حسن ابدال
معرف
حسن اَبدال،# شهرى تاریخى در شمال‌غربى شهرستان راولپندى در ایالت پنجاب* پاکستان.
متن
حسن اَبدال، شهرى تاریخى در شمال‌غربى شهرستان راولپندى در ایالت پنجاب* پاکستان.بلندترین مکان شهر، تپه ولی‌قندهارى یا باباحسن ابدال است و حدود سى چشمه آب‌گرم و معدنى در دامنه‌هاى آن وجود دارد که به رودهاى نیلى، حسن، جِهبلات و کالا می‌پیوندند. میانگین دماى سالیانه شهر در سردترین ماه سال ْ2- و در گرم‌ترین ماه سال ْ44 است (صدیقى، ص220ـ225، 358).اقتصاد شهر مبتنى بر کشاورزى، باغدارى، تجارت و صنعت است و حسن ابدال یکى از قطبهاى صنعتى پاکستان به شمار می‌آید (همان، ص 226ـ227، 299ـ300).اهالى آن به زبانهاى اردو و پنجابى سخن می‌گویند. بیشتر آنها حنفى، چهار درصد شیعه دوازده امامى، و حدود دو درصد نیز مسیحى، سیک و قادیانی‌اند (همان، ص 301ـ302). این شهر داراى 28 مسجد است که مسجد شاه‌جهانى متعلق به سال 1055 (دوره شاه‌جهان، حک: 1037ـ 1068) و مسجد چودوریان متعلق به دوره احمدشاه درّانى (حک: 1160ـ1186) از قدیم‌ترین آنها هستند (رجوع کنید به همان، ص 306ـ316؛ کنبو، ج 2، ص 391).این شهر با راه اصلى به فاصله 49 کیلومتر با شهر راولپندى در مشرق مرتبط است و از طریق شهر هتیان به ناحیه آزاد کشمیر راه می‌یابد. راه‌آهن سراسرىِ ایالتِ پنجاب نیز از میان شهر می‌گذرد (صدیقى، ص 219).مهم‌ترین آثار تاریخى آن عبارت‌اند از: تخت ابدال در تپه‌هاى ولی‌قندهارى، خانقاه ولی‌قندهارى، آرامگاه حکیم ابوالفتح گیلانى (متوفى 997) و برادرش حکیم کریم‌الدین نجیب‌الدین (متوفى 1004) که ایرانی‌الاصل و از امراى جلال‌الدین محمد اکبرشاه بودند (جهانگیر، ص 59؛ علّامى، 1877ـ 1886، ج 3، ص 559ـ560؛ صدیقى، ص 26، 77؛ آفتاب اصغر، ص 142). سراى شاه‌جهانى و باغ حسن ابدال از بناهاى دوره شاه‌جهان‌اند (صدیقى، ص 59، 62؛ کنبو، ج 2، 421؛ لاهورى، ج 2، ص 143).پیشینه. حسن ابدال در قدیم هرو خوانده می‌شد (صدیقى، ص 17). نام حسن ابدال برگرفته از نام باباحسن ولی‌قندهارى، معروف به ابدال (عارف مشهور قندهار)، است که اصلاً سبزوارى بود و در دوره امیرتیمور (حک : 771ـ807) از قندهار به هرو رفت و در بین مردم مشهور شد (بیل، ص 155؛ الفینستون، ج 1، ص 99؛ صدیقى، ص 19ـ25). سلسله نسب باباحسن ابدال به امام موسى کاظم علیه‌السلام می‌رسد (رجوع کنید به بکرى، ص ح، پانویس 2). شاهرخ‌میرزا، پسر امیرتیمور، به او ارادت خاص داشت (همان، ص134). ظاهراً نخستین بار نام وى در منابع قرن دهم آمده است (رجوع کنید به علّامى، 1892ـ1893، ج 2، ص160؛ همو، 1877ـ1886، ج 3، ص 474؛ جهانگیر، ص 58).اکبرشاه در 994 وارد حسن ابدال شد و براى سرکوب شورش قبیله یوسف‌زائى* کشمیر، لشکر خود را از حسن ابدال روانه کشمیر کرد (علّامى، 1877ـ1886، ج 3، ص 474). با تسلط او بر کشمیر، بازرگانى از راه حسن ابدال و راولپندى تا آسیاى میانه گسترش یافت (صدیقى، ص 40).عمارت باباحسن ابدال به اهتمام جهانگیر پادشاه (حک: 1014ـ 1037) بنا شد و پل باباحسن ابدال نیز به فرمان او تعمیر گردید (همان، ص50). شاه‌جهان، هنگام سفر به کابل و کشمیر، چندین بار در حسن ابدال اقامت کرد (کنبو، ج 3، ص 79، 108). اورنگ‌زیب عالمگیر در 1085، براى انتظام امور، به حسن ابدال رفت و حدود هجده ماه در آنجا ماند و حسن ابدال را پایتخت ثانوى دولت خود قرار داد (فرهنگ، ج 1، قسمت 1، ص 53؛ صدیقى، ص 91). در 1087، محمدافضل سرخوش، شاعر معروف، قاضى حسن ابدال شد (سرخوش لاهورى، ص 3). احمدشاه درّانى، در حمله سوم خود به هندوستان در 1166، لاهور و ملتان و حسن ابدال را تحت حاکمیت دولت افغانها قرار داد (ظهورالدین احمد، ج 3، ص 4).حسن ابدال تا 1245 در تسلط درّانیان* بود (رجوع کنید به صدیقى، ص 107ـ113). بعد از آن، در جنگ بین افغانها و سیکها* در 1223، قلعه اتک* و حوالى آن تحت تسلط مهارجه رِنجیت سینگ درآمد و امنیت این منطقه تا پیشاور* با خطر جدّى مواجه شد (فرهنگ، ج 1، قسمت 1، ص210ـ211). حسن ابدال نیز یکى از پادگانهاى مهم ارتش سیکها به‌شمار می‌رفت. در حمله سیکها به شهرستان هزاره ایالت سرحد، نیروى انسانى و موادغذایى آنان از حسن ابدال تأمین می‌شد (صدیقى، ص 122). از اوایل قرن چهاردهم/ اواخر قرن نوزدهم، حسن ابدال براى انگلیسیها اهمیت سیاسى یافت. آنان در حسن ابدال مراکز سیاسى و تجارى، بزرگراه و ایستگاه راه‌آهن احداث کردند. این تسلط تا زمان تجزیه هند در 1326ش/1947 ادامه یافت (همان، ص 186، 213، 216).با الحاق پنجاب به پاکستان در 1356ش/ 1977، حسن ابدال یکى از شهرهاى پاکستان شد.منابع : آفتاب اصغر، تاریخ‌نویسى فارسى در هند و پاکستان، لاهور 1364ش؛ محمد معصوم بکرى، تاریخ سند، المعروف به تاریخ معصومى، چاپ عمربن محمد داودپوته، بمبئى 1938؛ جهانگیر، امپراتور هند، جهانگیرنامه ]یا[ توزک جهانگیرى، چاپ محمدهاشم، تهران 1359ش؛ محمد افضل‌بن محمدمعصوم سرخوش لاهورى، کلمات الشعرا: مشتمل بر ذکر شعراى عصر جهانگیر تا عهد عالمگیر، چاپ صادق على دلاورى، لاهور [? 1942[؛ منظورالحق صدیقى، تاریخ حسن ابدال، لاهور 1356/1977؛ ظهورالدین احمد، پاکستان مین فارسى ادب، ج 3، لاهور 1977؛ ابوالفضل‌بن مبارک علّامى، آئین اکبرى، چاپ سنگى لکهنو 1892ـ1893؛ همو، اکبرنامه، چاپ آغا احمدعلى، کلکته 1877ـ1886؛ میرمحمدصدیق فرهنگ، افغانستان در پنج قرن اخیر، قم 1374ش؛ محمدصالح کنبو، عمل صالح، الموسوم به شاه جهان‌نامه، ترتیب و تحشیه غلام یزدانى، چاپ وحید قریشى، لاهور 1967ـ1972؛ عبدالحمید لاهورى، بادشاهنامه، چاپ کبیرالدین احمد و عبدالرحیم، کلکته 1867ـ1868؛ نقشه راهنماى پاکستان، مقیاس000‘000‘2 :1 تهران: گیتاشناسى، ]بی‌تا.[؛Thomas William Beale, An Oriental biographical dictionary, Delhi 1971; Mountstuart Elphinstone, An account of the kingdom of Caubul, Karachi 1972.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

شکیل اسلم بیگ

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 13
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده