حسن اول
معرف
از سلاطین حسنى در مغرب (حک:1290ـ 1311)
متن
حسن اول، از سلاطین حسنى در مغرب (حک:1290ـ 1311). کنیه وى ابوعلى و پدرش سلطان‌محمدبن عبدالرحمان‌بن هشام بود. تاریخ تولد حسن را در فاصله سالهاى 1247 تا 1259 دانسته‌اند. او در جوانى به ناحیه احمر، واقع در میان مراکش و آسفى، فرستاده شد و در آنجا به فراگیرى علوم پرداخت و پس از آن براى ادامه تحصیل به جامع فاس رفت (رجوع کنید به ابن‌زیدان، ج 2، ص 115ـ116؛ معریش، ص 61ـ62؛ معلمة المغرب، ج 10، ص 3421).سلطان‌محمد در 1278، حسن را به همراه گروهى از نظامیان براى سرکوب قبایل سرکش بربر و عرب گسیل داشت و او در 1280 به سوى قبایل سُوس اَقصى رفت و توانست شورشیان را آرام کند (معلمةالمغرب، همانجا؛ ابن‌زیدان، ج 2، ص 117ـ118). در ذیحجه 1283 وى به سرزمین تادْلا* و حومه آن عزیمت نمود و شورشیان قبیله شاویه را مطیع ساخت. بار دیگر، در 1289 نیز این قبایل را آرام کرد. در 1290 پدرش وى را براى سرکوب قبایل شورشى حاحه فرستاد و او توانست امنیت را به منطقه بازگرداند (ابن‌زیدان، ج 2، ص 119ـ123؛ معریش، ص 63).در 18 رجب 1290، سلطان‌محمد درگذشت و حسن به سلطنت رسید. او در 27 رجب 1290، با وجود برخى مخالفتها، از مردم بیعت گرفت (ناصرى، ج 8، ص 149؛ راجرز، ص 238ـ 239؛ حرکات، ج 3، ص 256). حسن، بلافاصله پس از گرفتن بیعت از مردم، اقدام به سرکوب شورشیان و مخالفان سلطنت نمود و تا زمان مرگش در 1311، براى برقرارى امنیت و آرامش در کشور مبارزه کرد تا آنجا که گفته‌اند تختش روى اسبش قرار داشت. مورخان حدود نوزده حمله و لشکرکشى او را ثبت کرده‌اند (رجوع کنید به ابن‌زیدان، ج 2، ص 277ـ279؛ معلمةالمغرب، ج10، ص 3422؛ زبیب، ج 4، ص 205).حسن اول، با حمایت برخى کشورهاى اروپایى، در امور اقتصادى و ادارى و نظامى کشور اصلاحاتى کرد که عبارت بودند از: منع برده‌دارى؛ تنظیم امور گمرکى و نظام مالیاتى کشور؛ راه‌اندازى اداره پست؛ تأسیس کابینه حکومتى به شیوه کشورهاى غربى؛ تأسیس راه‌آهن؛ تقویت برج و باروها و تأسیسات مرزى؛ احداث و بازسازى دهها بندر؛ ساخت بناهاى متعدد در شهرها؛ اعزام گروههاى دانشجویى به اروپا و امریکا براى تحصیل؛ دعوت از متخصصان غربى؛ تأسیس کارخانه‌هاى صنعتى، از قبیل شکر، پنبه و شیشه‌سازى؛ نوسازى ارتش؛ برقرارى نظام وظیفه اجبارى؛ تلاش براى پی‌ریزى نیروى دریایى مدرن؛ تأسیس ضرابخانه و زرادخانه در فاس؛ و تلاش براى استخراج معادن و اصلاح امور کشاورزى (رجوع کنید به ابن‌زیدان، ج 2، ص 431ـ 474،490ـ501؛ عروى، ص 487ـ489؛ خدیمى، ص 57ـ 58؛ خالدبن‌صغیر، ص 381ـ472). او براى رفع یا حداقل محدود کردن امتیازات کشورهاى غربى در مغرب (مراکش) و بررسى موضوع تحت‌الحمایگى و حقوق کاپیتولاسیون، که حاکمیت و اعتبار کشور را مخدوش کرده بود، تلاشهایى کرد، اما موفق نشد (رجوع کنید به عبدالوهاب‌بن منصور، ص 62ـ 78؛ عافیه، ص156ـ158؛ خالدبن‌صغیر، ص 346ـ 357). در 1311، برخلاف توافقنامه‌هاى منعقد شده، اسپانیاییهاى مقیمِ شهر مِلیلَه درصدد توسعه قلمرو خود برآمدند که با مخالفت بربرهاى زِناته و منطقه ریف مواجه شدند و در نتیجه جنگ سختى میان دو طرف درگرفت که به شکست اسپانیاییها و کشته شدن ژنرال مارگالو، حاکم ملیله، انجامید.دولت اسپانیا هیئتى براى بررسى حادثه فرستاد و سرانجام حسن اول، با موافقت در پرداخت غرامت سنگین، به غائله خاتمه داد (حقى، ص 134؛ ابن‌زیدان، ج 2، ص 277، 351). در اول ذیقعده همان سال، حسن اول درصدد سرکوبى قبیله آیت شَخْمان/ سخمان ــکه پیشتر پسرعمویش مولاى سرور و تعدادى از یارانش را کشته بودندــ برآمد، اما در راه بیمار شد و در وادى العبید، واقع در منطقه تادلا، در 3 ذیحجه 1311 درگذشت. جسد او را در کنار مرقد جدش، محمدبن عبداللّه، در کاخ اَگدال در رَباط دفن کردند. پس از او فرزندش، عبدالعزیز، به سلطنت رسید (ناصرى، ج 8، ص 219ـ221؛ ابن‌زیدان، ج 2، ص 549؛ مکنزى، ص70).منابع : ابن‌زیدان (عبدالرحمان‌بن محمد)، اتحاف اعلام الناس بجمال اخبار حاضرة مکناس، رباط 1347ـ1352؛ ابراهیم حرکات، المغرب عبرالتاریخ، دارالبیضاء 1420/2000؛ احسان حقى، المغرب العربى، بیروت: دارالیقظة العربیة،]بی‌تا.[؛ خالدبن صغیر، المغرب و بریطانیا العظمى فى القرن التاسع عشر: 1886-1856، رباط 1997؛ علال خدیمى، المغرب فى مواجهة التحدیات الخارجیة: 1947-1851، دراسات فى تاریخ العلاقات الدولیة، دارالبیضاء 2002؛ فیلیپ جورج راجرز، تاریخ العلاقات الانجلیزیة ـ المغربیة حتى عام 1900، ترجمة و دراسة و تعلیق یونان لبیب رزق، دارالبیضاء 1401/1981؛ نجیب زبیب، الموسوعة العامة لتاریخ المغرب و الاندلس، بیروت 1415/1995؛ عبدالقادر عافیه، المغرب و الجهادالتاریخى، حی‌السلام، سلا 1999؛ عبدالوهاب‌بن منصور، مشکلة الحمایة القُنصُلیة بالمغرب من نشأتها الى مؤتمر مدرید سنة 1880، رباط 1405/1985؛ محمد عربى معریش، المغرب الاقصى فى عهد السلطان الحسن‌الاول:1894-1873 م 1311-1290/ه، بیروت 1989؛ معلمةالمغرب، سلا: مطابع سلا، 1410/ 1989ـ ، ذیل «الحسن‌الاول» (از ابراهیم بوطالب)؛ احمدبن خالد ناصرى، کتاب الاستقصا لاخبار دول‌المغرب الاقصى، چاپ احمد]بن جعفر[ ناصرى، دارالبیضاء 2001؛A. Arawi, "Morocco from the beginning of the nineteenth century to 1880", in General history of Africa, VI: Africa in the nineteeth century until the 1880s, ed. J. F. Ade Ajayi, Oxford: Heinemann, 1989; Donald Mackenzie, The Khalifate of the West: being a general description of Morocco, London 1987.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

ستار عودی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 13
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده