حسن الملک الناصر
معرف
نوزدهمین سلطان مملوکى مصر
متن
حسن، الملک‌الناصر، نوزدهمین سلطان مملوکى مصر. وى، هفتمین فرزند محمدبن منصور قَلاوون اَلفى صالحى (صفدى، ج 12، ص 266؛ ابن‌حبیب، 1420، ص 232)، از مشهورترین سلاطین ممالیک بود که بیش از 43 سال بر مصر و شام فرمان راند (ابن‌ابی‌حجله، ص 47ـ48).الملک‌الناصر حسن، به اختلاف روایات، در فاصله سالهاى 734 تا 737 و بنابر مشهورترین روایات، در 735 در قاهره متولد شد (رجوع کنید به مَقریزى، 1422ـ1425، ج 4، قسم 1، ص 281؛ ابن‌حجر عسقلانى، ج 2، ص 124). در خردسالى مادرش را از دست داد و یکى از بانوان حرم‌سراى سلطانى وى را تربیت کرد (مقریزى، 1418، ج 4، ص 59؛ ابن‌تغرى بردى، 1383ـ1392، ج10، ص 187، 232، 238).امیران دربار حسن را که نوجوانى یازده ساله بود (مقریزى، 1418، همانجا؛ قس عینى، ص214: چهارده ساله؛ ابن‌ایاس، 1426، ص191: سیزده ساله)، پس از خلع و قتل برادرش، الملک‌المظفر، در 14 رمضان 748 به قدرت رساندند (صفدى، همانجا) و لقب او را ناصرالدنیا والدین و بدرالدین و کنیه‌اش را ابوالمعالى و ابوالمحاسن قرار دادند (ابن‌ابی‌حجله، ص 70، 76؛ ابن‌شاهین، نزهةالاساطین، ص 101). او در سه سال نخست فرمانروایی‌اش، به سبب کم‌سالى، در اداره امور مملکت استقلال چندانى نداشت و عملاً چند تن از امیران مملوکىِ متنفذ، حکومت مصر و شام را در دست داشتند (رجوع کنید به ابن‌حبیب، 1976ـ 1986، ج 3، ص 103؛ ابن‌دقماق، ج 2، ص 195؛ طقوش، ص 306).حسن در 751، در نخستین اقدام مستقل خود، شمارى از امیران بانفوذ دربارى، از جمله نایب‌السلطنه خود را زندانى و سپس تبعید کرد. این کار خشم گروهى از امیران را برانگیخت (صفدى، ج 12، ص 266ـ267؛ ابن‌حبیب، 1976ـ1986، ج 3، ص 144؛ ابن‌دُقْماق، ج 2، ص 197). هنگامى که آنان باخبر شدند که حسن توطئه‌اى براى دستگیرى آنان نیز داشته است، وى را در کاخ زندانى کردند (مقریزى، 1418، ج 4، ص 137ـ 138؛ ابن‌ایاس، 1402ـ1404، ج 1، قسم 1، ص 537) و در نیمه دوم جمادی‌الآخره 752، او را پس از حدود چهار سال فرمانروایى صورى، از سلطنت خلع کردند و برادرش، الملک الصالح، را به سلطنت برگزیدند (صفدى، همانجا؛ قس ابن‌کثیر، ج 7، جزء14، ص 251؛ ابن‌حبیب، 1420، ص 269).حسن تا پایان فرمانروایى الملک‌الصالح (2 شوال 755) در قلعه قاهره محبوس بود. ابتدا با وى با احترام بسیار رفتار می‌کردند و اموال و تیولهایى به وى اختصاص دادند، اما بعداً بر او سخت گرفتند (رجوع کنید به مقریزى، 1418، ج 4، ص 139؛ ابن‌تغری‌بِردى، 1383ـ1392، ج10، ص231، 314؛ ابن‌شاهین، نیل‌الأمل، ج 1، قسم 1، ص 217، 225). حسن در این مدت به عبادت و مطالعه کتاب روى آورد و مصحفى و نیز نسخه‌اى از کتاب دلائل النبوة اثر احمدبن حسین بیهقى (متوفى 458) را کتابت کرد (مقریزى، 1418، ج 4، ص 207؛ ابن‌حجر عسقلانى، ج2، ص125؛ تاریخ‌الملک الأشرف قایتباى، ص75).در 2 شوال 755، بیشتر امیران مملوکى ترک نژاد با امیر شیخو (شیخون) عُمَرى هم‌پیمان شدند و الملک‌الصالح را خلع کردند و دوباره حسن را به سلطنت رساندند (ذهبى، ذیل محمدبن على حسینى، ص 294؛ عینى، ص 215). وى در آغاز دومین دوره حکومتش به امیر شیخو لقب امیرکبیر داد و امیر صَرْغَتْمُش ناصرى را امیرالامرا کرد (ابن‌کثیر، ج 7، جزء14، ص 261؛ ابن‌ایاس، 1402ـ1404، ج 1، قسم 1، ص 554). وى امیر سیف‌الدین طاز ناصرى و برادر او را، که در دوران فرمانروایى الملک‌الصالح بسیار متنفذ بودند، زندانى کرد اما بعد، با وساطت برخى امیران، آنان را آزاد ساخت و طاز را حاکم حلب کرد (ذهبى، ذیل محمدبن على حسینى، ص 294ـ295؛ سخاوى، 1415، ج 1، ص 76).در فاصله سالهاى 755 تا 758 زمام امور مصر و شام عملاً برعهده دو امیر مقتدر، شیخو و صرغتمش، بود. با مرگ شیخو در 758، جایگاه و شأن صرغتمش دوچندان شد و او به ‌تنهایى درباره امور مصر و شام تصمیم می‌گرفت (رجوع کنید به مقریزى، 1418، ج4، ص 210ـ211؛ ابن‌حجر عسقلانى، همانجا؛ ابن‌تغری‌بردى، 1383ـ 1392، ج10، ص 307؛ سخاوى، 1413، حوادث و تراجم للسنوات 745ـ850ه ، ص 161).در 758، حسن شروع به ساختن مسجدجامع و مدرسه‌اى باشکوه کرد که به مدرسه سلطان حسن* معروف شده است (رجوع کنید به مقریزى، 1422ـ1425، ج4، قسم1، ص 269ـ281؛ ابن‌شاهین، کتاب زبدة کشف‌الممالک، ص 31؛ قس قلقشندى، ج 2، ص158: سال 756؛ ابن‌سباط، ج 2، ص712: سال 755). حسن در 759 دستور داد زمینهاى وقف شده براى کلیساها و دیرهاى مسیحیان را ــ که مساحت آنها به 000 ،25 فَدّان (هر فَدّان معادل حدود 4200 مترمربع) می‌رسیدــ میان امیرانش تقسیم و برخى کلیساهاى بزرگ را ویران کنند (ابن‌ایاس، 1402ـ1404، ج 1، قسم 1، ص 564ـ565). او همچنین اجراى مراسم مسیحیان براى افزایش آب رود نیل را ــ که در ناحیه شَبرا با تظاهر به فسق انجام می‌دادندــ منع کرد (همان، ج 1، قسم 1، ص 565ـ567).حسن پس از مدتى از کارهاى خودسرانه صرغتمش به ستوه آمد و در رمضان 759 دستور داد وى و دیگر امراى هم‌پیمانش را دستگیر و زندانى کنند (ابن‌حبیب، 1976ـ1986، ج 3، ص 213؛ ابن‌دقماق، ج 2، ص210؛ قس ابن‌ایاس، 1402ـ 1404، ج 1، قسم 1، ص :570 در سال 761). در 760، امیرسیف‌الدین بَیدَمُر خوارزمى را به حکومت شام منصوب نمود (ابن‌کثیر، ج 7، جزء14، ص 279؛ ابن‌حبیب، 1976ـ 1986، ج 3، ص230) و سپس وى را مأمور سرکوب ارمنیانى کرد که شهرهاى سیس، اَدَنَه، طَرْسوس و مَصّیصه را تصرف کرده بودند (ابن‌دقماق، ج 2، ص 212؛ قلقشندى، ج 2، ص 159). در اواخر 761، سپاهى براى سرکوب اشراف و مردم مکه فرستاد، ولى این سپاه شکست خورد و عقب‌نشینى کرد (فاسى، ج 3، ص 411؛ ابن‌تغرى بردى، 1383ـ1392، ج10، ص 316ـ317).در صفر 762 به‌ فرمان الملک‌الناصر حسن، وزیر او فخرالدین ماجدبن خطیب و برادر و اطرافیان فخرالدین دستگیر و به شام تبعید شدند و اموالشان مصادره گردید. سپس فخرالدین ماجدبن قَرونیه به وزارت رسید (ابن‌کثیر، ج 7، جزء14، ص 288؛ ابن‌ایاس، 1402ـ1404، ج 1، قسم 1، ص 574).الملک‌الناصر چنان به امور دنیوى و ستم به رعیت و تصاحب اموال آنان و ثروت‌اندوزى مشغول شد که نارضایتى مردم را برانگیخت (ذهبى، ذیل محمدبن على حسینى، ص 338؛ ابن‌کثیر، ج 7، جزء14، ص 291؛ قس ابن‌ابی‌حجله، ص70). در 9 جمادی‌الاولى 762، وى با گروهى از سپاهیانش به قصد شبیخون زدن و قتل امیر یلْبُغا، که به وى بدگمان شده بود، حرکت کرد، اما یلبغا مطّلع گردید و اردوگاهش را ترک کرد و در کمین لشکریان او نشست و آنان را شکست داد (ابن‌دقماق، ج2، ص 213؛ مقریزى، 1422ـ1425، ج 4، قسم 1، ص284). سپس او را تعقیب و در قلعه قاهره محاصره کرد. الملک‌الناصر با لباس مبدل از قلعه فرار کرد، اما در 9 جمادی‌الآخره 762 دستگیر و به یلبغا تحویل داده شد (ابن‌کثیر، ج 7، جزء14، ص 291ـ292؛ ابن‌تغرى بردى، 1988، ج 5، ص 128ـ129؛ ابن‌ایاس، 1426، ص 201). براساس روایتى، یلبغا در همان شب (رجوع کنید به ابن‌تغرى بردى، 1383ـ1392، ج10، ص 313ـ314)، یا پس از چند روز شکنجه، حسن را به قتل رساند (رجوع کنید به سخاوى، 1413، حوادث و تراجم للسنوات 745ـ 850ه ، ص180؛ ابن‌عماد، ج 6، ص 196). به گفته برخى مورخان، یلبغا پیکر حسن را در جایى ناشناس مخفیانه دفن کرد (رجوع کنید به ابن‌عراقى، قسم 1، ص50؛ ابن‌شاهین، نیل‌الأمل، ج 1، قسم 1، ص 328) و به روایتى دیگر، او را خفه کرد و جسدش را در دریا انداخت (رجوع کنید به ابن‌ایاس، 1426، همانجا). الملک‌الناصر حسن به‌هنگام مرگ حدود 27 سال داشت.حسن ده پسر و شش دختر داشت. او ثروت عظیمى به‌جا گذاشت که نصیب یلبغا گردید (ابن‌دقماق، ج 2، ص 215؛ ابن‌تغرى بردى، 1988، ج 5، ص 131). در دوران سلطنت وى، فقیهان و شاعران و مورخان و پزشکان مشهورى می‌زیستند و برخى از آنان در دربار مسئولیتهایى داشتند (رجوع کنید به ابن‌کثیر، ج 7، جزء14، ص 237، 264؛ ابن‌حبیب، 1976ـ 1986، ج 3، ص 106، 121، 125، 130ـ134، 138ـ 140، 188ـ191، 268).او به فرزندان آزاد و مسلمان امیران ممالیک، که به آنان اولادِ ناس* می‌گفتند، مقامهاى مهمى سپرد (رجوع کنید به ابن‌دقماق، همانجا؛ مقریزى، 1418، ج 4، ص 254). قبطیانِ مسیحى را از سِمَتهایشان عزل کرد و به جاى آنان گروهى از علما و معتمدان را گماشت (رجوع کنید به مقریزى، 1418، ج4، ص253ـ254؛ همو، 1422ـ 1425، ج 4، قسم 1، ص 286؛ ابن‌ایاس، 1402ـ 1404، ج 1، قسم 1، ص 578).درباره الملک‌الناصر گفته شده که فرمانروایى مدبّر و سیاستمدار، با شهامت، باهوش، و از فسق و فجور و میگسارى به دور بود، در عین حال تمایل شدیدى به ساز و آواز داشت. در گردآورى مال و ثروت حریص بود، اما صدقه بسیار می‌داد (ابن‌حبیب، 1976ـ1986، ج 3، ص240؛ مقریزى، 1418، ج 4، ص 253؛ ابن‌تغرى بردى، 1383ـ 1392، ج10، ص 233، 315ـ316).حسن و پدرش هر دو یک لقب (الملک‌الناصر) داشتند و هر دو یک‌بار از سلطنت خلع شدند و در یک روز (2 شوال) بازگشتند (ابن‌ابی‌حجله، ص 76؛ مقریزى، 1418، ج 4، ص 254؛ ابن‌ایاس، 1402ـ1404، ج 1، قسم 1، ص 578).منابع : ابن‌ابی‌حجله، سُکُردان السلطان، چاپ علی‌محمد عمر، قاهره 1421/2001؛ ابن‌ ایاس، بدائع الزهور فى وقائع الدهور، چاپ محمدمصطفى، قاهره 1402ـ1404/ 1982ـ1984؛ همو، جواهرالسلوک فى امر الخلفاء و الملوک، چاپ محمد زینهم، قاهره 1426/2006؛ ابن‌تغرى بردى، المنهل الصافى، ج 5، چاپ نبیل محمد عبدالعزیز، قاهره 1988؛ همو، النجوم الزاهرة فى ملوک مصر و القاهرة، قاهره [? 1383[ـ 1392/[? 1963[ـ 1972؛ ابن‌حبیب، تذکرة النبیه فى ایام المنصور و بنیه، چاپ محمد محمد امین، قاهره 1976ـ1986؛ همو، المنتقى من درة الاسلاک فى دولة «ملک» الاتراک «فى تاریخ حلب‌الشهباء»، چاپ عبدالجبار زکّار، ]دمشق[ 1420/1999؛ ابن‌حجر عسقلانى، الدرر الکامنة فى اعیان المائة الثامنة، چاپ محمد سیدجادالحق، قاهره 1385/ 1966؛ ابن‌دقماق، الجوهر الثمین فى سیرالملوک و السلاطین، چاپ محمد کمال‌الدین عزالدین على، بیروت 1405/1985؛ ابن‌سباط، صدق‌الاخبار، تاریخ ابن‌سباط، چاپ عمر عبدالسلام تدمرى، طرابلس 1413/1993؛ ابن‌شاهین (خلیل‌بن شاهین)، کتاب زبدة کشف‌الممالک، چاپ پل راوس، پاریس 1894، چاپ افست قاهره 1988؛ ابن شاهین (عبدالباسط‌بن خلیل)، نزهة الاساطین فیمن ولى مصر من السلاطین، چاپ محمدکمال‌الدین عزالدین على، قاهره1407/1987؛ همو، نیل‌الأمل فى ذیل الدوُّل، چاپ عمر عبدالسلام تدمرى، صیدا 1422/2002؛ ابن‌عراقى، الذیل علی‌العبر فى خبر من عبر، چاپ صالح مهدى عباس، بیروت 1409/1989؛ ابن‌عماد؛ ابن‌کثیر، البدایة و النهایة، ج 7، چاپ احمد ابوملحم و دیگران، بیروت 1407/1987؛ تاریخ الملک الأشرف قایتباى: یورّخ الکتاب من عهد الناصر صلاح‌الدین الأیوبى سنة 554 حتّى عهد الأشرف قایتباى سنة 877ه ، لمورّخ مجهول معاصر لقایتباى، چاپ عمر عبدالسلام تدمرى، صیدا: المکتبة العصریة، 1424/ 2003؛ محمدبن احمد ذهبى، من ذیول العبر للذهبى و الحسینى، چاپ محمدرشاد عبدالمطلب، کویت ]بی‌تا.[؛ محمدبن عبدالرحمان سخاوى، الذیل التام على دول الاسلام للذهبى، چاپ حسن اسماعیل مروه، حوادث و تراجم للسنوات 745ـ850ه ، کویت 1413/1992؛ همو، وجیز الکلام فى الذیل على دول‌الاسلام، چاپ بشار عواد معروف، عصام فارس حرستانى، و احمد خطیمى، ]بیروت? 1415/ 1995[؛ صفدى؛ محمد سهیل طقوش، تاریخ الممالیک فى مصر و بلاد الشام: 648ـ923 ه / 1250ـ1517م، بیروت 1420/1999؛ محمودبن احمد عینى، السَّیف‌المُهَنَّد فى سیرةالملک المؤید” شیخ‌المحمودى“ چاپ فهیم محمد شلتوت، قاهره 1387/1967؛ محمدبن احمدفاسى، العقد الثمین فى تاریخ البلد الأمین، چاپ محمد عبدالقادر احمد عطا، بیروت 1419/ 1998؛ احمدبن على قلقشندى، مآثر الأنافة فى معالم الخلافة، چاپ عبدالستار احمد فراج، کویت 1964، چاپ افست بیروت 1980؛ احمدبن على مَقریزى، السلوک لمعرفة دول الملوک، چاپ محمد عبدالقادر عطا، بیروت 1418/1997؛ همو، المواعظ و الاعتبار فى ذکر الخطط و الآثار، چاپ ایمن فؤاد سید، لندن 1422ـ1425/ 2002ـ2004.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

ستار عودی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 13
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده