‌، ۱۴۰۱، همانجا؛ آقابزرگ‌ طهرانی‌، ۱۴۱۱، ص‌ ۸۷).از سفرهای‌ مهم‌ و تاریخی‌ بهائی‌، سفر پیادة‌ او به‌ مشهد به‌ همراه‌ شاه‌ عباس‌ است‌. در ۲۵ ذیحجة‌ ۱۰۰۸، شاه‌عباس‌ به‌ شکرانة‌ فتح‌ خراسان‌، پیاده‌ از طوس‌ به‌ مشهد رفت‌. سه‌ سال‌ بعد در ۱۰۱۰ نیز به‌ موجب‌ نذری‌ که‌ داشت‌ به‌ همین‌ کیفیّت‌ از اصفهان‌ به‌ مشهد رفت‌ و سه‌ ماه‌ در آنجا ماند. احتمالاً بهائی‌ در هر دو سفر شاه‌عباس‌ همراه‌ او بوده‌ است‌ (اسکندر منشی‌، ج‌ ۱، ص‌ ۵۶۸، ج‌ ۲، ص‌ ۶۱۰ـ۶۱۲؛ فلسفی‌، ج‌ ۳، ص‌ ۸۵۹ ـ۸۶۰، ۸۶۳ ـ ۸۶۴؛ مدرّس‌ تبریزی‌، ج‌ ۳، ص‌ ۳۰۴؛ بهاءالدین‌ عاملی‌، کلیات‌ ، مقدمة‌ نفیسی‌، ص‌ ۳۲؛ شاملو، ج‌ ۱، ص‌ ۱۸۳ـ۱۸۴؛ خراسانی‌، ص‌ ۵۷۰؛ اعتمادالسلطنه‌، ۱۳۶۲ـ۱۳۶۳ ش‌، ص‌ ۶۱۱ـ ۶۱۳). از دیگر مسافرتهای‌ بهائی‌ اطلاع‌ دقیقی‌ در دست‌ نیست‌. مستندترین‌ گزارش‌ سفر بهائی‌ را شاگرد او سیدحسین‌بن‌ سیدصدر کرکی‌ عاملی‌ معروف‌ به‌ مجتهد کرکی‌ (متوفی‌ ۱۰۷۶) که‌ چهل‌ سال‌ ملازم‌ وی‌ بوده‌، به‌ دست‌ داده‌ است‌ (خوانساری‌، ج‌ ۷، ص‌ ۵۶ ـ۵۹؛ امینی‌، ج‌ ۱۱، ص‌۲۵۴؛ نوری‌، ۱۴۱۵ـ۱۴۱۶، ج‌ ۳، ص‌ ۴۱۷). بهائی‌ در ۹۹۱ به‌ حج‌ و در رمضان‌ ۹۹۲ در راه‌ بازگشت‌ از حج‌ به‌ تبریز رفت‌ و مدتی‌ (تا ۹۹۳) در آنجا ماند. اشاراتی‌ به‌ این‌ سفر در کشکول‌ (ج‌ ۱، ص‌ ۹۷) و نیز در سفینه‌ای‌ که‌ چند صفحة‌ آن‌ به‌ خط‌ بهائی‌ بوده‌ آمده‌ است‌ (بهاءالدین‌ عاملی‌، کلیات‌ ، مقدمة‌ نفیسی‌، ص‌ ۳۰). وی‌ سفری‌ هم‌ به‌ کَرْک‌ نوح‌ در جبل‌عامل‌ داشته‌ و در آنجا با شیخ‌ حسن‌ صاحب‌ معالم‌ (متوفی‌ ۱۰۱۱) دیدار کرده‌ است‌ (حرّعاملی‌، ۱۳۸۵، ج‌ ۱، ص‌ ۵۸). از آثار وی‌ چنین‌ برمی‌آید که‌ وی‌ به‌ شهرهای‌ دیگری‌ چون‌ کاظمین‌ (۱۰۰۳)، هرات‌ (شوال‌ ۱۰۱۰)، آذربایجان‌ و اران‌ (۱۰۱۵)، گنجه‌ (صفر ۱۰۱۵)، قم‌ (ذیقعدة‌ ۱۰۱۵، سالی‌ که‌ شاه‌عباس‌ برای‌ جنگ‌ گرجستان‌ به‌ شمال‌ غربی‌ ایران‌ رفته‌ بود)، شیروان‌ و آمِد نیز مسافرت‌ کرده‌ است‌ (بهاءالدین‌ عاملی‌، مشرق‌الشّمسین‌ ، ص‌ ۴۸۰؛ همو، الاربعون‌ حدیثاً ، ص‌ ۵۰۷؛ همو، کشکول‌ ، ج‌ ۱، ص‌ ۲۹، ۷۰، ۲۳۶، ج‌ ۲، ص‌ ۳۳؛ همو، الحدیقة‌الهلالیة‌ ، ص‌ ۱۵۶؛ همو، مفتاح‌ الفلاح‌ ، ص‌ ۸۰۰).همسر شیخ‌، دختر شیخ‌علی‌ منشار عاملی‌، زنی‌ دانشمند بود که‌ پس‌ از درگذشت‌ پدر، کتابخانة‌ نفیس‌ چهار هزار جلدی‌ او را به‌ ارث‌ برد و شیخ‌ بهائی‌ آن‌ را در ۱۰۳۰ وقف‌ کرد، ولی‌ پس‌ از وفات‌ بهائی‌، این‌ کتابخانه‌ به‌ سبب‌ اهمال‌ در نگهداری‌ از بین‌ رفت‌ (نوری‌، ۱۴۱۵ـ۱۴۱۶، ج‌۲، ص‌ ۲۳۱ـ۲۳۲؛ افندی‌ اصفهانی‌، ۱۴۰۱، همانجا؛ عباس‌ قمی‌، فوائد الرضویه‌ ، ج‌ ۲، ص‌ ۵۱۰؛ آقابزرگ‌ طهرانی‌، ۱۴۱۱، همانجا).از این‌که‌ بهائی‌ مدت‌ زیادی‌ از عمر خود را به‌ تنهایی‌ در سفر گذرانده‌ می‌توان‌ حدس‌ زد که‌ فرزندی‌ نداشته‌ است‌. بیشتر منابع‌ نیز فرزندی‌ برای‌ او نشناسانده‌ و بعضی‌ او را عقیم‌ دانسته‌اند (رجوع کنید به امین‌، ج‌ ۹، ص‌ ۲۴۲). نفیسی‌ (بهاءالدین‌ عاملی‌، کلیات‌، مقدمه‌، ص‌ ۵۹) به‌ نقل‌ از محمدباقر،الفت‌ پسری‌ به‌ نام‌ علی‌ برای‌ شیخ‌ بر می‌شمرد که‌ گویا اهل‌ فضل‌ بوده‌ است‌، از تردید شدید خود الفت‌ در این‌ مورد بر می‌آید که‌ این‌ قول‌ اساسی‌ ندارد. افندی‌ اصفهانی‌ (۱۴۰۱، همانجا؛ همو، ۱۴۱۰، ص‌ ۶۹) تصریح‌ دارد که‌ بهائی‌ تنها یک‌ دختر از خود به‌ جای‌ گذارد که‌ اعقاب‌ وی‌ در زمان‌ افندی‌ در قید حیات‌ بوده‌اند. آقابزرگ‌ طهرانی‌ (۱۴۰۳، ج‌ ۹، ص‌ ۹۳۳؛ همو، ۱۴۱۱، همانجا) نیز شاعری‌ به‌ نام‌ میرزامحمد خطّاط‌ بهایی‌ گلپایگانی‌ (متوفی‌ ۱۳۰۵) متخلص‌ به‌ «بهایی‌» و «گلشن‌» را با هفت‌ واسطه‌ از اولاد بهائی‌ برشمرده‌ و اجداد او را تا بهائی‌ از علما و عرفا دانسته‌ است‌ (برای‌ احوالات‌ و شعر او رجوع کنید به عبرت‌ نائینی‌، ج‌ ۱، ص‌ ۴۹۷ـ۵۰۳).بنابر نقل‌ الفت‌ و نیز به‌گفتة‌ شاردن‌ (ج‌ ۴، ص‌ ۱۵۱۸)، دو خانواده‌ در اصفهان‌ به‌ بهائی‌ منتسب‌ و مشهور بوده‌اند، کوچه‌ای‌ نیز به‌نام‌ شیخ‌ بهاءالدین‌ محمد در محلة‌ دردشت‌ بوده‌ و حمّام‌ معروف‌ شیخ‌ بهائی‌ (رجوع کنید به ادامة‌ مقاله‌) در آن‌ کوچه‌ واقع‌ است‌. همچنین‌ در محلة‌ «خواجه‌ بزرگ‌» خانه‌ای‌ به‌نام‌ شیخ‌ بهائی‌ وجود داشته‌ است‌ (بهاءالدین‌ عاملی‌، کلیات‌ ، مقدمة‌ نفیسی‌، همانجا؛ رفیعی‌ مهرآبادی‌، ص‌ ۲۲۲ـ۲۲۳). خاندانی‌ به‌ نام‌ «آل‌مروه‌» از علمای‌ جبل‌عامل‌ را نیز از اعقاب‌ بهائی‌ دانسته‌اند که‌ به‌ عقیدة‌ امین‌ (همانجا) صحّت‌ ندارد. بهائی‌ برادر کوچکتری‌ به‌ نام‌ عبدالصّمد (۹۶۶ـ۱۰۲۰) داشته‌ که‌ با هم‌ نزد پدرشان‌، شیخ‌ حسین‌، درس‌ خوانده‌ و اجازه‌نامة‌ مشترکی‌ دریافت‌ داشته‌اند (محمدباقر مجلسی‌، ج‌ ۱۰۵، ص‌ ۱۸۹ـ۱۹۰). نفیسی‌ (بهاءالدین‌ عاملی‌، کلیات‌ ، مقدمه‌، ص‌ ۲۲ـ۲۳) عبدالصّمد را برادر بزرگتر دانسته‌ و دلایلی‌ بر مدّعای‌ خود آورده‌ و امینی‌ (ج‌ ۱۱، ص‌ ۲۸۱ـ۲۸۳) ضمن‌ ارائة‌ سندی‌ تاریخی‌، دلایل‌ نفیسی‌ را با قاطعیّت‌ رد کرده‌ است‌ (نیز رجوع کنید به افندی‌ اصفهانی‌، ۱۴۰۱، ج‌ ۵، ص‌ ۹۴ـ۹۵، ج‌ ۲، ص‌ ۱۱۰). تنکابنی‌ (ص‌ ۲۴۶) نیز عبدالصّمد را به‌ خطا برادرزادة‌ شیخ‌ دانسته‌ است‌. قبر عبدالصّمد در کنار قبر شیخ‌ بهائی‌ در مشهد است‌ (عبرت‌ نائینی‌، ج‌ ۳، ص‌ ۲۱۶).



تحصیلات‌ و استادان‌ بهائی‌ . بیشتر تحصیلات‌ بهائی‌، در قزوین‌، که‌ آن‌زمان‌ حوزة‌ علمی‌ فعّالی‌ داشت‌، صورت‌ گرفت‌ و سپس‌ در اصفهان‌ ادامه‌ یافت‌. اولین‌ و مهمترین‌ استاد بهائی‌، پدرش‌ بود که‌ نزد وی‌ تفسیر و حدیث‌ و ادبیات‌ عرب‌ و مقداری‌ معقول‌ خواند واز او اجازة‌ روایت‌ دریافت‌ کرد. این‌ اجازه‌ را مجلسی‌ (همانجا) نقل‌ کرده‌ است‌. استادان‌ دیگر بهائی‌ عبارت‌اند از: ملاّ عبداللّه‌ یزدی‌ (متوفی‌ ۹۸۱) صاحب‌ حاشیه‌ بر تهذیب‌ المنطق‌ تفتازانی‌ که‌ به‌ نام‌ حاشیة‌ ملاعبدالله‌ از کتب‌ درسی‌ رایج‌ منطق‌ در حوزه‌های‌ علمیّه‌ است‌. شیخ‌ بهائی‌ نزد ملاّ عبدالله‌ حکمت‌، کلام‌، طب‌ و قدری‌ منقول‌ خوانده‌ و در آثار خود از او به‌ علاّ مه‌ یزدی‌ تعبیر کرده‌ است‌؛ ملاّ علی‌ مُذَهّب‌ و ملاّ علی‌ قائنی‌ و ملاّ محمدباقر یزدی‌ که‌ شیخ‌ از آنان‌ در ریاضیات‌ و هیئت‌ بهره‌ برد؛ شیخ‌ احمد گچایی‌ معروف‌ به‌ پیراحمد قزوینی‌ که‌ بهائی‌ در قزوین‌ از او حکمت‌ و ریاضیات‌ آموخت‌؛ شیخ‌ عبدالعالی‌ کرکی‌ (متوفی‌ ۹۹۳) فرزند محقق‌ کرکی‌؛ محمّدبن‌ محمّدبن‌ ابی‌اللّطیف‌ مقدسی‌ شافعی‌، که‌ بهائی‌ الجامع‌ الصحیح‌ و دیگر آثار محمدبن‌ اسماعیل‌ بخاری‌ و نیز الجامع‌ الصحیح‌ مسلم‌ را از طریق‌ او نقل‌ می‌کند.اجازة‌ روایت‌ شیخ‌ بهائی‌ از صحیح‌ بخاری‌ یکی‌ از اسناد کم‌نظیر است‌ (اسکندر منشی‌، ج‌ ۱، ص‌ ۱۵۶، ۱۶۸؛ افندی‌ اصفهانی‌، ۱۴۰۱، ج‌ ۵، ص‌ ۹۵؛ بحرانی‌، ص‌ ۴۳۴ـ۴۳۵؛ محبّی‌، خلاصة‌الاثر ، ۱۴۱۱، ج‌ ۳، ص‌ ۴۴۰؛ امینی‌، ج‌ ۱۱، ص‌ ۲۵۰ـ۲۵۱؛ امین‌، ج‌ ۹، ص‌ ۲۴۳؛ آقابزرگ‌ طهرانی‌،۱۴۱۱، ص‌ ۷۵؛ همو، ۱۴۰۳، ج‌ ۱۵، ص‌ ۳۷۸، ج‌ ۱، ص‌ ۵۱۹؛ نوری‌، ۱۴۱۵ـ۱۴۱۶، ج‌ ۲، ص‌ ۲۵۲). همچنین‌ به‌ گفتة‌ نوری‌ (همانجا)، بهائی‌ از میرمحمدباقر داماد معروف‌ به‌ میرداماد روایت‌ کرده‌ است‌. نیز معروف‌ است‌ که‌ در علوم‌ غریبه‌ شاگرد محمود دهدار * (متوفی‌ ۱۰۱۶) بوده‌ است‌ (میرجهانی‌ طباطبائی‌، ص‌ ۱۰۰). هرچند این‌ مطلب‌ در منابع‌ معتبر نیامده‌ و احتمالاً بهائی‌، علوم‌ غریبه‌ را از کتابهایی‌ که‌ شیخ‌ علی‌ منشار از هند آورده‌ بود آموخته‌ است‌.شهرت‌ علمی‌ و موقعیت‌ اجتماعی‌ بهائی‌ شاگردان‌ بسیاری‌ را در محضرش‌ گردآورد. امینی‌ (ج‌ ۱۱، ص‌ ۲۵۲ـ۲۶۰)، کاملترین‌ گزارش‌ از اسامی‌ شاگردان‌ شیخ‌ و راویان‌ او را گردآوری‌ کرده‌ است‌. وی‌ از ۹۷ نفر با ذکر منبع‌ و ترتیب‌ الفبایی‌ نام‌ می‌برد که‌ مشهورترین‌ آنها عبارت‌اند از: محمدتقی‌ مجلسی‌؛ محمدمحسن‌ فیض‌ کاشانی‌؛ صدرالمتألهین‌ شیرازی‌؛ سید ماجد بحرانی‌ * که‌ بر الاثناعشریّة‌ بهائی‌ (دربارة‌ نماز) تعلیقه‌ نگاشته‌ است‌ (همان‌، ج‌ ۱۱، ص‌ ۲۶۲)؛ شیخ‌ جوادبن‌سعد بغدادی‌ معروف‌ به‌ فاضل‌ جواد، شارح‌ خلاصة‌الحساب‌ و زبدة‌الاصول‌ شیخ‌ بهائی‌؛ ملاّ حسنعلی‌ شوشتری‌ که‌ در ۱۰۳۰ از بهائی‌ اجازة‌ روایت‌ دریافت‌ داشته‌ است‌ (محمدباقر مجلسی‌، ج‌ ۱۰۷، ص‌ ۲۳ـ۲۴)؛ ملاّ خلیل‌بن‌ غازی‌ قزوینی‌ (متوفی‌ ۱۰۸۹)؛ شیخ‌ زین‌الدّین‌بن‌ محمد نوادة‌ شهید ثانی‌؛ ملاّ صالح‌ مازندرانی‌؛ مجتهد کرکی‌؛ علی‌بن‌ سلیمان‌ بحرانی‌ * معروف‌ به‌ امّالحدیث‌؛ رفیع‌الدّین‌ محمّد نائینی‌ مشهور به‌ میرزا رفیعا (برای‌ تفصیل‌ بیشتر رجوع کنید به محمدباقر مجلسی‌، ج‌ ۱۰۶، ص‌ ۱۴۶ـ۱۵۱؛ آقابزرگ‌ طهرانی‌، ۱۴۰۳، ج‌ ۱، ص‌ ۲۳۷ـ۲۳۹).



وفات‌. بهائی‌ چند روز قبل‌ از مرگ‌ با جمعی‌ از همراهان‌ و شاگردان‌ خود به‌ زیارت‌ قبر بابا رکن‌الدین‌ شیرازی‌ * رفت‌ و مکاشفه‌ای‌ برایش‌ روی‌ داد که‌ از آن‌ نزدیک‌ بودن‌ مرگش‌ را استنباط‌ کرد. محمدتقی‌ مجلسی‌ (۱۴۰۶ـ۱۴۱۳، ج‌۱۴، ص‌۴۳۴ـ ۴۳۵)، که‌ خود از همراهان‌ شیخ‌ بوده‌، این‌ مکاشفه‌ را گزارش‌ کرده‌ است‌ (برای‌ آگاهی‌ از جزئیات‌ مکاشفه‌ و اختلاف‌ منابع‌ در آن‌ رجوع کنید به مدنی‌، ۱۳۲۴، ص‌ ۲۹۱؛ اسکندر منشی‌، ج‌ ۲، ص‌ ۹۶۷؛ محبّی‌، خلاصة‌الاثر ، ج‌ ۳، ص‌ ۴۵۴ـ۴۵۵). بهائی‌ از آن‌ پس‌ خلوت‌ گزید و بعداز هفت‌ روز بیماری‌ از دنیا رفت‌ و طبق‌ وصیتش‌ او را به‌ مشهد انتقال‌ دادند و در مَدْرس‌ سابق‌ خودِ او در نزدیکی‌ حرم‌ رضوی‌ سمت‌ پایین‌ پای‌ مبارک‌ به‌ خاک‌ سپردند (اسکندر منشی‌، ج‌ ۲، ص‌ ۹۶۷ـ ۹۶۸؛ اعتمادالسلطنه‌، ۱۳۶۲ـ ۱۳۶۳ ش‌، ص‌ ۴۴۵ـ۴۴۷؛ افندی‌ اصفهانی‌، ۱۴۰۱، ج‌ ۵، ص‌ ۹۷؛ همو، ۱۴۱۰، همانجا). امروزه‌، این‌محل‌، جزو رواقهای‌ حرم‌ است‌.در تعیین‌ سال‌ وفات‌ شیخ‌ بهائی‌ اختلاف‌ است‌. از آنجا که‌ اسکندر منشی‌ (ج‌ ۲، ص‌ ۹۶۷)، وقایع‌نگار روزانة‌ شاه‌ عباس‌، و نیز مظفربن‌ محمدقاسم‌ گنابادی‌، منجّم‌ معروف‌ آن‌ عصر، در تنبیهات‌ المنجّمین‌ (ص‌ ۲۲۳ـ۲۲۴) که‌ چند ماه‌ پس‌ از مرگ‌ بهائی‌ نوشته‌ است‌، سال‌ ۱۰۳۰ را ذکر کرده‌اند، این‌ قول‌ پذیرفتنی‌ است‌. جمعی‌ از معاصران‌ بهائی‌ نیز همین‌ تاریخ‌ را ذکر کرده‌اند (رجوع کنید به محمدتقی‌ مجلسی‌، ۱۴۰۶ـ۱۴۱۳، ج‌ ۱۴، ص‌ ۴۳۵؛ حسینی‌ استرآبادی‌، ص‌ ۲۱۷؛ نیز رجوع کنید به آقابزرگ‌ طهرانی‌، ۱۴۱۱، ص‌ ۸۵ـ۸۶). ظاهراً پس‌ از این‌ که‌ نظام‌الدین‌ ساوجی‌ تمام‌کنندة‌ جامع‌ عباسی‌ و شاگرد بهائی‌، وفات‌ وی‌ را در ۱۰۳۱ ذکر کرده‌ است‌ (رجوع کنید به بهاءالدین‌ عاملی‌، جامع‌ عباسی‌ ، ص‌ ۹۶) بسیاری‌ از تذکره‌نویسان‌ از وی‌ پیروی‌ نموده‌اند (رجوع کنید به مدنی‌، ۱۳۲۴؛ همو، ۱۲۹۷، همانجاها؛ تنکابنی‌، ص‌ ۲۴۵؛ خراسانی‌، ص‌ ۶۴۰؛ اعتمادالسلطنه‌، ۱۳۶۲ـ۱۳۶۳ ش‌، ص‌ ۴۴۷، ۶۷۶؛ قس‌ همو، ۱۳۶۳ـ۱۳۶۷ ش‌، ج‌ ۲، ص‌ ۹۱۵؛ سرکیس‌، ج‌ ۲، ستون‌ ۱۲۶۲). اقوال‌ دیگر، مانند ۱۰۳۲ (هدایت‌، ۱۳۴۴ ش‌، ص‌ ۵۸؛ همو، ۱۳۳۹، ج‌ ۸، ص‌ ۵۷۸؛ همو، ۱۳۳۶ـ۱۳۴۰ ش‌، ج‌ ۴، ص‌ ۱۲، ۱۰۳۰ ثبت‌ کرده‌ است‌) و ۱۰۳۵ و ۱۰۴۰، بی‌اساس‌ است‌ (رجوع کنید به بهاءالدین‌ عاملی‌، کلیات‌ ، مقدمة‌ نفیسی‌، ص‌ ۵۵ـ۵۹؛ حرّعاملی‌، ۱۳۸۵، ج‌ ۱، ص‌ ۱۵۸).



موقعیت‌ اجتماعی‌ . بهائی‌ به‌ تقاضا و درخواست‌ شاهان‌ صفوی‌ شیخ‌الاسلام‌ * ، بالاترین‌ منصب‌ رسمی‌ دینی‌، شد و تا پایان‌ عمر در آن‌ منصب‌ باقی‌ بود. این‌ منصب‌ مورد رضایت‌ و علاقة‌ او نبود و همچنان‌ گرایش‌ به‌ عزلت‌ داشت‌ و در زیّ زهد و درویشی‌ به‌سر می‌برد (مدرّس‌ تبریزی‌، ج‌ ۳، ص‌ ۳۰۳؛ مدنی‌، ۱۳۲۴، ص‌ ۲۹۰ـ۲۹۱؛ محبّی‌، نفحة‌الرّیحانة‌ ، ج‌ ۲، ص‌ ۲۹۲؛ امین‌، ج‌ ۹، ص‌ ۲۳۷)؛ حتی‌ پیوسته‌ سعی‌ در کناره‌گیری‌ و استعفا از شیخ‌الاسلامی‌ داشت‌ و به‌ گزارش‌ بعضی‌ منابع‌ برای‌ مدتی‌ از این‌ مقام‌ کناره‌ گرفت‌ (افندی‌ اصفهانی‌، ۱۴۱۰، همانجا). بهائی‌ آمدن‌ خود از جبل‌عامل‌ به‌ ایران‌ و مراوده‌ با سلاطین‌ را باعث‌ تیرگی‌ باطن‌ و محرومیّت‌ از کمالات‌ معنوی‌ می‌دانست‌، و در حسرت‌ گذشته‌ «ای‌ خوشا خرقه‌ و خوشا کشکول‌» سر می‌داد. او همچنین‌ در اشعار خود از مصاحبت‌ و قرب‌ پادشاهان‌ تحذیر بلیغ‌ کرده‌ است‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به بهاءالدین‌ عاملی‌، کلیات‌، چاپ‌ نفیسی‌، ص‌ ۱۶۸ـ۱۶۹، ۳۳۹ـ۳۴۰). بهائی‌ گذشته‌ از شیخ‌الاسلامی‌، منزلت‌ و قرب‌ خاصّی‌ در دربار صفوی‌ داشت‌. وی‌ در دانش‌، تقوا، کفایت‌ و کاردانی‌ مورد اعتماد کامل‌ شاه‌ عباس‌ بود و پیوسته‌ طرف‌ مشورت‌ او قرار می‌گرفت‌. به‌ نوشتة‌ اسکندرمنشی‌ (ج‌ ۱، ص‌ ۱۵۷)، شاه‌ از محضر بهائی‌ بهره‌ می‌برد و وجود او را بسیار مغتنم‌ می‌شمرد، تا آنجا که‌ پس‌ از بازگشت‌ بهائی‌ از سفر طولانی‌ خود، به‌ استقبال‌ او آمد و ریاست‌ علمای‌ ایران‌ را به‌ او پیشنهاد کرد که‌ بهائی‌ نپذیرفت‌ (طوقان‌، ص‌ ۴۷۴). شاه‌ عباس‌، شیخ‌ بهائی‌ را در سفرها و لشکرکشیها به‌ همراه‌ می‌برد (مدرّس‌ تبریزی‌، ج‌ ۳، ص‌ ۳۰۴؛ مدنی‌، ۱۳۲۴، ص‌۲۹۰) و احتمالاً این‌ کار را در مقام‌ تفأل‌ به‌ فتح‌ و ظفر انجام‌ می‌داد، تا آنجا که‌ به‌ گزارش‌ اوحدی‌ بلیانی‌ در عرفات‌العاشقین‌ (گ‌۱۱۳ ر)، گویی‌ کلمة‌ «شیخ‌ بهاءالدّین‌» (۱۱۱۳) طلسم‌ فتح‌ ایروان‌ بوده‌ است‌. بهائی‌ در قضاوت‌ و بعضی‌ امور سیاسی‌ و اجتماعی‌ نیز مورد مشورت‌ و اعتماد شاه‌ صفوی‌ بود (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به فلسفی‌، ج‌ ۲، ص‌ ۴۶۳، ۵۳۴، ۵۳۷، ۶۲۵؛ منجم‌ یزدی‌، ص‌ ۲۲۵؛ حسینی‌ استرآبادی‌، ص‌ ۱۳۵؛ اسکندر منشی‌، ج‌ ۲، ص‌ ۷۶۱). شاه‌ به‌ مقام‌ علمی‌ بهائی‌ اعتقاد داشت‌ و در ۱۰۱۷ که‌ از آثار رصدخانة‌ مراغه‌ بازدید کرد، پس‌ از بازگشت‌ به‌ اصفهان‌، شیخ‌ بهائی‌، ملاّ جلال‌الدین‌ منجم‌ و علیرضای‌ عباسی‌ خوشنویس‌ را برای‌ آماده‌ کردن‌ مقدّمات‌ تعمیر آن‌ رصدخانه‌ به‌ مراغه‌ فرستاد (فلسفی‌، ج‌ ۲، ص‌ ۳۷۶، ۷۳۲). به‌ گزارش‌ بعضی‌ منابع‌ (شریعتی‌، ص‌ ۱۳۴) مرقد ربیع‌بن‌ خُثَیم‌، معروف‌ به‌ خواجه‌ ربیع‌، در مشهد نیز به‌ پیشنهاد بهائی‌، به‌ فرمان‌ شاه‌عباس‌ ساخته‌ شد. در امور شرعیِ خانوادگی‌ نیز شاه‌ صفوی‌ به‌ بهائی‌ رجوع‌ می‌کرد (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به فلسفی‌، ج‌ ۲، ص‌ ۵۶۳، ۵۷۴؛ منجم‌ یزدی‌، ص‌ ۱۰۹، ۲۶۸، ۳۰۱، ۳۴۷). اقامة‌ نماز جمعه‌ اصفهان‌ را هم‌ بهائی‌ برعهده‌ داشت‌ (اسکندر منشی‌، ج‌ ۱، ص‌ ۱۵۶؛ افندی‌ اصفهانی‌، ۱۴۱۰، همانجا). اما این‌ امور سبب‌ نمی‌شد که‌ بهائی‌، در روابط‌ خود با شاه‌، جانب‌ شرع‌ را فروگذارد. برای‌ نمونه‌ در چراغانی‌ و جشن‌ نوروز ۱۰۱۸ که‌ مقارن‌ با دوازدهم‌ محرم‌ بود و هیچیک‌ از علما جرأت‌ اعتراض‌ و خرده‌گیری‌ بر عمل‌ شاه‌ را نداشتند، بهائی‌ با ساختن‌ مادّه‌ تاریخ‌ «علی‌ ببخشد» اعتراض‌ و نارضایتی‌ خود را از خطای‌ شاه‌ صفوی‌ ابراز کرد (فلسفی‌، ج‌ ۲، ص‌ ۶۷۵؛ منجم‌یزدی‌، ص‌ ۳۶۰). بهائی‌ علی‌رغم‌ آمدوشد در دربار، از معاشرت‌ با تودة‌ عوام‌، حتی‌ دراویش‌ و معرکه‌گیرهای‌ اصفهان‌، رویگردان‌ نبود و به‌ تعبیر خودش‌ «میل‌ قلندری‌» داشت‌. وی‌ بسیار بخشنده‌ بود و سرایی‌ بزرگ‌ داشت‌ که‌ پناهگاه‌ یتیمان‌ و محرومان‌ و مکانی‌ برای‌ نگهداری‌ و تربیت‌ اطفال‌ بی‌سرپرست‌ بود (محبّی‌، خلاصة‌الاثر ، ج‌ ۳، ص‌ ۴۴۱؛ مدنی‌، ۱۳۲۴، همانجا؛ بهاءالدین‌ عاملی‌، کلیات‌ ، مقدمة‌ نفیسی‌، ص‌ ۷۹، به‌ نقل‌ از محمدباقر الفت‌، ص‌ ۹۳، پانویس‌ ۱۸۵).بهائی‌ با علمای‌ عصر خود، بخصوص‌ میرداماد، رابطة‌ خوبی‌ داشت‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به امین‌، ج‌ ۹، ص‌ ۲۴۰ـ۲۴۱؛ خراسانی‌، ص‌ ۶۳۹؛ بهاءالدین‌ عاملی‌، کلیات‌ ، مقدمة‌ نفیسی‌، ص‌ ۵۵؛ نوری‌، ۱۴۱۵ـ۱۴۱۶، ج‌ ۲، ص‌ ۲۰۵) و بعضی‌ داستانها دربارة‌ تیرگی‌ رابطة‌ او و میرداماد اعتباری‌ ندارد. ظاهراً این‌ تصور از رسالة‌ میرداماد به‌ نام‌ اغلاط‌ الشیخ‌ البهائی‌ و تصحیفاته‌ نشأت‌ گرفته‌ است‌ (برای‌ اطلاع‌ از حکایات‌ و اقوال‌ فوق‌ و ردّ آنها رجوع کنید به خوانساری‌، ج‌ ۷، ص‌ ۶۹؛ مدرّس‌ تبریزی‌، ج‌ ۶، ص‌ ۵۹؛ امین‌، ج‌۹، ص‌۲۴۲؛ امینی‌، ج‌ ۱۱، ص‌ ۲۸۳؛ تنکابنی‌، ص‌ ۲۳۹، ۲۴۲ـ ۲۴۳؛ افندی‌ اصفهانی‌، ۱۴۱۰، ص‌ ۲۵۲؛ بهاءالدین‌ عاملی‌، کلیات‌ ، مقدمة‌ نفیسی‌، ص‌ ۹۹؛ برای‌ نامة‌ مهرآمیز شیخ‌ بهائی‌ به‌ میرداماد و جواب‌ آن‌ رجوع کنید به مدنی‌، ۱۳۲۴، ص‌ ۴۷۸ـ۴۷۹؛ میرداماد، ص‌ ۲ـ۳). حکایت‌ افسانه‌آمیزی‌ نیز از روابط‌ بهائی‌ با میرفندرسکی‌ (متوفی‌ ۱۰۵۰)، فیلسوف‌ بزرگ‌ عصر صفوی‌، وجود دارد (مدرّس‌ تبریزی‌، ج‌ ۳، ص‌ ۳۰۵؛ تنکابنی‌، ص‌ ۲۳۷؛ خراسانی‌، ص‌ ۵۷۰؛ برای‌ آگاهی‌ از مخدوش‌ بودن‌ این‌ حکایات‌ رجوع کنید به بهاءالدین‌ عاملی‌، کلیات‌ ، مقدمة‌ نفیسی‌، ص‌ ۴۷ـ ۴۸). بهائی‌ به‌ علمای‌ جبل‌عامل‌ نیز عنایت‌ داشت‌ و تنی‌ چند از ایشان‌ را که‌ برای‌ استفادة‌ علمی‌ از وی‌ به‌ اصفهان‌ آمده‌ بودند، مدتی‌ طولانی‌ در منزل‌ خود جای‌ داد (رجوع کنید به حرّعاملی‌، ۱۳۸۵، ج‌ ۱، ص‌ ۷۸، ۹۳).



مذهب‌ و مشرب‌ . شیخ‌ بهائی‌ بدون‌ تردید از علما و فقهای‌ امامیّه‌ بوده‌، و آثار او گواه‌ روشنی‌ بر تشیّع‌ اوست‌. ازینرو اصرار بعضی‌ منابع‌ عامّه‌ در این‌که‌ او را سنّی‌ به‌شمار آورند، بیهوده‌ است‌. محبّی‌ ( خلاصة‌الاثر ، ج‌ ۳، ص‌ ۴۴۰ـ۴۴۱) و خَفاجی‌ (ص‌ ۱۰۴) بر این‌ باورند که‌ بهائی‌ تسنّن‌ خود را از شاه‌عباس‌، که‌ شیعه‌ بود، پنهان‌ می‌کرد و او را تنها به‌سبب‌ افراطی‌ که‌ در محبّت‌ ائمّة‌ شیعه‌ داشته‌ است‌ شیعه‌ شمرده‌اند (بستانی‌، ج‌ ۱۱، ص‌ ۴۶۳؛ برای‌ پاسخ‌ قاطع‌ امینی‌ به‌ محبّی‌ رجوع کنید به امینی‌، ج‌ ۱۱، ص‌ ۲۵۲). احتمالاً مهمترین‌ سبب‌ این‌ اشتباه‌، مشی‌ و سلوک‌ خودِ بهائی‌ است‌؛ وی‌ در سفرهای‌ خود تقیّه‌ می‌کرد و به‌ سبب‌ مشرب‌ عرفانی‌ خود با هر ملّتی‌ به‌ اقتضای‌ مذهب‌ ایشان‌ رفتار می‌نمود. ازینرو هرکس‌ او را هم‌عقیده‌ با خود می‌پنداشت‌ ( ایرانیکا ، ذیل‌ مادّه‌). خود وی‌ صریحاً به‌ این‌ شیوة‌ رفتاری‌ در قصیدة‌ وسیلة‌الفوز والامان‌ اشاره‌ کرده‌ است‌ (خوانساری‌، ج‌ ۷، ص‌ ۶۶ـ۶۷؛ بحرانی‌، ص‌ ۱۹؛ مدرّس‌ تبریزی‌، ج‌ ۳، ص‌ ۳۱۸ـ ۳۱۹). بعضی‌ علمای‌ شیعه‌ از تسامح‌ بهائی‌ در برخورد با مذاهب‌ دیگر ایراد گرفته‌ و در توثیق‌ او تردید کرده‌اند (برای‌ موارد فوق‌ و پاسخ‌ به‌ آنها رجوع کنید به امین‌، ج‌ ۹، ص‌ ۲۴۲ـ۲۴۳؛ ایرانیکا ، همانجا)، ولی‌ آنچه‌ مسلم‌ است‌ شیخ‌ بهائی‌ فقیه‌ شیعی‌ معتدلی‌ بوده‌ و به‌ شیوة‌ قدما به‌ اقوال‌ و آثار عامّه‌ نظر داشته‌ است‌. برای‌ نمونه‌، بر کشّاف‌ زمخشری‌ حاشیه‌ نوشته‌ و حاشیه‌اش‌ بر تفسیر بیضاوی‌ علی‌رغم‌ ناتمام‌ ماندن‌ آن‌، از بهترین‌ حواشی‌ این‌ تفسیر شمرده‌ شده‌ است‌ (امین‌، ج‌ ۹، ص‌ ۲۴۴؛ خوانساری‌، ج‌ ۷، ص‌ ۵۹). از این‌گذشته‌، در مواردی‌ بین‌ او و علمای‌ مذاهب‌ دیگر مباحثات‌ کلامی‌ واقع‌ شده‌ که‌ در آنها بهائی‌ از عقیدة‌ امامیّه‌ دفاع‌ کرده‌ است‌ (برای‌ تفصیل‌ بیشتر رجوع کنید به خوانساری‌، ج‌ ۷، ص‌ ۱۷۱؛ مدرّس‌ تبریزی‌، ج‌ ۳، ص‌ ۳۱۹؛ جزایری‌، ج‌ ۱، ص‌ ۹۳ـ۹۴؛ تنکابنی‌؛ بستانی‌، همانجاها) و مهمتر از همه‌ در اشعار عربی‌ خود علاوه‌ بر اظهار ارادت‌ و اخلاص‌ کامل‌ به‌ ائمّة‌ شیعه‌ و اشتیاق‌ به‌ زیارت‌ قبور ایشان‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به خوانساری‌، ج‌ ۷، ص‌ ۷۰ـ۷۱؛ حرّ عاملی‌، ۱۳۸۵، ج‌ ۱، ص‌ ۱۵۹؛ امینی‌، ج‌ ۱۱، ص‌ ۲۷۳ـ۲۷۹)، در مواردی‌ از مخالفان‌ آنها تبرّی‌ جسته‌ است‌ (جزایری‌، ج‌ ۱، ص‌ ۱۲۴ـ۱۲۵؛ خوانساری‌، ج‌ ۷، ص‌ ۷۲؛ نیز رجوع کنید به ایرانیکا ، همانجا). از سوی‌ دیگر، بهائی‌ در کسوت‌ فقر و درویشی‌ بوده‌ و علی‌رغم‌ آمدوشد به‌ دربار صفوی‌ مشرب‌ تصوّف‌ و عرفان‌ داشته‌ است‌ و بنابراین‌ مورد توجه‌ منابع‌ صوفیّه‌ قرار گرفته‌ و گاه‌ یک‌ صوفی‌ تمام‌ عیار معرّفی‌ شده‌ است‌. حتی‌ کیخسرو اسفندیار (ج‌ ۱، ص‌ ۴۷) از تمایل‌ بهائی‌ به‌ زردشتی‌گری‌ سخن‌ به‌ میان‌ آورده‌ است‌ (برای‌ پاسخ‌ معصوم‌علیشاه‌ به‌ این‌ توهّم‌ رجوع کنید به طرائق‌الحقائق‌ ، ج‌ ۲، ص‌ ۲۵۲). معصوم‌علیشاه‌ (ج‌ ۱، ص‌ ۱۸۳، ج‌ ۲، ص‌ ۳۲۲، ج‌ ۳، ص‌ ۲۱۵) بهائی‌ را همراه‌ با بسیاری‌ از بزرگان‌ شیعه‌ چون‌ میرداماد، میرفندرسکی‌، ملاّ صدرا، مجلسی‌ اول‌ و فیض‌ کاشانی‌ به‌ سلسلة‌ نوربخشیّه‌ و نعمة‌اللّهیه‌ منتسب‌ کرده‌ و او را خلیفة‌ شیخ‌ محمد مؤمن‌ سبزواری‌، از خلفای‌ نوربخشیّه‌، دانسته‌ است‌. آنچه‌ بیش‌ از هرچیز تصوّف‌ بهائی‌ را قوّت‌ بخشیده‌ کلمات‌ و اشعار خود اوست‌ (رجوع کنید به بهاءالدین‌ عاملی‌، کلیّات‌ اشعار ). بهائی‌ در کشکول‌ نیز که‌ آیینة‌ افکار و گرایشهای‌ باطنی‌ اوست‌، سخنان‌ فراوانی‌ از اکابر صوفیه‌ مانند شیخ‌ عبدالقادر گیلانی‌ (ج‌ ۲، ص‌ ۲۴۰)، جُنید بغدادی‌ (ج‌ ۱، ص‌ ۲۲۹، ج‌ ۲، ص‌ ۳۰۵)، حسین‌بن‌منصور حلاّ ج‌ (ج‌ ۱، ص‌ ۳۰۱، ۳۱۲ـ۳۱۳، ۳۱۵)، حسن‌ بصری‌ (ج‌ ۱، ص‌ ۳۱۱، ج‌ ۳، ص‌ ۲۳۰، ۳۰۸)، رابعة‌ عدویّه‌ (ج‌ ۱، ص‌ ۳۲۶؛ نیز رجوع کنید به الاربعون‌ حدیثاً ، ص‌ ۲۸۳؛ العروة‌الوثقی‌ ، ص‌ ۱۱۱) و سفیان‌ ثوری‌ (ج‌ ۱، ص‌ ۳۲۵، ج‌ ۲، ص‌ ۲۵۱) نقل‌ کرده‌ و در بعضی‌ موارد آنها را ستوده‌ است‌. او در آثار خود از محیی‌الدّین‌ ابن‌عربی‌ با عباراتی‌ مانند جمال‌العارفین‌، شیخ‌ جلیل‌، کامل‌، عارف‌ و واصل‌ صمدانی‌ تجلیل‌ کرده‌ است‌ (رجوع کنید به کشکول‌ ، ج‌ ۱، ص‌ ۴۷، ج‌ ۲، ۳۳۵، ۳۴۹، ج‌ ۳، ص‌ ۵۶، ۳۲۱؛ الاربعون‌ حدیثاً ، ص‌ ۱۱۴، ۱۱۶، ۴۳۴) و در تفسیر العروة‌الوثقی‌ (ص‌ ۱۱۵) و خاتمة‌ مفتاح‌الفلاح‌ (ص‌ ۷۷۷) در تفسیر آیة‌ ایّاک‌ نعبد و ایّاک‌ نستعین‌، کلام‌ امام‌ صادق‌ علیه‌السلام‌ را به‌ «انّی‌ انااللّه‌» گفتنِ شجرة‌ طور تشبیه‌ کرده‌ و بیت‌ منسوب‌ به‌ شبستری‌ (روا باشد اناالحق‌ از درختی‌ ...) را در تأیید نظر خود آورده‌ است‌. نیز در کشکول‌ (ج‌ ۱، ص‌ ۱۱۵) پس‌ از تجلیل‌ و تکریم‌ فراوان‌ از بایزید بسطامی‌، به‌ نقل‌ از علاّ مة‌ حلّی‌ و ابن‌طاووس‌ و فخررازی‌، و نیز براساس‌ عقیدة‌ صوفیان‌، او را سقّای‌ امام‌ صادق‌ علیه‌السلام‌ دانسته‌ است‌ (معصوم‌علیشاه‌، ج‌ ۱، ص‌ ۱۹۷). همچنین‌ از مهمترین‌ شواهد بر تمایل‌وی‌ به‌ تصوّف‌، تعظیم‌ او از مولوی‌ و ارادت‌ به‌ اوست‌؛ در کشکول‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به ج‌ ۱، ص‌ ۱۳ـ۱۴، ۲۷۶ـ۲۷۷، ج‌ ۲، ص‌ ۷ـ ۸) بیش‌ از دیگران‌ از او شعر نقل‌ کرده‌ است‌ و در اشعاری‌ که‌ به‌ وی‌ منسوب‌ است‌ (رجوع کنید به خوانساری‌، ج‌ ۸، ص‌ ۷۴) مثنوی‌ مولوی‌ را «قرآن‌ بر زبان‌ پهلوی‌» خوانده‌ است‌ (دربارة‌ نظر بهائی‌ دربارة‌ مثنوی‌ رجوع کنید به محمد طاهر قمی‌، ص‌ ۳۷۲). مجموع‌ اشارات‌ فوق‌ و نیز عبارات‌ دیگری‌ از بهائی‌، شخصیت‌ عرفانی‌ او را نزد صوفیّه‌ قوّت‌ بخشیده‌ است‌. بعضی‌ علمای‌ شیعه‌ نیز بر او به‌ دلیل‌ تمایلش‌ به‌ تصوّف‌ و بعضی‌ موارد دیگر ایراد گرفته‌اند (برای‌ تفصیل‌ این‌ ایرادها و پاسخ‌ به‌ آنها رجوع کنید به تنکابنی‌، ص‌۲۴۰ـ۲۴۲). آنچه‌ مسلّم‌ است‌ بهائی‌ بیش‌ از سایر علما و فقهای‌ امامیّه‌ تمایل‌ به‌ عرفان‌ داشته‌ است‌. به‌ گفتة‌ علاّ مة‌ مجلسی‌، وی‌ اهل‌ چلّه‌نشینی‌ و ریاضات‌ شرعی‌ بوده‌ و به‌ شاگرد خود محمدتقی‌ مجلسی‌ تعلیم‌ ذکر داده‌ است‌ (جعفریان‌، ۱۳۷۰ ش‌، ص‌ ۲۶۶؛ همو، ۱۳۶۹ ش‌، ص‌ ۱۲۵؛ معصوم‌علیشاه‌، ج‌ ۱، ص‌ ۲۸۴). اگر تصوّف‌ را به‌ معنای‌ ترک‌ تعلّقات‌ دنیوی‌ و مجاهدة‌ بانفس‌ و کسب‌ کمالات‌ روحانی‌ بدانیم‌، بهائی‌ سهم‌ وافری‌ از آن‌ داشته‌ است‌. وی‌ در مراقبه‌ و تزکیة‌ نفس‌ کم‌نظیر بوده‌ و کراماتی‌ نیز بدو منسوب‌ است‌؛ مزار او نیز مورد استشفا و توجه‌ است‌ (علی‌اصغر جاپلقی‌ بروجردی‌، ج‌ ۲، ص‌ ۳۹۳). محمدتقی‌ مجلسی‌، که‌ خود فقیه‌ و محدث‌ بلندآوازه‌ای‌ است‌، برای‌ شیخ‌ بهائی‌ مقامی‌ قدسی‌ قائل‌ بوده‌ و اقدام‌ به‌ نگارش‌ شرح‌ من‌ لایحضره‌الفقیه‌ به‌ نام‌ روضة‌المتّقین‌ را براساس‌ رؤیایی‌ که‌ نقل‌ می‌کند، از برکات‌ استادش‌ دانسته‌ و معتقد بوده‌ است‌ که‌ به‌ امر او این‌ شرح‌ را نگاشته‌ است‌ (۱۴۰۶ـ۱۴۱۳، ج‌ ۱، ص‌ ۱۷ـ۱۸، ۲۲، ج‌ ۱۴، ص‌ ۴۳۳ـ۴۳۴). همچنین‌، بعضی‌ منابع‌ (مدرّس‌ تبریزی‌، ج‌ ۳، ص‌ ۳۰۳) آگاهی‌ او بر علوم‌ غریبه‌ را غیر اکتسابی‌ و مرهون‌ تصفیة‌ باطن‌ دانسته‌اند. محمدتقی‌ مجلسی‌ (۱۴۱۴، ج‌ ۱، ص‌ ۱۴) نیز شرحی‌ در اطلاّ ع‌ وسیع‌ بهائی‌ از علم‌ جَفر به‌ طریق‌ غیرعادی‌، آورده‌ است‌. از سوی‌ دیگر بهائی‌ مانند سایر عُرفا، در حکمت‌ و فلسفه‌ تبرّزی‌ از خود نشان‌ نداده‌ و به‌ کلام‌ نیز بی‌اعتنا بوده‌ است‌. در الحدیقة‌الهلالیة‌ (ص‌ ۸۳) قول‌ فلاسفه‌ مبنی‌ بر امتناع‌ خرق‌ افلاک‌ را قاطعانه‌ رد کرده‌ و ادلة‌ آنان‌ را بر اثبات‌ این‌ ادعا بسیار ضعیف‌ دانسته‌ است‌ («دونَ ثبوته‌ خَرطُ القتاده‌»). در دو مثنوی‌ نان‌ و حلوا و شیروشکر و بعضی‌ اشعار دیگر خود نیز با طعن‌ زدن‌ به‌ بسیاری‌ از کتب‌ معقول‌، بر عدم‌ تأثیر آنها در نجات‌ آدمی‌ اصرار ورزیده‌ و گوهر سعادت‌ را در آموختن‌ «علم‌ عاشقی‌» دانسته‌ و مابقی‌ را «تلبیس‌ ابلیس‌ شقی‌» خوانده‌ است‌. همچنین‌ «علم‌ رسمی‌» را که‌ «سر به‌ سر قیل‌ است‌ و قال‌» بی‌حاصل‌ خوانده‌ است‌ ( کلیات‌ ، چاپ‌ نفیسی‌، ص‌ ۱۵۴). در کشکول‌ (ج‌ ۱، ص‌ ۲۱۰ـ۲۱۴) نیز که‌ شکوه‌ها و احوال‌ درونی‌ خود را تحت‌ عنوان‌ «سانحة‌» آورده‌، ضمن‌ شرح‌ مواجید و اذواق‌ روحانی‌ خود، از فساد زمانه‌ و تصدّی‌ جهّال‌ بر امر تدریس‌ و کساد علم‌ اظهار ملالت‌ کرده‌ و از صرف‌ عمر در تحصیل‌ علومی‌ که‌ گوهر سعادت‌ را به‌ همراه‌ ندارند تحذیر کرده‌ است‌. با اینهمه‌، در بعضی‌ منابع‌ به‌ بیزاری‌ بهائی‌ از صوفیان‌ و دراویش‌ زمان‌ خود و آداب‌ و عقاید ایشان‌ اشاره‌ شده‌ است‌ (کشمیری‌، ص‌ ۳۳؛ آقامحمدعلی‌ کرمانشاهی‌، ج‌ ۲، ص‌ ۳۹۷). خود بهائی‌ نیز در داستان‌ رمزی‌ گربه‌ و موش‌ (دربارة‌ محتویات‌، اصالت‌ این‌ اثر و انتساب‌ آن‌ به‌ بهائی‌ رجوع کنید به مینوی‌، ۱۳۳۴ ش‌، ص‌ ۴۹ـ۵۵؛ کتابخانة‌ عمومی‌ حضرت‌ آیت‌الله‌العظمی‌ مرعشی‌ نجفی‌، ج‌ ۸، ص‌ ۶۱؛ منزوی‌، ج‌ ۲، ص‌ ۱۷۲۶) و در اشعارش‌ از صوفیان‌ سالوس‌ و ریایی‌ انتقاد شدیدی‌ کرده‌ است‌. ازینرو از بعضی‌ علمای‌ شیعه‌ در دفاع‌ از بهائی‌ و عدم‌ انتساب‌ او به‌ تصوّف‌ اصطلاحی‌ شواهدی‌ نقل‌ شده‌ است‌ (رجوع کنید به حرّعاملی‌، ۱۴۰۰، ص‌ ۱۶، ۳۴، ۵۳؛ کشمیری‌، ص‌ ۳۲ـ۳۳؛ امین‌، ج‌ ۹، ص‌ ۲۴۲؛ عباس‌ قمی‌، سفینة‌ البحار ، ج‌ ۲، ص‌ ۵۸؛ بهاءالدین‌ عاملی‌، کلیات‌ ، مقدمة‌ نفیسی‌، ص‌ ۴۶ـ۴۷؛ امینی‌، ج‌ ۱۱، ص‌ ۲۸۳ـ۲۸۴ در ردّ نفیسی‌). نهایتاً،انتساب‌ بهائی‌ به‌ تصوّف‌ نه‌ به‌ معنای‌ تأیید تصوّف‌ و درویشی‌ مصطلح‌ و رایج‌ در عصر صفوی‌ بلکه‌ تنها به‌ دلیل‌ تمایلات‌ عرفانی‌ او در آثار و اشعارش‌ بوده‌است‌ (رجوع کنید به معصوم‌علیشاه‌، ج‌ ۱، ص‌ ۲۰۳، ۲۲۸).



مقام‌ علمی‌ و ادبی‌ . شخصیت‌ علمی‌ بهائی‌ از آن‌ نظر مورد توجه‌ و اعجاب‌ است‌ که‌ وی‌ در تمام‌ علوم‌ رسمی‌ زمان‌ خود دست‌ داشت‌ و در شماری‌ از آنها منحصر به‌فرد بود. او در حوزة‌ معارف‌ دینی‌ و علوم‌ اسلامی‌ استاد بود و از خود خلاقیّت‌ بسیار نشان‌ داد. در سلسلة‌ اجازات‌ روایی‌، از محدّثان‌ امامیِ برجستة‌ قرن‌ یازدهم‌ به‌شمار می‌رود و طرق‌ بسیاری‌ از اجازات‌ محدّثین‌ در قرون‌ اخیر به‌ او و از او به‌ پدرش‌ و شهید ثانی‌ منتهی‌ می‌شود (خوانساری‌، ج‌ ۷، ص‌ ۶۰؛ بهاءالدین‌ عاملی‌، الاربعون‌ حدیثاً ، ص‌ ۶۳ـ۶۵).بهائی‌ در شکوفایی‌ علمی‌ حوزة‌ اصفهان‌ نقشی‌ اساسی‌ داشت‌، به‌طوری‌ که‌ بعضی‌ منابع‌ وی‌ را مؤسس‌ چندین‌ مدرسة‌ علمی‌ در اصفهان‌ دانسته‌اند (امین‌، ج‌ ۹، ص‌ ۲۳۶). گزارشی‌ نیز از جاذبة‌ علمی‌ بهائی‌ و کیفیّت‌ استفادة‌ شاگردان‌ از محضر او حتی‌ در ایام‌ تعطیل‌ در منابع‌ آمده‌ است‌ (مدرّس‌ تبریزی‌، ج‌ ۳، ص‌ ۳۰۷ـ ۳۰۸؛ خوانساری‌، ج‌ ۷، ص‌ ۶۸).شاگردانش‌، از جمله‌ محمدتقی‌ مجلسی‌ (۱۴۰۶ـ۱۴۱۳، همانجا)، فضل‌ و دانش‌ و کثرت‌ محفوظات‌ او را ستوده‌اند (نوری‌، ۱۴۰۳، ص‌ ۱۱۲؛ همو، ۱۴۱۵ـ۱۴۱۶، ج‌ ۳، ص‌ ۴۱۷ـ ۴۱۸؛ مدنی‌، ۱۳۲۴، ص‌ ۲۸۹ـ۳۰۱؛ همو، ۱۲۹۷، ص‌ ۲ـ۳؛ امین‌، ج‌ ۹، ص‌ ۲۳۴ـ۲۳۶؛ امینی‌، ج‌ ۱۱، ص‌ ۳۴۹؛ مدرّس‌ تبریزی‌، ج‌ ۳، ص‌ ۳۰۱ـ۳۰۳).هرچند بهائی‌ در علوم‌ و معارف‌ اسلامی‌ مؤسس‌ نبوده‌ و نوآوری‌ علمی‌ بندرت‌ در آثارش‌ دیده‌ می‌شود، اما جامعیّت‌ او سبب‌ شده‌ است‌ که‌ در ارائه‌ و تدوین‌ مطالب‌ ذوق‌ و ابتکار و نوعی‌ نبوغ‌ خاص‌ از خود بروز دهد؛ با این‌حال‌ چند مسئلة‌ بحث‌انگیز به‌ او منسوب‌ است‌. در اعتقادات‌، بهائی‌ مکلّف‌ را در صورت‌ بذل‌ جُهد در تحصیل‌ دلیل‌، حتی‌ اگر خطا کند بری‌ءالذّمّه‌ دانسته‌ و اهل‌ دوزخ‌ نمی‌شمارد (برای‌ آگاهی‌ از ایراداتی‌ که‌ بر این‌ نظر گرفته‌اند، و پاسخ‌ آنها رجوع کنید به بحرانی‌، ص‌ ۱۹ـ۲۰؛ خوانساری‌، ج‌ ۷، ص‌ ۶۷ـ ۶۸). در مسئلة‌ عذاب‌ قبر، بهائی‌ راه‌ یک‌ محدّث‌ و فقیه‌ امامی‌ را پیموده‌ و به‌ اقوال‌ حکما چندان‌ اهمیتی‌ نداده‌ است‌. وی‌ با استناد به‌ قرآن‌، اعتقاد به‌ عذاب‌ قبر را به‌ اجمال‌ واجب‌ دانسته‌ و علم‌ به‌ کیفیّت‌ و تفصیل‌ آن‌ را غیرضروری‌ و بلکه‌ محال‌ می‌شمارد و برای‌ فهم‌ بهتر عذاب‌ قبر دست‌ به‌ توجیه‌ و تمثیل‌ گشوده‌ و مرگ‌ را با خواب‌ مقایسه‌ کرده‌ است‌ ( الاربعون‌ حدیثاً ، ص‌ ۳۸۳، ۴۸۶؛ برای‌ اطلاع‌ از سایر اقوال‌ بهائی‌ دربارة‌ قالب‌ مثالی‌، تجسم‌ اعمال‌ و میزان‌ اعمال‌ رجوع کنید به همان‌، ص‌ ۸۹، ۱۹۱ـ۱۹۲، ۴۹۱ـ۴۹۲، ۵۰۳ ـ۵۰۴). نیز در بسیاری‌ موارد، در شرح‌ احادیث‌ به‌ تأویلاتی‌ ذوقی‌ و عرفانی‌ در حدّ اعتدال‌ پرداخته‌ است‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به الاربعون‌ حدیثاً ، ص‌ ۷۸، ۲۰۳ـ۲۰۷، ۲۳۱ـ۲۳۲، ۲۸۳، ۳۳۲ـ۳۳۳، ۴۱۵ـ۴۱۶، ۴۸۵). در مسئلة‌ جنجالی‌ و پراختلاف‌ «سهوالنبی‌» نیز پاسخی‌ ذوقی‌ و ابتکاری‌ ارائه‌ کرده‌ است‌(محمدتقی‌ مجلسی‌، ۱۴۱۴، ج‌ ۴، ص‌ ۳۰۳ـ۳۰۴). وی‌ در تفسیرقرآن‌ از بیست‌ تا پنجاه‌سالگی‌، به‌ خوض‌ و تدقیق‌ پرداخته‌ و آن‌ را اشرف‌ علوم‌ دانسته‌ است‌ (بهاءالدین‌ عاملی‌، العروة‌الوثقی‌ ، ص‌ ۴۲ـ۴۳). مهمترین‌ کوشش‌ بهائی‌، ارائة‌ توجیه‌ و تعلیلی‌ در مورد وضع‌ معانی‌ جدید برای‌ تقسیم‌بندی‌ احادیث‌ از سوی‌ متأخران‌ است‌. به‌ گفتة‌ وی‌، وقوع‌ فاصلة‌ زمانی‌ بین‌ متأخرین‌ و سلف‌ صالح‌ و احتمال‌ از میان‌ رفتن‌ کتب‌ اصولِ اخبار و اشتباه‌ بین‌ احادیث‌ مورد اعتماد قدما با غیر آن‌ و به‌طور خلاصه‌ انسداد طرق‌ تشخیص‌ احادیث‌ مورد وثوق‌ قدما، باعث‌ شد تا متأخران‌ به‌ وضع‌ معانی‌ جدید برای‌ اصطلاحاتی‌ چون‌ صحیح‌، حَسَن‌ و موثّق‌ دست‌ یازند و ملاک‌ جدیدی‌ برای‌ تمیز اخبار ارائه‌ دهند. وی‌ همچنین‌ به‌ ریشه‌های‌ تقسیم‌بندی‌ قدما و تعریف‌ آنان‌ از صحیح‌ و حسن‌ و موثّق‌ اشاره‌ می‌کند (رجوع کنید به مشرق‌ الشمسین‌ ، ص‌ ۲۴، ۳۵؛ نوری‌، ۱۴۱۵ـ ۱۴۱۶، ج‌ ۳، ص‌۴۸۱ـ۴۸۲).گذشته‌ از علوم‌ و معارف‌ اسلامی‌، مهمترین‌ حوزة‌ فعالیت‌ علمی‌ بهائی‌، ریاضی‌ و سپس‌ معماری‌ و مهندسی‌ است‌. معروفترین‌ اثر علمی‌ و ریاضی‌ او خلاصة‌الحساب‌ است‌ که‌ یک‌ دورة‌ ریاضیّات‌ مقدماتی‌ و متوسّط‌ است‌ و شروح‌ بسیاری‌ برآن‌ نگاشته‌ شده‌ است‌ ( ایرانیکا ، ذیل‌ مادّه‌؛ آقابزرگ‌ طهرانی‌، ۱۴۰۳، ج‌ ۷، ص‌ ۲۲۴ـ ۲۲۵، ج‌ ۱۳، ص‌ ۲۲۷ـ۲۳۴؛ نیز رجوع کنید به خلاصة‌ الحساب‌ * ). دیدگاههای‌ ریاضی‌ بهائی‌ تنها به‌ مطالب‌ خلاصة‌الحساب‌ محدود نبوده‌، بلکه‌ وی‌ در حلّ مسائل‌ فلسفی‌ نیز از ریاضی‌ بهره‌ جسته‌ است‌. برای‌ نمونة‌ در بطلان‌ نظریة‌ عدم‌تناهی‌ ابعاد ( کشکول‌ ، ج‌ ۲، ص‌ ۲۰۴ـ۲۰۵، ۲۵۳)، ابطال‌ قول‌ به‌ «جزء لایتجزّی‌» یا «جوهر فرد» (همان‌، ج‌ ۱، ص‌ ۲۶۶) و امتناع‌ تسلسل‌ علل‌ و معلولات‌ (شریف‌ لاهیجی‌، ص‌ ۱۰۷۲) به‌ طرح‌ استدلالات‌ ریاضی‌ و هندسی‌ روی‌ آورده‌ است‌. در حلّ مسائل‌ فقهی‌ نیز از ریاضی‌ به‌ نحو مطلوبی‌ بهره‌ جسته‌ که‌ نمونة‌ آن‌ تعیین‌ حجم‌ و وزن‌ آب‌ کُر و تعیین‌ نصاب‌ در زکات‌ است‌. بهائی‌ در کشکول‌ نیز شماری‌ از مسائل‌ ریاضی‌ و هندسی‌ را طرح‌ کرده‌ است‌، از جمله‌ محاسبة‌ جذر اَصَمّ تقریبی‌ (ج‌ ۳، ص‌ ۴۳۷) و تعیین‌ ارتفاع‌ بناها یا عوارض‌ مرتفع‌ بدون‌ داشتن‌ ابزارهای‌ اندازه‌گیری‌(ج‌ ۲، ص‌ ۲۰۰ـ۲۰۱؛ نیز رجوع کنید به ج‌ ۱، ص‌ ۱۳۱ـ۱۳۴، ج‌ ۲، ص‌ ۲۹۸ـ۲۹۹، ۳۰۳، ج‌ ۳، ص‌ ۱۶۶، ۱۷۳، ۲۲۴ـ۲۲۵، ۴۳۳ ـ ۴۳۴).مهمترین‌ آثار بهائی‌ در نجوم‌ تشریح‌ الافلاک‌ و دو رسالة‌ اسطرلاب‌ به‌ فارسی‌ و عربی‌ است‌. تشریح‌الافلاک‌ مختصر است‌ و بارها به‌ طبع‌ رسیده‌ است‌ و نسخ‌ خطّی‌ فراوانی‌ از آن‌ در کتابخانه‌های‌ ایران‌ و عراق‌ وجود دارد. در بین‌ آثار علمی‌ بهائی‌ این‌ کتاب‌ پس‌ از خلاصة‌الحساب‌ بیش‌ از هر اثر دیگری‌ مورد توجه‌ دانشمندان‌ واقع‌ شده‌ و تا مدتها از کتب‌ درسی‌ حوزه‌های‌ علمیه‌ به‌شمار می‌آمده‌ است‌. مؤلف‌ حاشیه‌ای‌، بیش‌ از دو برابر اصل‌، نیز بر آن‌ نگاشته‌ است‌ (برای‌ آگاهی‌ از شروح‌ و حواشی‌ تشریح‌الافلاک‌ رجوع کنید به امینی‌، ج‌ ۱۱، ص‌ ۲۶۳ـ۲۶۴؛ نعمه‌، ص‌۳۵۵ـ ۳۵۶؛ آقابزرگ‌ طهرانی‌، ۱۴۰۳، ج‌ ۴، ص‌ ۱۸۶ـ۱۸۷، ج‌ ۶، ص‌ ۳۹). رسالة‌ اسطرلاب‌ به‌ عربی‌، مشهور به‌ الصفیحة‌ یا الصّفحة‌ نیز شرح‌ شده‌ است‌ (رجوع کنید به نعمه‌، ص‌ ۳۵۶) و رسالة‌ اسطرلاب‌ به‌ فارسی‌ معروف‌ به‌ تحفة‌ حاتمیّه‌ یا هفتاد باب‌ به‌ خواهش‌ اعتماد الدّوله‌ حاتم‌ بیک‌ صافی‌ اردوبادی‌ (متوفی‌ ۱۰۹۰)، صدراعظم‌ شاه‌عباس‌، نوشته‌ شده‌ است‌ (بهاءالدین‌ عاملی‌، کلیات‌ ، مقدمة‌ نفیسی‌، ص‌ ۶۶ـ۶۷). این‌اثر نیز بارها به‌ چاپ‌ رسیده‌ است‌.بهائی‌ در جغرافیا نیز آثار متعددی‌ دارد که‌ معروفترین‌ آنها تضاریس‌ الارض‌ یا رسالة‌ فی‌ کرویّة‌ الارض‌ (۹۹۵) است‌ (آقابزرگ‌ طهرانی‌، ۱۴۰۳، ج‌ ۴، ص‌ ۲۰۰، ج‌۱۷، ص‌۲۹۲).آثار معماری‌ و مهندسی‌ شیخ‌ بهائی‌ را از حیث‌ انتساب‌ می‌توان‌ به‌ سه‌ دسته‌ تقسیم‌ کرد؛ اول‌، آثاری‌ که‌ نسبت‌ آنها به‌ او قوی‌ است‌، مانند اثر مهندسی‌ تقسیم‌ آب‌ زاینده‌رود برای‌ هفت‌ ناحیه‌ از نواحی‌ اصفهان‌ که‌ خصوصیّات‌ آن‌ بتفصیل‌ در سندی‌ که‌ به‌ طومار شیخ‌ بهائی‌ * شهرت‌ دارد آمده‌ است‌؛ دوم‌، آثاری‌ که‌ به‌ گزارش‌ منابع‌ به‌ بهائی‌ منتسب‌ است‌، مانند طرّاحی‌ کاریز نجف‌آباد معروف‌ به‌ قنات‌ زرّین‌کمر، تعیین‌ دقیق‌ قبلة‌ مسجدشاه‌ اصفهان‌، طرّاحی‌ نقشة‌ حصار نجف‌، طرّاحی‌ و ساخت‌ شاخص‌ ظهر شرعی‌ در مغرب‌ مسجد شاه‌اصفهان‌ و نیز در صحن‌ حرم‌ مطهّر حضرت‌ رضا علیه‌السلام‌، طرح‌ دیواری‌ در صحن‌ حرم‌ حضرت‌ علی‌ علیه‌السلام‌ در نجف‌ اشرف‌ به‌ قسمی‌ که‌ زوال‌ شمس‌ را در تمام‌ ایّام‌ سال‌ مشخص‌ می‌کند، طرّاحی‌ صحن‌ و سرای‌ مشهد مقدّس‌ به‌صورت‌ یک‌ شش‌ضلعی‌، اختراع‌ سفیدآب‌ که‌ در اصفهان‌ به‌ سفیدآب‌ شیخ‌ معروف‌ است‌، ساختن‌ منارجنبان‌ * ، طرّاحی‌ گنبد مسجدشاه‌ اصفهان‌ که‌ صدا را هفت‌ مرتبه‌ منعکس‌ می‌کند، وساختن‌ ساعتی‌ که‌ نیاز به‌ کوک‌ کردن‌ نداشت‌ (مدرّس‌ تبریزی‌، ج‌ ۳، ص‌ ۳۰۵؛ امین‌، ج‌ ۹، ص‌ ۲۴۰؛ نعمه‌، ص‌ ۵۵ـ۵۶؛ بهاءالدین‌ عاملی‌، کلیات‌ ، مقدمة‌ نفیسی‌، ص‌ ۵۱؛ هنرفر، ص‌ ۴۵۵؛ رفیعی‌ مهرآبادی‌، ص‌ ۴۶۷، ۴۷۱؛ همایی‌، ج‌ ۱، ص‌ ۱۷)؛ سوم‌، آثاری‌ که‌ انتساب‌ آنها به‌ شیخ‌ افسانه‌آمیز است‌ و بیشتر نبوغ‌ و شخصیّت‌ نادر بهائی‌ دستمایة‌ انتساب‌ این‌ خوارق‌ عادات‌ و افسانه‌های‌ تاریخی‌ به‌ وی‌ شده‌ است‌، مانند حمّام‌ معروف‌ شیخ‌ بهائی‌ در اصفهان‌ که‌ می‌گویند مدت‌ زیادی‌ آب‌ آن‌ تنها با نور شمعی‌ گرم‌ بوده‌ است‌ (مدرّس‌ تبریزی‌، همانجا؛ نعمه‌، ص‌ ۵۵؛ بهاءالدین‌ عاملی‌، کلیات‌ ، مقدمة‌ نفیسی‌، ص‌ ۵۲؛ رفیعی‌ مهرآبادی‌، ص‌ ۳۹۷، ۴۰۷).همچنین‌، تبحّر بهائی‌ در علوم‌ غریبه‌ ریشة‌ انتساب‌ بعضی‌ افسانه‌های‌ دیگر، است‌ مانند آگاهی‌ شیخ‌ از سرمة‌ خفا و تعلیم‌ آن‌ به‌ نااهل‌ و دفن‌ کردن‌ دو قطعه‌ سنگ‌ در شیراز و اصفهان‌ برای‌ دفع‌ وبا و طاعون‌. بعضی‌ منابع‌ این‌ حکایات‌ را ساختگی‌ دانسته‌ (مدرّس‌ تبریزی‌، همانجا؛ بهاءالدین‌ عاملی‌، کلیات‌ ، مقدمة‌ نفیسی‌، ص‌ ۴۷ـ۵۳) و بعضی‌ دیگر آنها را تلقّی‌ به‌قبول‌ کرده‌اند (نوری‌، ۱۴۱۵ـ۱۴۱۶، ج‌ ۲، ص‌ ۲۲۹ـ۲۳۰؛ عباس‌ قمی‌، ۱۳۲۷ ش‌، ج‌ ۲، ص‌ ۵۱۳ـ۵۱۴؛ خراسانی‌، ص‌ ۶۳۹ـ۶۴۰). در این‌میان‌، استفادة‌ شیخ‌ از کتابی‌ با عنوان‌ کلّه‌سر که‌ شامل‌ علوم‌ کیمیا، لیمیا، هیمیا، سیمیا، ریمیا، بوده‌ است‌، به‌ گزارش‌ خود او مستند است‌ (طباطبائی‌، ج‌ ۱، ص‌ ۲۴۴). همچنین‌، مصاحبت‌ وی‌ با آگاهان‌ از علوم‌ خفیه‌ به‌ گزارش‌ محمدتقی‌ مجلسی‌ (۱۴۱۴، ج‌ ۵، ص‌ ۳۰۹) متیقّن‌ است‌. در کشکول‌ (ج‌ ۱، ص‌ ۳۱۳، ج‌ ۲، ص‌ ۱۸۸، ۳۰۹، ج‌ ۳، ص‌ ۳۲۱) نیز مطالبی‌ در علوم‌ غریبه‌ و طلسمات‌ آمده‌ که‌ حاکی‌ از اطلاع‌ بهائی‌ بر آنهاست‌ (برای‌ اطلاع‌ از سایر انتسابات‌ افسانه‌ای‌ به‌ شیخ‌ بهائی‌ رجوع کنید به تنکابنی‌، ص‌ ۲۳۸). همچنین‌ فالنامه‌هایی‌ که‌ به‌ نام‌ بهائی‌ به‌ طبع‌ رسیده‌ فاقد اعتبار، ولی‌ و حاکی‌ از نفوذ شخصیّت‌ او در فرهنگ‌ عامّه‌ است‌. نیز کتاب‌ اسرار قاسمی‌ که‌ به‌ قاسم‌ نامی‌ از شاگردان‌ بهائی‌ منسوب‌ است‌ و دربارة‌ آن‌ حکایات‌ غریبی‌ نقل‌ شده‌ است‌، با آنکه‌ محدّث‌ نوری‌ (۱۴۱۵ـ۱۴۱۶، ج‌ ۲، ص‌ ۲۲۸) به‌ نقل‌ از محبوب‌ القلوب‌ آن‌ را آورده‌، بی‌اساس‌ می‌نماید. آنچه‌ مسلّم‌ است‌، به‌ گزارش‌ سیدحسن‌ کرکی‌، بهائی‌ از دانشهایی‌ که‌ هیچکس‌ از علمای‌ عامّه‌ و خاصّه‌ قبل‌ از او و در زمان‌ او از آنها اطلاع‌ نداشتند، آگاهی‌ داشته‌ (خوانساری‌، ج‌ ۷، ص‌ ۵۷ـ ۵۸) و همین‌ سبب‌ شده‌ است‌ که‌ هر امر عجیبی‌ را بدو نسبت‌ دهند (مدرّس‌ تبریزی‌، ج‌ ۳، ص‌ ۳۰۴ـ۳۰۵؛ نوری‌، همانجا).بهائی‌ آثار برجسته‌ای‌ به‌ نثر و نظم‌ پدید آورده‌ است‌. به‌ نوشتة‌ موسوی‌ حسینی‌ (ج‌ ۱، ص‌ ۲۵۰)، وی‌ با زبان‌ ترکی‌ نیز آشنایی‌ داشته‌ است‌. تذکره‌نویسانی‌ چون‌ نصرآبادی‌ (ص‌۱۵۰ـ۱۵۱)، هدایت‌ (۱۳۴۴ ش‌، ص‌ ۵۸ ـ۶۴؛ همو، ۱۳۳۶ـ ۱۳۴۰ ش‌، ج‌ ۲، بخش‌ ۱، ص‌ ۱۲ـ۱۵)، آذر بیگدلی‌ (ص‌ ۱۷۴)، صبا (ص‌ ۱۲۱ـ۱۲۳) و محمد قدرت‌الله‌ گوپاموی‌ (ص‌ ۱۰۳ـ ۱۰۵)، او را از شعرای‌ فارسی‌ زبان‌ دانسته‌ و در تذکره‌های‌ خود شرح‌ حال‌ و نمونه‌هایی‌ از اشعارش‌ را آورده‌اند. عرفات‌ العاشقین‌ (تألیف‌ ۱۰۲۲ـ۱۰۲۴)، اولین‌ تذکره‌ای‌ است‌ که‌ در زمان‌ حیات‌ بهائی‌ از او نام‌ برده‌ است‌ (اوحدی‌ بلیانی‌، گ‌۱۱۳ر ـ ۱۱۴ر). بهترین‌ منبع‌ برای‌ گردآوری‌ اشعار بهائی‌، کشکول‌ است‌ تا جایی‌ که‌ به‌ عقیدة‌ برخی‌ محققان‌، انتساب‌ اشعاری‌ که‌ در کشکول‌ نیامده‌ است‌ به‌ بهائی‌ ثابت‌ نیست‌ (سمیعی‌، ص‌ ۵۱). از اشعار و آثار فارسی‌ بهائی‌ دو تألیف‌ معروف‌ تدوین‌ شده‌ است‌؛ یکی‌ به‌ کوشش‌ سعید نفیسی‌ با مقدّمه‌ای‌ ممتّع‌ در شرح‌ احوال‌ بهائی‌، دیگری‌ توسط‌ غلامحسین‌ جواهری‌ وجدی‌ که‌ مثنوی‌ منحول‌ «رموز اسم‌ اعظم‌» (ص‌ ۹۴ـ۹۹) را هم‌ نقل‌ کرده‌ است‌. با اینهمه‌ هر دو تألیف‌ حاوی‌ تمام‌ اشعار و آثار فارسی‌ شیخ‌ نیست‌.اشعار فارسی‌ بهائی‌ عمدتاً شامل‌ مثنویّات‌، غزلیّات‌ و رباعیّات‌ است‌. وی‌ در غزل‌ به‌ شیوة‌ فخرالدین‌ عراقی‌ و حافظ‌، در رباعی‌ با نظر به‌ ابوسعید ابوالخیر و خواجه‌ عبداللّه‌ انصاری‌، و در مثنوی‌ به‌ شیوة‌ مولوی‌، شعر سروده‌ است‌. ویژگی‌ مشترک‌ اشعار بهائی‌ میل‌ شدید به‌ زهد و تصوّف‌ و عرفان‌ است‌. از مثنویّات‌ معروف‌ شیخ‌ می‌توان‌ از اینها نام‌ برد: نان‌ و حلوا یا سوانح‌ سفر الحجاز ، این‌ مثنوی‌ ملمّع‌ چنانکه‌ از نام‌ آن‌ پیداست‌ در سفر حج‌ و بر وزن‌ مثنوی‌ مولوی‌ سروده‌ شده‌ است‌ و بهائی‌ در آن‌ ابیاتی‌ از مثنوی‌ را نیز تضمین‌ کرده‌ است‌ (بهاءالدین‌ عاملی‌، کلیات‌ ، چاپ‌ نفیسی‌، ص‌ ۱۷۰ـ۱۷۱، ۱۷۳). او این‌ مثنوی‌ را به‌طور پراکنده‌ در کشکول‌ نقل‌ کرده‌ و گردآورندگان‌ دیوان‌ فارسی‌ وی‌ ظاهراً به‌ علت‌ عدم‌ مراجعة‌ دقیق‌ به‌ کشکول‌ متن‌ ناقصی‌ از این‌ مثنوی‌ را ارائه‌ کرده‌اند (رجوع کنید به کشکول‌ ، ج‌ ۱، ص‌ ۲۱۵ـ۲۱۶، ۲۲۸، ۲۴۲ـ۲۴۴، ۲۷۷)؛ نان‌ و پنیر ، این‌ اثر نیز بر وزن‌ و سبک‌ مثنوی‌ مولوی‌ است‌؛ «طوطی‌نامه‌»، نفیسی‌ این‌ مثنوی‌ را که‌ از نظر محتوا و زبان‌ نزدیکترین‌ مثنوی‌ بهائی‌ به‌ مثنوی‌ مولوی‌ است‌، بهترین‌ اثر ادبی‌ شیخ‌ دانسته‌ و با آنکه‌ آن‌ را در اختیار داشته‌ جز اندکی‌ در دیوان‌ بهائی‌ نیاورده‌ و نام‌ آن‌ را نیز خود براساس‌ محتویاتش‌ انتخاب‌ کرده‌ است‌ (رجوع کنید به بهاءالدین‌ عاملی‌، کلیات‌ ، مقدمة‌ نفیسی‌، ص‌ ۸۲ ـ۸۵)؛ شیر و شکر ، اولین‌ منظومة‌ فارسی‌ در بحر خَبَب‌ یا مُتدارک‌ است‌. در زبان‌ عربی‌ این‌ بحر شعری‌ پیش‌ از بهائی‌ نیز مورد استفاده‌ بوده‌ است‌ (رجوع کنید به سُبکی‌، ج‌ ۸، ص‌ ۵۶ ـ ۵۹؛ ابن‌صابونی‌، ص‌ ۱۳؛ مینوی‌، ۱۳۷۵ ش‌، ج‌ ۱، ص‌ ۱۳۱ـ ۱۳۲). پس‌ از وی‌ نیز قصائد شیوا و استواری‌ در این‌ بحر سروده‌ شده‌ است‌ (رجوع کنید به موسوی‌ هندی‌، دیوان‌ ، «قصیدة‌ کوثریّه‌»، ص‌ ۲۰ـ۲۲). شیر و شکر سراسر جذبه‌ و اشتیاق‌ است‌ و علی‌رغم‌ اختصار آن‌ (۱۶۱ بیت‌ در کلیات‌ ، چاپ‌ نفیسی‌، ص‌ ۱۷۹ـ ۱۸۸؛ ۱۴۱ بیت‌ در کشکول‌ ، ج‌ ۱، ص‌ ۲۴۷ـ۲۵۴) مشحون‌ از معارف‌ و مواعظ‌ حکمی‌ است‌، لحن‌ حماسی‌ دارد و منظومه‌ای‌ بدین‌ سبک‌ و سیاق‌ در ادب‌ فارسی‌ سروده‌ نشده‌ است‌؛ مثنویهایی‌ مانند «نان‌ و خرما»، «شیخ‌ ابوالپشم‌» و «رموز اسم‌ اعظم‌» را نیز منسوب‌ بدو دانسته‌اند که‌ مثنوی‌ اخیر به‌گزارش‌ میرجهانی‌ طباطبائی‌ (ص‌ ۱۰۰) از آنِ سیدمحمود دهدار است‌ (رجوع کنید به مینوی‌، ۱۳۷۵ ش‌، ج‌ ۱، ص‌۱۳۱). شیوة‌ مثنوی‌سرایی‌ بهائی‌ مورد استقبال‌ دیگر شعرا، که‌ بیشتر از عالمان‌ امامیّه‌اند، واقع‌ شده‌ است‌ (رجوع کنید به آقابزرگ‌ طهرانی‌، ۱۴۰۳، ج‌ ۲۴، ص‌ ۲۸ـ۳۳). تنها نثر ادبی‌ فارسی‌ بهائی‌ که‌ در دیوانهای‌ چاپی‌ آمده‌ «رسالة‌ پند اهل‌ دانش‌ و هوش‌ به‌زبان‌ گربه‌ و موش‌» است‌ (رجوع کنید به سطور پیشین‌). بعضی‌ مکتوبات‌ ملمّع‌ بهائی‌ چاپ‌ شده‌ است‌ (رجوع کنید به دیباجی‌، ص‌ ۳۳۸ـ ۳۳۹؛ همدانی‌، ص‌ ۱۱ـ ۱۹؛ ثابتیان‌، ص‌ ۳۵۶ـ۳۶۰؛ آقابزرگ‌ طهرانی‌، ۱۴۰۳، ج‌ ۱۷، ص‌ ۲۰۷ـ ۲۰۸، ج‌ ۲۲، ص‌ ۱۶۲، ج‌ ۲۳، ص‌ ۲۵).بهائی‌ در عربی‌ نیز شاعری‌ چیره‌دست‌ و زبان‌ دانی‌ صاحب‌نظر است‌ و آثار نحوی‌ و بدیعی‌ او در ادبیات‌ عرب‌ جایگاه‌ ویژه‌ای‌ دارد. مهمترین‌ و دقیقترین‌ اثر او در نحو، الفوائد الصمدیّة‌ ، معروف‌ به‌ صمدیّه‌ است‌ که‌ به‌ نام‌ برادرش‌ عبدالصمد نگاشته‌ و جزو کتب‌ درسی‌ در مرحلة‌ متوسط‌ علم‌ نحو در حوزه‌های‌ علمیّه‌ است‌. صمدیّه‌ علی‌رغم‌ ایجاز، احتوای‌ قابل‌توجهی‌ بر آرای‌ نحویان‌ دارد و از اولین‌ کتب‌ نحو است‌ که‌ در آن‌ از شواهد قرآنی‌ و حدیثی‌ بسیار استفاده‌ شده‌ است‌. بر این‌ کتاب‌، به‌علت‌ عمق‌ و ایجاز آن‌، شروح‌ متعدّدی‌ نوشته‌ شده‌ است‌ که‌ بهترین‌ و معروفترین‌ آنها شرح‌ کبیر سید علیخان‌ مدنی‌ (متوفی‌ ۱۱۲۰) موسوم‌ به‌ الحدائق‌ الندیّة‌ فی‌ شرح‌ فوائد الصمدیّة‌ است‌ که‌ خود در ردیف‌ کتب‌ درسی‌ حوزه‌ قرار گرفته‌، و در مقدمة‌ آن‌ (ص‌ ۲) شارح‌، صمدیّه‌ را در نوع‌ خود بی‌نظیر معرفی‌ می‌کند. وی‌ دو شرح‌ دیگر نیز، که‌ به‌ وسیط‌ و صغیر معروف‌اند، بر صمدیّه‌ نگاشته‌ است‌. در دورة‌ اخیر شرح‌ محمّدعلی‌ مدرّس‌ افغانی‌ به‌ نام‌ الکلام‌ المفید فی‌ المدرّس‌ والمستفید ، معروفیّت‌ درخوری‌ یافته‌ و مورد استفادة‌ حوزویان‌ است‌ (برای‌ آگاهی‌ از دیگر شارحان‌ صمدیّه‌ رجوع کنید به بهاءالدین‌ عاملی‌، کلیات‌ ، مقدمة‌ نفیسی‌، ص‌ ۷۱ـ۷۲؛ امینی‌، ج‌ ۱۱، ص‌ ۲۷۰؛ آقابزرگ‌ طهرانی‌، ۱۴۰۳، ج‌ ۱۳، ص‌ ۳۶۲ـ۳۶۳). پس‌ از صمدیّه‌ ، مهمترین‌ اثر ادبی‌ بهائی‌ تهذیب‌ البیان‌ در علم‌ بیان‌ است‌. از معروفترین‌ شروح‌ این‌ اثر شرح‌ شیخ‌ محمدبن‌علی‌ حرفوشی‌ عاملی‌ (متوفی‌ ۱۰۵۹) و شرح‌ سیدنعمة‌الله‌ جزایری‌ (متوفی‌ ۱۱۱۲) است‌ (رجوع کنید به آقابزرگ‌ طهرانی‌، ۱۴۰۳، ج‌ ۴، ص‌ ۵۰۹).اشعار عربی‌ بهائی‌ نیز شایان‌ توجه‌ بسیار است‌. معروفترین‌ و مهمترین‌ قصیدة‌ او موسوم‌ به‌ وسیلة‌الفوزوالامان‌ فی‌ مدح‌ صاحب‌ الزّمان‌ علیه‌السلام‌ در ۶۳ بیت‌ است‌ که‌ هرگونه‌ شبهه‌ای‌ را در اثناعشری‌ بودن‌ وی‌ مردود می‌سازد. دو شرح‌ مهم‌ و معروف‌ بر این‌ قصیده‌ موجود است‌: منن‌الرّحمان‌ فی‌ شرح‌ قصیدة‌ وسیلة‌الفوز والامان‌ اثرشیخ‌ جعفر نقدی‌ (متوفی‌ ۱۳۷۰)؛ و مثنوی‌ شرح‌ شیخ‌ احمدبن‌علی‌ منینی‌ (متوفی‌ ۱۱۷۲) از علمای‌ عامّه‌ و صاحب‌ الفتح‌الوهبی‌ ،که‌ به‌همراه‌ کشکول‌ به‌ طبع‌ رسیده‌ است‌ (برای‌ استقبالهایی‌ که‌ از این‌ قصیدة‌ شده‌ است‌ رجوع کنید به امینی‌، ج‌۱۱، ص‌۲۷۹؛ آقابزرگ‌ طهرانی‌، ۱۴۰۳، ج‌ ۱۶، ص‌ ۳۷۳ـ ۳۷۴). متن‌ کامل‌ قصیدة‌ وسیلة‌ الفوز ... در کشکول‌ آمده‌ است‌ (ج‌ ۱، ص‌ ۲۳۰ـ۲۳۴؛ قس‌ امین‌، ج‌ ۹، ص‌ ۲۴۵ـ۲۴۶). دیگر از اشعار معروف‌ بهائی‌، قصیدة‌ او در مرثیة‌ پدرش‌ ( کشکول‌ ، ج‌ ۱، ص‌ ۱۶۶) و نیز قصیده‌ای‌ در استقبال‌ از قصیدة‌ پدرش‌ (همان‌، ج‌ ۱، ص‌ ۱۴۷ ـ۱۴۹) می‌باشد که‌ مورد اقتفا و استقبال‌ شعرای‌ پس‌ از وی‌ قرار گرفته‌ است‌. نمونه‌ای‌ از این‌ استقبالها به‌ همراه‌ متن‌ قصیده‌ در نزهة‌الجلیس‌ (موسوی‌ حسینی‌، ج‌ ۱، ص‌ ۳۸۲ـ۳۹۳) آمده‌ است‌. قصیدة‌ غدیریة‌ او نیز که‌ شیخ‌علی‌ مقری‌ آن‌ را تضمین‌ کرده‌ او را در ردیف‌ شعرای‌ غدیر قرار داده‌ است‌ (امینی‌، ج‌ ۱۱، ص‌ ۲۴۴ـ۲۴۹).بهائی‌ در ارجوزه‌سرایی‌ نیز مهارت‌ داشت‌ و دو ارجوزة‌ شیوا یکی‌ در وصف‌ شهر هرات‌ به‌ نام‌ هراتیه‌ یا الزّاهرة‌ ( کشکول‌ ، ج‌ ۱، ص‌ ۱۸۹ـ۱۹۴) و دیگر ارجوزه‌ای‌ عرفانی‌ موسوم‌ به‌ ریاض‌ الارواح‌ ( کشکول‌ ، ج‌ ۱، ص‌ ۲۲۵ـ۲۲۷) از وی‌ باقی‌ مانده‌ است‌ (نیز رجوع کنید به موسوی‌ حسینی‌، ج‌ ۱، ص‌ ۳۷۱ـ۳۸۱؛ مدنی‌، ۱۳۲۴، ص‌ ۲۹۶ـ ۲۹۸). دوبیتیهای‌ عربی‌ شیخ‌ نیز از شهرت‌ و لطافت‌ بسیاری‌ برخوردار بوده‌ که‌ بیشتر آنها در اظهار شوق‌ نسبت‌ به‌ زیارت‌ روضة‌ مقدّسه‌ معصومین‌ علیهم‌السلام‌ است‌ (محبّی‌، خلاصة‌الاثر ، ج‌ ۳، ص‌۴۵۴ـ ۴۵۵؛ امین‌، ج‌ ۱۱، ص‌ ۲۷۲ـ۲۷۹؛ حرّ عاملی‌، ۱۳۸۵، ج‌ ۱، ص‌ ۱۵۸ـ۱۵۹). شیخ‌ محمدرضا فرزند شیخ‌ حرّعاملی‌ (متوفی‌ ۱۱۱۰) مجموعة‌ لطیفی‌ از اشعار عربی‌ و فارسی‌ شیخ‌بهائی‌ را در دیوانی‌ فراهم‌ آورده‌ است‌ (حرّعاملی‌، ۱۳۸۵، ج‌۱، ص‌ ۱۵۷). اشعار عربی‌ وی‌ اخیراً با تدوین‌ دیگری‌ نیز به‌ چاپ‌ رسیده‌ است‌. بخش‌ مهمی‌ از اشعار عربی‌ بهائی‌، لُغَز و معمّاست‌. از بررسی‌ شیوة‌ نگارش‌ بهائی‌ در اکثر آثارش‌، این‌ نکته‌ هویداست‌ که‌ وی‌ مهارت‌ فراوانی‌ در ایجاز و بیان‌ معمّاآمیز مطالب‌ داشته‌ است‌. وی‌ حتی‌ در آثار فقهی‌اش‌ این‌ هنر را به‌کار برده‌ که‌ نمونة‌ بارز آن‌ رسائل‌ پنجگانة‌ الاثناعشرّیة‌ است‌. این‌ سبک‌ نویسندگی‌ در خلاصة‌الحساب‌ ، فوائد الصمدیّة‌ ، تهذیب‌ البیان‌ ، و الوجیزة‌ فی‌ علم‌ الدرایة‌ آشکارتر است‌. بهائی‌ تبحّر بسیاری‌ در صنعت‌ لغز و تعمیه‌ داشته‌ و رسائل‌ کوتاه‌ و لغزهای‌ متعدّد و معروفی‌ به‌ عربی‌ از وی‌ به‌جا مانده‌ است‌، مانند: لغزالزبدة‌ (لغزی‌ است‌ که‌ کلمة‌ زبده‌ از آن‌ به‌دست‌ می‌آید)، لغزالنحو ، لغزالکشّاف‌ ، لغزالقانون‌ ، لغزالصمدیة‌ ، لغزالکافیة‌ ، و فائدة‌ (آقابزرگ‌ طهرانی‌، ۱۴۰۳، ج‌ ۱۸، ص‌ ۳۳۴ـ۳۳۶، ج‌ ۶، ص‌۱۸۹؛ افندی‌ اصفهانی‌، ۱۴۱۰، ص‌ ۶۷ـ ۶۸، ۷۰)؛ در کشکول‌ (ج‌ ۱، ص‌ ۵۳ ـ ۵۵، ۵۸، ۱۱۶، ۱۷۹ـ۱۸۱، ۲۲۱ـ۲۲۲، ۲۶۷ـ ۲۷۱، ج‌ ۲، ص‌ ۱۲۰، ج‌ ۳، ص‌ ۲۲۲ـ۲۲۳، ۲۵۵، ۲۶۱، ۴۰۹، ۴۱۱) نیزلغزهای‌ فراوانی‌ آمده‌ است‌. تذکره‌نویسان‌ (عباس‌ قمی‌، ۱۳۲۷ ش‌، ج‌ ۲، ص‌ ۵۰۸، پانویس‌ ۱؛ خوانساری‌، ج‌ ۷، ص‌۸۳ ـ ۸۴؛ امین‌، ج‌ ۹، ص‌ ۲۴۳) لغز معروفی‌ از بهائی‌ نقل‌ کرده‌اند که‌ نام‌ «علی‌» از آن‌ به‌دست‌ می‌آید. بر لغزهای‌ بهائی‌ شروح‌ متعددی‌ نوشته‌ شده‌ است‌ (رجوع کنید به امینی‌، ج‌ ۱۱، ص‌ ۲۷۱).نامدارترین‌ اثر بهائی‌ الکشکول‌ ، معروف‌ به‌ کشکول‌ شیخ‌ بهائی‌ * است‌ که‌ مجموعة‌ گرانسنگی‌ از علوم‌ و معارف‌ مختلف‌ است‌ و آینة‌ معلومات‌ و مشرب‌ بهائی‌ محسوب‌ می‌شود. اثر منحولی‌ نیز به‌ نام‌ مِخلاة‌ به‌ سبک‌ کشکول‌ ولی‌ خلاصه‌تر و سست‌تر از آن‌ به‌ نام‌ بهائی‌ منتشر شده‌ است‌. آنچه‌ مسلّم‌ است‌ به‌ تصریح‌ خود بهائی‌ در مقدمة‌ کشکول‌ (ج‌ ۱، ص‌ ۹)، وی‌ تألیفی‌ با عنوان‌ مِخلاة‌ قبل‌ از کشکول‌ و در جوانی‌ نگاشته‌ است‌. همچنین‌ تذکره‌نویسان‌ متقدّم‌ (افندی‌ اصفهانی‌، ۱۴۱۰، ص‌ ۶۸؛ حرّعاملی‌، ۱۳۸۵، ج‌ ۱، ص‌ ۱۵۶) نام‌ مخلاة‌ را در سیاهة‌ آثار بهائی‌ ثبت‌ کرده‌ و آن‌ را مفصّل‌تر از کشکول‌ دانسته‌اند، ولی‌ انتساب‌ آنچه‌ به‌ نام‌ بهائی‌ در ۱۳۱۷ در مصر چاپ‌ شده‌ مورد تردید و تأمّل‌ بسیار است‌، زیرا محتوای‌ آن‌ (ص‌ ۷، ۱۱، ۱۵) نشان‌ از غیرامامی‌ بودن‌ مؤلفش‌ دارد (نیز رجوع کنید به آقابزرگ‌ طهرانی‌، ۱۴۰۳، ج‌ ۲۰، ص‌ ۲۳۲ـ۲۳۳؛ استوارت‌، ص‌ ۴۷؛ مهاجر، ص‌ ۱۷۰). همین‌ شبهه‌ دربارة‌ رسالة‌ کوتاه‌ (۲۱ صفحه‌) اسرارالبلاغة‌ که‌ با مخلاة‌ به‌ چاپ‌ رسیده‌ و به‌ بهائی‌ منسوب‌ است‌، وارد است‌ و آنچه‌ انتساب‌ آن‌ را به‌ بهائی‌ بکلّی‌ مردود می‌سازد، تاریخ‌ نگارشِ (۸۵۳) قید شده‌ در پایان‌ رساله‌ است‌ (نیز رجوع کنید به استوارت‌، ص‌ ۴۶؛ مهاجر، ص‌ ۱۷۱).بهائی‌ در شمار مؤلّفان‌ پراثر در علوم‌ مختلف‌ است‌ و آثار او که‌ تماماً موجز و بدون‌ حشو و زواید است‌، مورد توجه‌ دانشمندان‌ پس‌ از او قرار گرفته‌ و بر شماری‌ از آنها شروح‌ و حواشی‌ متعدّدی‌ نگاشته‌ شده‌ است‌. خود بهائی‌ نیز بر بعضی‌ تصانیف‌ خود حاشیه‌ای‌ مفصّل‌تر از اصل‌ نوشته‌ است‌ (افندی‌ اصفهانی‌، ۱۴۰۱، ج‌ ۵، ص‌ ۹۵). شمار آثار بهائی‌ به‌ یکصد می‌رسد که‌ نسخه‌های‌ خطی‌ فراوانی‌ از آنها در کتابخانه‌های‌ دنیا موجود است‌ و بسیاری‌ از آنها نیز به‌طبع‌ رسیده‌ است‌ (برای‌ مشخصّات‌ آثار بهائی‌ و نسخه‌ها و شروح‌ آنها رجوع کنید به بروکلمان‌، ج‌ ۲، ص‌ ۵۴۶، > ذیل‌ < ، ج‌ ۲، ص‌ ۵۹۵؛ بهاءالدین‌ عاملی‌، کلیات‌ ، مقدمة‌ نفیسی‌، ص‌ ۶۵ـ۷۶، ۹۹ـ۱۰۶؛ قصری‌، ۱۸۱ـ ۱۸۹). تعدادی‌ از آثار شیخ‌ ناتمام‌ مانده‌ و برخی‌ دیگر بسیار کوتاه‌اند. انتساب‌ بعضی‌ از آنها نیز به‌ شیخ‌ محلّ تردید است‌. از جمله‌ رساله‌ای‌ با عنوان‌ فی‌ وحدة‌الوجود یا فی‌ وحدة‌ الموجودیّة‌ که‌ انتساب‌ آن‌ به‌ بهائی‌ مورد تردید شدید است‌ (رجوع کنید به استوارت‌، ص‌ ۴۷؛ مهاجر، همانجا) و هیچیک‌ از شرح‌حال‌نویسان‌ ضمن‌ بررسی‌ آثار بهائی‌ از این‌ اثر نام‌ نبرده‌اند. همچنین‌ محتوای‌ آن‌، که‌ تفسیری‌ از وحدت‌ وجود به‌ شیوة‌ ابن‌عربی‌ است‌، مطابق‌ عقیده‌ و مشرب‌ بهائی‌ نیست‌ (برای‌ آگاهی‌ بیشتر رجوع کنید به جهانگیری‌، ص‌ ۸۶ـ۹۱).از برجسته‌ترین‌ آثار چاپ‌شدة‌ بهائی‌، می‌توان‌ از اینها نام‌ برد: مشرق‌ الشمسین‌ و اکسیرالسعادتین‌ (تألیف‌ ۱۰۱۵)، که‌ ارائة‌ فقه‌ استدلالی‌ شیعه‌ بر مبنای‌ قرآن‌ (آیات‌ الاحکام‌) و حدیث‌ است‌. این‌ اثر دارای‌ مقدمة‌ بسیار مهمی‌ در تقسیم‌ احادیث‌ و معانی‌ برخی‌ اصطلاحات‌ حدیثی‌ نزد قدما و توجیه‌ و تعلیل‌ این‌ تقسیم‌بندی‌ است‌. از اثر مذکور تنها باب‌ طهارت‌ نگاشته‌ شده‌ و بهائی‌ در آن‌ از حدود چهارصد حدیث‌ صحیح‌ و حسن‌ بهره‌ برده‌ است‌؛ جامعِ عباسی‌ * ، از نخستین‌ و معروفترین‌ رساله‌های‌ عملیّه‌ به‌ زبان‌ فارسی‌؛ حبل‌المتین‌ فی‌ اِحکام‌ احکام‌الدّین‌ (تألیف‌ ۱۰۰۷)، در فقه‌ که‌ تا پایان‌ صلوة‌ نوشته‌ شده‌ و در آن‌ به‌ شرح‌ و تفسیر بیش‌ از یکهزار حدیث‌ فقهی‌ پرداخته‌ شده‌ است‌؛ الاثناعشریّات‌ الخمس‌ ، نام‌ پنج‌ رسالة‌ (تألیف‌ ۱۰۱۲ ـ ۱۰۲۵) فقهی‌ به‌نام‌ الاثنا عشریة‌ در پنج‌ باب‌ طهارت‌، صلات‌، زکات‌، خمس‌، صوم‌ و حج‌ است‌. بهائی‌ در این‌ اثر بدیع‌، مسائل‌ فقهی‌ هر باب‌ را به‌ قسمی‌ ابتکاری‌ برعدد دوازده‌ تطبیق‌ کرده‌ است‌، خود وی‌ نیز بر آن‌ شرح‌ نگاشته‌ است‌ (برای‌ سایر شروح‌ و حواشی‌ رجوع کنید به امینی‌، ج‌ ۱۱، ص‌ ۲۶۲ـ۲۶۳)؛ زبدة‌الاصول‌ ، این‌ کتاب‌ تا مدتها کتاب‌ درسی‌ حوزه‌های‌ علمی‌ شیعه‌ بود و دارای‌ بیش‌ از چهل‌ شرح‌ و حاشیه‌ و نظم‌ است‌ (رجوع کنید به امینی‌، ج‌ ۱۱، ص‌ ۲۶۷ـ۲۶۹؛ آقابزرگ‌ طهرانی‌، ۱۴۰۳، ج‌ ۶، ص‌ ۱۰۲ـ۱۰۳)؛ الوجیزة‌ فی‌ درایة‌ الحدیث‌ (تألیف‌ ۱۰۱۰)، از کتب‌ درسی‌ مرسوم‌ حوزه‌ بوده‌ و دارای‌ شروح‌ متعدد است‌ (رجوع کنید به امینی‌، ج‌ ۱۱، ص‌ ۲۷۱)، بهائی‌ این‌ اثر را به‌عنوان‌ مقدّمه‌ بر اثر دیگرش‌، حبل‌المتین‌ ، نگاشته‌ است‌؛ الاربعون‌ حدیثاً (تألیف‌ ۹۹۵) معروف‌ به‌ اربعین‌ بهائی‌ (رجوع کنید به اربعین‌ * )؛ مفتاح‌ الفلاح‌ (تألیف‌ ۱۰۱۵) در اعمال‌ و اذکار شبانه‌روز به‌ همراه‌ تفسیر سورة‌ حمد. این‌ اثر کم‌نظیر که‌ گفته‌ می‌شود مورد توجه‌ و تأیید امامان‌ معصوم‌ علیهم‌السّلام‌ قرار گرفته‌ (دربارة‌ رؤیایی‌ در این‌ مورد رجوع کنید به تنکابنی‌، ص‌ ۲۴۵؛ نوری‌، ۱۴۱۵ـ۱۴۱۶، ج‌ ۲، ص‌ ۲۳۱؛ عباس‌ قمی‌، الکنی‌ والالقاب‌ ، ج‌ ۲، ص‌ ۹۰ـ۹۱)، در میان‌ کتب‌ ادعیة‌ شیعه‌ جایگاه‌ والایی‌ دارد (برای‌ شروح‌ و حواشی‌ و ترجمه‌های‌ آن‌ رجوع کنید به امینی‌، ج‌ ۱۱، ص‌ ۲۷۰)؛ حدائق‌ الصالحین‌ (ناتمام‌)، شرحی‌ است‌ بر صحیفة‌ سجادیه‌ که‌ هریک‌ از ادعیة‌ آن‌ با نام‌ مناسبی‌ شرح‌ شده‌ است‌. از این‌ اثر تنها الحدیقة‌الهلالیّة‌ در شرح‌ دعای‌ رؤیت‌ هلال‌ (دعای‌ چهل‌ و سوم‌ صحیفة‌ سجادیه‌ ) در دست‌ است‌. حدیقة‌ هلالیّه‌ شامل‌ تحقیقات‌ و فوائد نجومی‌ ارزنده‌ است‌ که‌ سایر شارحان‌ صحیفه‌ از جمله‌ سیّدعلیخان‌ مدنی‌ در شرح‌ خود موسوم‌ به‌ ریاض‌ السالکین‌ (ج‌ ۵، ص‌ ۵۰۴ ـ ۵۰۷، ۵۱۴ ـ۵۱۵، ۵۱۷ ـ ۵۱۸، ۵۲۰ ـ۵۲۱، ۵۲۷ ـ۵۲۹، ۵۳۲) از آن‌ استفاده‌ بسیار کرده‌اند. همچنین‌ فوائد و نکات‌ ادبی‌، عرفانی‌، فقهی‌، و حدیثی‌ بسیار در این‌ اثر موجز به‌چشم‌ می‌خورد. از اشارات‌ بهائی‌ در الحدیقة‌ الهلالیّة‌ (ص‌ ۹۳ـ۹۴، ۱۲۸، ۱۳۰ـ۱۳۱، ۱۳۳، ۱۵۰، ۱۵۲) برخلاف‌ قول‌ مدنی‌ (۱۴۱۵، ج‌ ۱، ص‌ ۴۴ـ۴۵) پیداست‌ که‌ قسمتهای‌ دیگری‌ از صحیفه‌ را نیز شرح‌ کرده‌ بوده‌ است‌؛ برای‌ نمونه‌ شرح‌ دعای‌ مکارم‌ الاخلاق‌ (دعای‌ بیستم‌ صحیفه‌ ) را با عنوان‌ الحدیقة‌ الاخلاقیة‌ و نیز شرح‌ دعای‌ توبه‌ (دعای‌ سی‌ویکم‌ صحیفه‌ ) را به‌ انجام‌ رسانیده‌ و شرح‌ دعای‌ اول‌ را با نام‌ الحدیقة‌ التحمیدیّة‌ ناتمام‌ گذارده‌ و در نظر داشته‌ دعای‌ چهل‌ و چهارم‌ را با عنوان‌ الحدیقة‌ الصّومیّة‌ شرح‌ کند (مدرس‌ تبریزی‌، ج‌ ۳، ص‌ ۳۱۰؛ برای‌ اطلاع‌ از چگونگی‌ شرح‌ سایر ادعیة‌ صحیفه‌ توسط‌ بهائی‌، و نسخ‌ آن‌ رجوع کنید به نامة‌ یکی‌ از شاگردان‌ مجلسی‌ به‌ او در بحارالانوار ، ج‌ ۱۰۷، ص‌ ۱۷۱).



منابع‌: لطفعلی‌بن‌ آقاخان‌ آذر بیگدلی‌، آتشکدة‌ آذر ، چاپ‌ جعفر شهیدی‌، چاپ‌ افست‌ تهران‌ ۱۳۳۷ ش‌؛ محمدمحسن‌ آقابزرگ‌ طهرانی‌، الذریعة‌ الی‌ تصانیف‌ الشیعة‌ ، چاپ‌ علی‌نقی‌ منزوی‌ و احمد منزوی‌، بیروت‌ ۱۴۰۳/۱۹۸۳؛ همو، الروضة‌ النضرة‌ فی‌ علماءِ القرن‌ الحادی‌ عشرة‌ ، بیروت‌ ۱۴۱۱/۱۹۹۰؛ همو، طبقات‌ اعلام‌ الشیعة‌: احیاء الداثر من‌ القرن‌ العاشر ، چاپ‌ علی‌نقی‌ منزوی‌، تهران‌ ۱۳۶۶ ش‌؛ آقامحمدعلی‌ کرمانشاهی‌، خیراتیّه‌ در ابطال‌ طریقة‌ صوفیّه‌ ، چاپ‌ مهدی‌ رجائی‌، قم‌ ۱۴۱۲؛ ابن‌صابونی‌، کتاب‌ تکملة‌ اکمال‌ الاکمال‌ فی‌ الانساب‌ و الاسماء و الالقاب‌ ، بیروت‌ ۱۴۰۶/۱۹۸۶؛ دوین‌جی‌. استوارت‌، «شیخ‌ بهائی‌ و &#۳۹; کشکول‌ ، او»، ترجمة‌ حسین‌ معصومی‌ همدانی‌، نشر دانش‌ ، سال‌ ۱۱، ش‌۳ (فروردین‌ و اردیبهشت‌ ۱۳۷۰)؛ اسکندر منشی‌، تاریخ‌ عالم‌آرای‌ عباسی‌ ، تهران‌ ۱۳۵۰ ش‌؛ محمدحسن‌بن‌ علی‌ اعتمادالسلطنه‌، تاریخ‌ منتظم‌ ناصری‌ ، چاپ‌ محمد اسماعیل‌ رضوانی‌، تهران‌ ۱۳۶۳ـ۱۳۶۷ ش‌؛ همو، مطلع‌الشمس‌ ، چاپ‌ تیمور برهان‌ لیمودهی‌، چاپ‌ سنگی‌ تهران‌ ۱۳۰۱ـ۱۳۰۳، چاپ‌ افست‌ تهران‌ ۱۳۶۲ـ۱۳۶۳ ش‌؛ عبدالله‌بن‌ عیسی‌ افندی‌ اصفهانی‌، تعلیقة‌ امل‌ الا´مل‌ ، چاپ‌ احمد حسینی‌، قم‌ ۱۴۱۰؛ همو، ریاض‌العلماء و حیاض‌ الفضلاء ، چاپ‌ احمد حسینی‌، قم‌ ۱۴۰۱؛ محسن‌ امین‌، اعیان‌الشیعة‌ ، چاپ‌ حسن‌ امین‌، بیروت‌ ۱۴۰۳/۱۹۸۳؛ عبدالحسین‌ امینی‌، الغدیر فی‌ الکتاب‌ و السنة‌ و الادب‌ ، ج‌ ۱۱، بیروت‌ ۱۳۸۷/۱۹۶۷؛ تقی‌الدین‌ محمدبن‌ محمد اوحدی‌ بلیانی‌، عرفات‌ العاشقین‌ ، نسخة‌ عکسی‌ از نسخة‌ خطی‌ موجود در کتابخانة‌ ملک‌، ش‌۵۳۲۴؛ یوسف‌بن‌ احمد بحرانی‌، لؤلؤة‌البحرین‌ ، چاپ‌ محمدصادق‌ بحرالعلوم‌، قم‌ [ بی‌تا. ] ؛ ابراهیم‌ برهان‌ آزاد، «دو نکته‌ مربوط‌ بشرح‌حال‌ شیخ‌ بهائی‌»، یغما ، سال‌ ۱۳، ش‌۳ (خرداد ۱۳۳۹)؛ بطرس‌ بستانی‌، کتاب‌ دائرة‌المعارف‌ ، بیروت‌ [ بی‌تا. ] ؛ محمدبن‌ حسین‌ بهاءالدین‌ عاملی‌، الاربعون‌ حدیثاً ، قم‌ ۱۴۱۵؛ همو، جامع‌ عباسی‌ ، چاپ‌ سنگی‌ تهران‌ ۱۳۲۸؛ همو، الحدیقة‌ الهلالیة‌: شرح‌ دعاء الهلال‌ من‌ الصحیفة‌ السجادیة‌ ، چاپ‌ علی‌ موسوی‌ خراسانی‌، قم‌ ۱۴۱۰؛ همو، العروة‌الوثقی‌: تفسیر سورة‌الحمد ، چاپ‌ اکبر ایرانی‌ قمی‌، قم‌ ۱۴۱۲؛ همو، کتاب‌ المخلاة‌ ، مصر [ ۱۳۱۷ ] ؛ همو، الکشکول‌ ، بیروت‌ ۱۴۰۳/۱۹۸۳؛ همو، کلیات‌ اشعار و آثار فارسی‌ شیخ‌ بهاءالدین‌ محمد العاملی‌ مشهور به‌ شیخ‌ بهائی‌ ، چاپ‌ غلامحسین‌ جواهری‌، تهران‌ [ بی‌تا. ] ؛ همان‌: کلیات‌ اشعار و آثار فارسی‌ شیخ‌ بهائی‌ ، چاپ‌ سعید نفیسی‌، تهران‌ [ بی‌تا. ] ؛ همو، مشرق‌الشمسین‌ و اکسیر السعادتین‌ ، مع‌ تعلیقات‌ محمد اسماعیل‌بن‌ حسین‌ مازندرانی‌ خواجوئی‌، چاپ‌ مهدی‌ رجائی‌، مشهد ۱۳۷۲ ش‌؛ همو، مفتاح‌الفلاح‌ ، مع‌ تعلیقات‌ محمد اسماعیل‌بن‌ حسین‌ مازندرانی‌ خواجوئی‌، چاپ‌ مهدی‌ رجائی‌، قم‌ ۱۴۱۵؛ محمدبن‌ سلیمان‌ تنکابنی‌، کتاب‌ قصص‌ العلماء ، تهران‌ [ بی‌تا. ] ؛ ذبیح‌الله‌ ثابتیان‌، اسناد و نامه‌های‌ تاریخی‌ دورة‌ صفویه‌ ، تهران‌ ۱۳۴۳ ش‌؛ علی‌اصغربن‌ محمد شفیع‌ جاپلقی‌ بروجردی‌، ظرائف‌ المقال‌ فی‌ معرفة‌ طبقات‌ الرجال‌ ، چاپ‌ مهدی‌ رجائی‌، قم‌ ۱۴۱۰؛ محمدشفیع‌بن‌ علی‌اکبر جاپلقی‌ بروجردی‌ شفیعا، روضة‌ البهیة‌ فی‌ طرق‌ الشفیعیة‌ ، چاپ‌ سنگی‌ تهران‌ ۱۲۸۰؛ نعمت‌الله‌بن‌ عبدالله‌ جزایری‌، الانوار النعمانیة‌ ، چاپ‌ محمدعلی‌ قاضی‌ طباطبایی‌، تبریز ۱۳۸۲؛ رسول‌ جعفریان‌، دین‌ و سیاست‌ در دورة‌ صفوی‌ ، قم‌ ۱۳۷۰ ش‌؛ همو، «رویارویی‌ فقیهان‌ و صوفیان‌ در عصر صفویان‌»، کیهان‌ اندیشه‌ ، ش‌۳۳ (آذر و دی‌ ۱۳۶۹)؛ محسن‌ جهانگیری‌، «شرح‌ احوال‌ و ذکر آثار و نقل‌ افکار شیخ‌ بهائی‌»، فلسفه‌ ، نشریة‌ اختصاصی‌ گروه‌ آموزشی‌ فلسفه‌، ش‌۱، ضمیمة‌ مجلة‌ دانشکدة‌ ادبیات‌ و علوم‌ انسانی‌ دانشگاه‌ تهران‌ (بهار ۱۳۵۵)؛ محمدعلی‌ حبیب‌آبادی‌، مکارم‌الا´ثار در احوال‌ رجال‌ دو قرن‌ ۱۳ و ۱۴ هجری‌ ، ج‌ ۳، اصفهان‌ ۱۳۵۱ ش‌؛ محمدبن‌ حسن‌ حرّ عاملی‌، الاثناعشریة‌ ، چاپ‌ مهدی‌ لازوردی‌ و محمد درودی‌، قم‌ ?[ ۱۴۰۰ ] ؛ همو، امل‌ الا´مل‌ ، چاپ‌ احمد حسینی‌، ج‌ ۱، بغداد [ تاریخ‌ مقدمه‌ ۱۳۸۵ ] ؛ حسن‌بن‌ مرتضی‌ حسینی‌ استرآبادی‌، تاریخ‌ سلطانی‌: از شیخ‌ صفی‌ تا شاه‌ صفی‌ ، چاپ‌ احسان‌ اشراقی‌، تهران‌ ۱۳۶۴ ش‌؛ محمدهاشم‌ خراسانی‌، کتاب‌ منتخب‌ التواریخ‌ ، تهران‌ ۱۳۱۷ ش‌؛ احمدبن‌ محمد خفاجی‌، ریحانة‌ الالباء و زهرة‌ الحیاة‌ الدنیا ، چاپ‌ سنگی‌ بولاق‌ ۱۲۷۳؛ محمدباقربن‌ زین‌العابدین‌ خوانساری‌، روضات‌ الجنات‌ فی‌ احوال‌ العلماء والسادات‌ ، چاپ‌ اسدالله‌ اسماعیلیان‌، قم‌ ۱۳۹۰ـ۱۳۹۲؛ ابراهیم‌ دیباجی‌، «کفارة‌ روزه‌ایکه‌ خوردم‌ رمضان‌: شرح‌ از جامی‌، شیخ‌ بهائی‌، و اسیری‌ لاهیجی‌»، وحید ، سال‌ ۴، ش‌۴ (فروردین‌ ۱۳۴۶)؛ ابوالقاسم‌ رفیعی‌ مهرآبادی‌، آثار ملی‌ اصفهان‌ ، تهران‌ ۱۳۵۲ ش‌؛ جرجی‌ زیدان‌، تاریخ‌ آداب‌ اللغة‌ العربیة‌ ، بیروت‌ ۱۹۷۸؛ عبدالوهاب‌بن‌ علی‌ سبکی‌، طبقات‌ الشافعیة‌ الکبری‌ ، چاپ‌ محمود محمد طناحی‌ و عبدالفتاح‌ محمد حلو، قاهره‌ ۱۹۶۴ـ۱۹۷۶؛ یوسف‌ الیان‌ سرکیس‌، معجم‌المطبوعات‌ العربیة‌ و المعربة‌ ، قاهره‌ ۱۳۴۶/۱۹۲۸، چاپ‌ افست‌ قم‌ ۱۴۱۰؛ کیوان‌ سمیعی‌، «تسامحات‌ ادبی‌»، یادگار ، سال‌ ۲، ش‌۲ (مهر ۱۳۲۴)؛ جان‌ شاردن‌، سفرنامة‌ شاردن‌ ، ترجمة‌ اقبال‌ یغمایی‌، تهران‌ ۱۳۷۲ـ۱۳۷۵ ش‌؛ ولی‌قلی‌بن‌ داوودقلی‌ شاملو، قصص‌ الخاقانی‌ ، چاپ‌ حسن‌ سادات‌ ناصری‌، تهران‌ ۱۳۷۱ ش‌؛ علی‌ شریعتی‌، راهنمای‌ خراسان‌ ، تهران‌ ۱۳۶۳ ش‌؛ محمدبن‌ علی‌ شریف‌ لاهیجی‌، محبوب‌القلوب‌ ، عکس‌ نسخة‌ خطی‌؛ محمدمظفر حسین‌بن‌ محمد یوسفعلی‌ صبا، تذکرة‌ روز روشن‌ ، چاپ‌ محمد حسین‌ رکن‌زادة‌ آدمیت‌، تهران‌ ۱۳۴۳ ش‌؛ محمدبن‌ احمد طالوی‌ ارتقی‌، سانحات‌ دمی‌ القصر فی‌ مطارحات‌ بنی‌العصر ، چاپ‌ محمد مرسی‌ خولی‌، بیروت‌ ۱۴۰۳/۱۹۸۳؛ محمدحسین‌ طباطبائی‌، المیزان‌ فی‌ تفسیر القرآن‌ ، بیروت‌ ۱۳۹۰ـ۱۳۹۴/ ۱۹۷۱ـ۱۹۷۴؛ قدری‌ حافظ‌ طوقان‌، تراث‌ العرب‌ العلمی‌ فی‌ الریاضیات‌ و الفلک‌ ، بیروت‌ [ تاریخ‌ مقدمه‌ ۱۹۶۳ ] ؛ حسین‌بن‌ عبدالصمد عاملی‌، وصول‌ الاخیار الی‌ اصول‌ الاخبار ، چاپ‌ عبداللطیف‌ کوهکمری‌، قم‌ ۱۴۰۱؛ محمدعلی‌ عبرت‌ نائینی‌، تذکرة‌ مدینة‌ الادب‌ ، چاپ‌ عکسی‌ تهران‌ ۱۳۷۶ ش‌؛ نصرالله‌ فلسفی‌، زندگانی‌ شاه‌عباس‌ اول‌ ، تهران‌ ۱۳۶۴ ش‌؛ محمد قصری‌، سیمایی‌ از شیخ‌ بهائی‌ در آئینة‌ آثار ، مشهد ۱۳۷۴ ش‌؛ عباس‌ قمی‌، سفینة‌ البحار و مدینة‌ الحکم‌ و الا´ثار ، بیروت‌ [ بی‌تا. ] ؛ همو، فوائد الرضویه‌: زندگانی‌ علمای‌ مذهب‌ شیعه‌ ، تهران‌ [ تاریخ‌ مقدمه‌ ۱۳۲۷ ش‌ ] ؛ همو، کتاب‌ الکنی‌ والالقاب‌ ، صیدا ۱۳۵۷ـ ۱۳۵۸، چاپ‌ افست‌ قم‌ [ بی‌تا. ] ؛ محمدطاهربن‌ محمد حسین‌ قمی‌، تحفة‌الاخیار : بحثی‌ در پیرامون‌ آراء و عقاید صوفیه‌ ، چاپ‌ داوود الهامی‌، قم‌ ۱۳۶۹ ش‌؛ کتابخانة‌ عمومی‌ حضرت‌ آیت‌الله‌ العظمی‌ مرعشی‌ نجفی‌، فهرست‌ نسخه‌های‌ خطی‌ کتابخانة‌ عمومی‌ حضرت‌ آیة‌الله‌ العظمی‌ مرعشی‌ نجفی‌ مدّظله‌ العالی‌ ، نگارش‌ احمد حسینی‌، قم‌ ۱۳۵۴ـ۱۳۷۶ ش‌؛ محمدعلی‌بن‌ صادقعلی‌ کشمیری‌، کتاب‌ نجوم‌السماء فی‌ تراجم‌ العلماء ، قم‌ [ بی‌تا. ] ؛ کیخسرو اسفندیار، دبستان‌ مذاهب‌ ، چاپ‌ رحیم‌ رضازادة‌ ملک‌، تهران‌ ۱۳۶۲ ش‌؛ مظفربن‌ محمدقاسم‌ گنابادی‌، تنبیهات‌ المنجمین‌ ، چاپ‌ سنگی‌ [ ایران‌ ] ۱۲۸۴؛ محمد قدرت‌الله‌ گوپاموی‌، کتاب‌ تذکرة‌ نتایج‌ الافکار ، بمبئی‌ ۱۳۳۶ ش‌؛ محمدباقربن‌ محمدتقی‌ مجلسی‌، بحارالانوار ، بیروت‌ ۱۴۰۳/۱۹۸۳؛ محمدتقی‌بن‌ مقصودعلی‌ مجلسی‌، روضة‌المتقین‌ فی‌ شرح‌ من‌ لایحضره‌ الفقیه‌ ، چاپ‌ حسین‌ موسوی‌ کرمانی‌ و علی‌ پناه‌ اشتهاردی‌، قم‌ ۱۴۰۶ـ۱۴۱۳؛ همو، لوامع‌ صاحبقرانی‌ ، قم‌ ۱۴۱۴؛ محمدامین‌بن‌ فضل‌الله‌ محبی‌، خلاصة‌الاثر فی‌ اعیان‌ القرن‌ الحادی‌ عشر ، بیروت‌ [ بی‌تا. ] ؛ همو، نفحة‌الریحانة‌ و رشحة‌ طلاءالحانة‌ ، چاپ‌ عبدالفتاح‌ محمد حلو، قاهره‌ ۱۳۸۷ـ۱۳۹۱/ ۱۹۶۷ـ۱۹۷۱؛ محمدعلی‌ مدرس‌ تبریزی‌، ریحانة‌الادب‌ ، تهران‌ ۱۳۶۹ ش‌؛ علی‌خان‌بن‌ احمد مدنی‌، الحدائق‌ الندیة‌ فی‌ شرح‌ فواید الصمدیة‌ ، چاپ‌ سنگی‌ تهران‌ ۱۲۹۷؛ همو، ریاض‌السالکین‌ فی‌ شرح‌ صحیفة‌ سیدالساجدین‌ ، قم‌ ۱۴۱۵؛ همو، سلافة‌العصر فی‌ محاسن‌ الشعراء بکل‌ مصر ، مصر ۱۳۲۴، چاپ‌ افست‌ تهران‌ [ بی‌تا. ] ؛ محمد معصوم‌بن‌ زین‌العابدین‌ معصوم‌علیشاه‌، طرائق‌ الحقائق‌ ، چاپ‌ محمدجعفر محجوب‌، تهران‌ ۱۳۳۹ـ۱۳۴۵ ش‌؛ جلال‌الدین‌ محمد منجم‌ یزدی‌، تاریخ‌ عباسی‌، یا روزنامة‌ ملاجلال‌ ، چاپ‌ سیف‌الله‌ وحیدنیا، تهران‌ ۱۳۶۶ ش‌؛ احمد منزوی‌، فهرست‌ نسخه‌های‌ خطی‌ فارسی‌ ، تهران‌ ۱۳۴۸ـ۱۳۵۱ ش‌؛ عباس‌بن‌ علی‌ موسوی‌ حسینی‌، نزهة‌الجلیس‌ و منیة‌الادیب‌ الانیس‌ ، نجف‌ ۱۳۸۶ـ۱۳۸۷، چاپ‌ افست‌ قم‌ ۱۳۷۵ ش‌؛ رضا موسوی‌ هندی‌، دیوان‌ ، چاپ‌ موسی‌ موسوی‌، بیروت‌ ۱۴۰۹/۱۹۸۸؛ جعفر مهاجر، الهجرة‌ العاملیة‌ الی‌ ایران‌ فی‌ العصر الصفوی‌ ، بیروت‌ ۱۴۱۰/۱۹۸۹؛ مریم‌ میراحمدی‌، دین‌ و مذهب‌ در عصر صفوی‌ ، تهران‌ ۱۳۶۳ ش‌؛ محمدحسن‌ میرجهانی‌ طباطبائی‌، روایح‌ النسمات‌ در شرح‌ دعای‌ سمات‌ ، تهران‌ ۱۳۷۰ ش‌؛ محمدباقربن‌ محمد میرداماد، اثنی‌عشر رسالة‌ للمعلم‌ الثالث‌ ، چاپ‌ جمال‌الدین‌ میردامادی‌ [ بی‌جا. بی‌تا. ] ؛ مجتبی‌ مینوی‌، «موش‌ و گربة‌ مجلسی‌»، یغما ، سال‌ ۸، ش‌۲ (اردیبهشت‌ ۱۳۳۴)؛ همو، یادداشتهای‌ مینوی‌ ، ج‌ ۱، چاپ‌ مهدی‌ قریب‌ و محمدعلی‌ بهبودی‌، تهران‌ ۱۳۷۵ ش‌؛ محمدطاهر نصرآبادی‌، تذکرة‌ نصرآبادی‌ ، چاپ‌ وحید دستگردی‌، تهران‌ ۱۳۶۱ ش‌؛ عبدالله‌ نعمه‌، فلاسفة‌ شیعه‌ ، ترجمة‌ جعفر غضبان‌، تهران‌ ۱۳۶۷ ش‌؛ حسین‌بن‌ محمدتقی‌ نوری‌، خاتمة‌ مستدرک‌ الوسائل‌ ، قم‌ ۱۴۱۵ـ۱۴۱۶؛ همو، الفیض‌ القدسی‌ فی‌ ترجمة‌ العلامه‌ المجلسی‌ ، در مجلسی‌، بحارالانوار ، ج‌ ۱۰۲، بیروت‌ ۱۴۰۳/۱۹۸۳؛ رضاقلی‌بن‌ محمدهادی‌ هدایت‌، تذکرة‌ ریاض‌العارفین‌ ، چاپ‌ مهرعلی‌ گرگانی‌، تهران‌ [ ۱۳۴۴ ش‌ ] ؛ همو، مجمع‌الفصحا ، چاپ‌ مظاهر مصفا، تهران‌ ۱۳۳۶ـ۱۳۴۰ ش‌؛ همو، ملحقات‌ تاریخ‌ روضة‌ الصفای‌ ناصری‌ ، در میرخواند، تاریخ‌ روضة‌الصفا ، ج‌ ۸ ـ۱۰، تهران‌ ۱۳۳۹ ش‌؛ جلال‌الدین‌ همائی‌، تاریخ‌ اصفهان‌ ، ج‌ ۱، هنر و هنرمندان‌ ، چاپ‌ ماهدخت‌ بانوهمایی‌، تهران‌ ۱۳۷۵ ش‌؛ ابراهیم‌بن‌ حسین‌ همدانی‌، «سواد کتابت‌ حضرت‌ میرزا ابراهیم‌ همدانی‌ بحضرت‌ شیخ‌ بهاءالدین‌ محمد»، ارمغان‌ ، دورة‌ ۷، ش‌۱ (فروردین‌ ۱۳۰۵)؛ لطف‌الله‌ هنرفر، گنجینة‌ آثار تاریخی‌ اصفهان‌ ، اصفهان‌ ۱۳۴۴ ش‌؛Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur , Leiden ۱۹۴۳-۱۹۴۹, Supplementband , ۱۹۳۷-۱۹۴۲; Encyclopaedia Iranica , s.v. "Baha ¦ Ý- A l-D ¦ân ـ A ¦mel ¦â" (by E. Kohlberg).


نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

محمدهانی ملاّ زاده

حوزه موضوعی

قرآن و حدیث

رده های موضوعی
جلد 4
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده