حسن آغا
معرف
فرمانرواى الجزیره، جانشین خیرالدین‌پاشا بارباروس
متن
حسن‌آغا، فرمانرواى الجزیره، جانشین خیرالدین‌پاشا بارباروس. حسن‌آغا در اصل اهل جزیره ساردینى بود. وى در کودکى به اسارت دریازنهاى الجزایر درآمد و به‌هنگام تقسیم غنایم، سهم خیرالدین‌پاشا بارباروس*، دریاسالار معروف ترکها، شد (ایلتر، ص 154؛ لین ـ پول، ص 112؛ د. اسلام، چاپ دوم، ذیل مادّه). بارباروس او را به فرزندى پذیرفت و، مانند دیگر فرزندانش، به او آموزش داد (ایلتر؛ د. اسلام، همانجاها). حسن‌آغا وظایفش را به بهترین وجه ممکن و با درایت به سرانجام می‌رساند (ایلتر، همانجا)، ازاین‌رو بارباروس هنگامى که براى تصدى سِمَت جدید نظامی‌اش از الجزیره به استانبول رفت، او را جانشین خود کرد (اوزون چارشیلى، ج 2، ص 371؛ جیلالى، ج 3، ص 56؛ ایلتر؛ د. اسلام، همانجاها).حسن‌آغا ــ که در برخى منابع به محمدحسن‌آغا معروف است (رجوع کنید به جیلالى، همانجا؛ مدنى، ص 317) و بعضاً او را خادمْحسن‌آقا (رجوع کنید به اوزون چارشیلى، همانجا) ذکر کرده‌اندــ به کیاست و شجاعت و درایت سیاسى مشهور بود (جیلالى، همانجا).در 948/1541، چارلز پنجم، پادشاه اسپانیا، سپاهى متشکل از مردم کشورهاى اروپایى و 1100 جنگجو از کشیشان مقیم مالت را، به فرماندهى آندرئا دوریا، به الجزیره روانه کرد (جیلالى، ج 3، ص 63؛ ایلتر، ص 156ـ157) و خود چارلز پنجم در رأس آنان در 28 جمادی‌الآخره 948/ 19 اکتبر 1541 وارد بندرگاه الجزیره شد. کشتیها در منطقه حسین‌داى یا الحامة، در شمال‌شرقى شهر الجزیره، پهلو گرفتند و سپاهیان شهر را محاصره کردند. جنگجویان الجزیره ــ که شمارشان از حمله‌کنندگان بسیار کمتر بود، به سرکردگى حاج‌بشیر دوازده روز مقاومت کردند (جیلالى، ج 3، ص 64؛ ایلتر، ص 156).حسن‌آغا با ششصد سرباز عثمانى و هزار سوار عرب، به اردوگاه چارلز شبیخون زد. این حمله باعث کشته شدن سیصد تن از آنان شد (ایلتر، ص 158). در 3 رجب 948/ 24 اکتبر 1541 چارلز دستور حمله به شهر الجزیره را داد و شخصى را نزد حسن‌آغا فرستاد و از وى خواست شهر را تسلیم کند، اما با پاسخ تند حسن‌آغا روبه‌رو شد (همان، ص 158ـ159).کمبود آذوقه سپاهیان چارلز را در مضیقه قرار داد و با وزش باد شدید، کشتیهاى آنان در معرض خطر غرق شدن قرار گرفتند. آندرئا دوریا، دریاسالار اسپانیایى و فرمانده ارشد ناوگان چارلز، ناگزیر از سواحل الجزیره عقب‌نشینى کرد که براثر آن و گرسنگى افراد و طوفان شدید، بیش از دوازده هزار سرباز اروپایى هلاک و بقیه پراکنده شدند. در پى این شکست، 250 کشتى مهاجم غرق شدند و 25 کشتى نیز به چنگ الجزایریها افتادند (همان، ص 158ـ160؛ جیلالى، همانجا).در 4 رجب/ 25 اکتبر، حسن‌آغا و حاج بشیر، با استفاده از اوضاع آشفته اروپاییان، با چند هزار سپاهى ترک و عرب به منطقه رأس تافورال، که بعدها باب عزون نامیده شد، یورش بردند و دشمن را دچار وحشت کردند (ایلتر، ص 160).در پى این پیروزى عظیم، اسیران بسیارى به دست مردم الجزیره افتادند و به پایین‌ترین نرخها خریدوفروش شدند. الجزایریها کشتیهاى غرق شده را خارج کردند و 150 توپ و تعداد زیادى اسلحه و مهمات به‌دست آوردند که با آنها قواى دفاعى شهرهایشان را تقویت کردند و حسن‌آغا به پاس شجاعتهایش لقب پاشا گرفت (همان، ص 167ـ168). شکست اسپانیاییها بازتاب عظیمى در سراسر کشورهاى حاشیه دریاى مدیترانه داشت و شهر الجزیره شهرت فراوانى به دست آورد (شریط و میلى، ص 150).دیگر موفقیت نظامى حسن‌آغا و سپاهیانش در طول دوران حکومت وى بر الجزیره، لشکرکشی‌اش در سال 949 بر ضد رئیس قبیله کوکو بود که با دشمنان عثمانى هم‌پیمان شده بود (ایلتر، ص168؛ د.اسلام، همانجا). در این لشکرکشى، حسن‌آغا در رأس سپاهى شش هزار نفرى، به تعقیب سلطان کوکو پرداخت. سلطان کوکو تسلیم شد و حسن‌آغا به شرط پرداختن مالیاتى مشخص، از تقصیر او درگذشت (جیلالى، ج 3، ص 65؛ ایلتر، همانجا). سپس حسن‌آغا به سمت جنوب و مناطق زاب حرکت کرد و آنجا را تحت نفوذ خویش درآورد و بعد متوجه غرب گردید (ایلتر، همانجا؛ قس جیلالى، همانجا). وى در ادامه لشکرکشى خویش، به تِلِمْسان* رفت و بدون مواجهه با هیچ مقاومتى، وارد این شهر گردید (ایلتر، همانجا؛ نیز رجوع کنید به د. اسلام، همانجا).در 951 حسن‌آغا، در اوضاع مبهمى، ظاهراً از کار برکنار شد یا احتمالا با تعیین حسن‌پاشا (فرزند خیرالدین‌پاشا) به فرمانروایى الجزیره، از قدرت کناره گرفت و در اواخر عمر در گمنامى زیست تا اینکه در 10 رمضان 952 در شهر الجزیره وفات یافت (رجوع کنید به همان، ص 172 و پانویس 2؛ د. اسلام، همانجا؛ قس مدنى، ص 317؛ جیلالى، ج 3، ص 67، که تاریخ وفات وى را سال 951 ذکر کرده‌اند).برخى مورخان، حسن‌آغا را فرمانروایى شجاع و با ایمان و مصلح وصف کرده و گفته‌اند وى در حالى از دنیا رفت که معزز و مکرم و مجاهد در راه خدا بود (رجوع کنید به مدنى، همانجا؛ جیلالى، ج 3، ص 56)؛ اما مورخان اروپایى او را به خیانت متهم کرده‌اند (براى نمونه رجوع کنید به ایلتر؛ د. اسلام، همانجاها) گرچه این اتهام به‌اثبات نرسیده است.حسن‌آغا، علاوه بر برج دریایى مشرف بر بندرگاه قدیم الجزیره که در 948 بنا کرد، قلعه سلطان قالاسى را ــ که امروزه به برج مولاى حسن یا برج بولَیله معروف است ــ به رسم یادبود پیروزی‌اش بر چارلز پنجم، ساخت. وى 31 کشتى جنگى نیز به ناوگان دریایى الجزیره افزود (جیلالى، ج 3، ص 67).منابع : ابن‌عثمان، الاکسیر فى فکاک الاسیر، چاپ محمد فاسى، رباط 1965؛ عزیز سامح ایلتر، الأتراک العثمانیون فى افریقیا الشمالیة، ترجمة محمود على عامر، بیروت 1409/1989؛ عبدالرحمان جیلالى، تاریخ الجزائرالعام، بیروت 1403/1983؛ عبداللّه شریط و محمد مبارک میلى، مختصر تاریخ الجزائر: السیاسى و الثقافى و الاجتماعى، الجزایر 1985؛ احمد توفیق مدنى، حرب الثلاثمائة سنة بین الجزائر و اسبانیا: 1792-1492، الجزایر: الشرکة الوطنیة للنشر و التوزیع، ]بی‌تا.[؛EI2, s.v. "Hasan Agha" (by R.LeTourneau); Stanley Lane-Poole, The Barbary Corsairs, London 1984; Ismail Hakki Uzuncarsili, Osmanli tarihi, vol.2, Ankara 1998.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

ستار عودی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 13
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده