حسان بن نعمان بن عدی ازْدی غسانی
معرف
امیر و فاتح عرب در سده اول هجرى
متن
حَسّان‌بن نُعمان بن عَدىّ اَزْدى غَسّانى، امیر و فاتح عرب در سده اول هجرى. وى از امراى شام بود (ذهبى، 1410، حوادث و وفیات 61ـ80ه ، ص 392). برخى منابع او را پسر نعمان‌بن منذر و از دودمان پادشاهانِ غَسانى دانسته‌اند (رجوع کنید به ابن‌عساکر، ج 12، ص 450؛ ذهبى، همانجا).حسان در سال 57، در دوران خلافت معاویة بن ابی‌سفیان، والى افریقیه شد و با بربرهاى ساکن در آنجا مصالحه و براى آنان خراج وضع کرد. وى تا زمان مرگ معاویه و خلافت یزید (حک : 60ـ64) در این مقام باقى ماند (خلیفة بن خیاط، ص 138؛ ذهبى، 1402، ج 4، ص 140؛ همو، 1410، حوادث و وفیات 61ـ80ه ، ص 393؛ ابن‌تغرى بردى، ج 1، ص 149). حسان در زمان عبدالملک‌بن مروان (حک : 65ـ86)، والى مصر شد. پس از کشته شدن زهیربن قیس بَلَوى (والی‌افریقیه؛ رجوع کنید به بلوى*، خاندان)، عبدالملک در سال 73 سپاه عظیم و مجهزى به فرماندهى حسان‌بن نعمان تشکیل داد و او را به ولایت افریقیه برگزید. حسان با منشور حکومت افریقیه و مغرب، از شام روانه مصر شد و پس از چندى اقامت در آنجا به افریقیه رفت. تا آن تاریخ سپاهى به آن عظمت وارد افریقیه نشده بود (رجوع کنید به ابن‌عبدالحکم، ص 338؛ قس کندى، ص 74: سال 78؛ ابن‌اثیر، ج 4، ص 110، 369: سال 74).حسان‌بن نعمان شهر قَیروان را پایگاه سپاه و نقطه آغاز جنگهاى خود قرار داد. وى ابتدا به قرطاجنه (کارتاژ)، پایتخت افریقیه، که تا این زمان مسلمانان به‌آنجا حمله نکرده بودند، لشکر کشید و شهر را محاصره کرد و بسیارى از نیروهاى دشمن را، که از رومیان و بربرها بودند، کشت. سرانجام مدافعان شهر به جزیره صقلیه (سیسیل) و اندلس گریختند. حسان به قتل و غارت پرداخت و قرطاجنه را فتح کرد و دستور تخریب آن را داد. در این هنگام، به او خبر رسید که رومیان و بربرها در بَنْزرت* و صطفوره گردهم آمده‌اند. وى به‌سرعت خود را به آنان رساند و آنان را شکست داد و بر آن شهرها چیره شد. مردم افریقیه به شهرهاى باجه* و بونه* پناه بردند. حسان، پس از این پیروزى، به قیروان بازگشت تا مجروحان سپاهش، که عده آنان بسیار بود، بهبود پیدا کنند (ابن‌اثیر، ج 4، ص 369ـ370؛ ابن‌عذارى، ج 1، ص 34ـ35). پس از آن، متوجه بربرهاى بُتر* در مناطق مرکزى شد که به رهبرى زنى قدرتمند، به نام کاهنه* گردهم آمده بودند. کاهنه در کوههاى اوراس موضع گرفته بود. رومیانِ افریقیه او را بزرگ می‌داشتند و همه بربرها فرمان‌بردار او بودند (ابن‌عذارى، ج 1، ص 35؛ ابن‌خلدون، ج 6، ص 143). حسان در نواحى کوه اوراس، کنار وادى مسکیانه، از نیروهاى کاهنه به‌ سختى شکست خورد. بسیارى از لشکر عرب کشته و هشتاد تن اسیر شدند. حسان به طرابلس غرب رفت. سپس در نامه‌اى به عبدالملک‌بن مروان، او را از شکست خود آگاه کرد و قرار شد تا رسیدن دستور خلیفه در همان محل بماند. گفته شده است که حسان پنج سال در برقه* ماند و در آنجا قصرهایى بنا کرد که به نام او معروف شدند (ابن‌عبدالحکم، همانجا؛ ابن‌اثیر، ج 4، ص 370؛ ابن‌عذارى، ج 1، ص 35ـ 36). در این مدت، کاهنه بر افریقیه فرمانروایى می‌کرد و با خشونت با مردم رفتار می‌نمود. وى شهرها و روستاهاى افریقیه را ویران کرد تا عربها را از تصرف آنها منصرف سازد (ابن‌اثیر، ج 4، ص 370ـ371؛ ابن‌عذارى، ج 1، ص 36) و همین موجب دشمنى بربرها و همچنین رومیان مسیحى منطقه با او گردید، چنان‌که نزد حسان رفتند و از کاهنه شکایت کردند. حسان نیز، پس از آنکه از شام نیروى کمکى رسید، به جنگ کاهنه رفت. در این نبرد، کاهنه شکست خورد و کشته شد. پس از آن، بربرها راهى جز تسلیم در برابر مسلمانان نداشتند. حسان بدین شرط به آنان امان داد که همواره لشکرى دوازده هزار نفرى از آنان در جهادهاى مسلمانان شرکت کنند. وى فرمانروایى بربرها را به پسران کاهنه داد. پس از آن، اسلام در میان بربرها منتشر شد و حسان به مقرّ خود در قیروان بازگشت (ابن‌اثیر، ج 4، ص 371ـ372؛ ابن‌عذارى، ج 1، ص 36ـ38؛ ابن‌خلدون، همانجا).درباره تاریخ فتوحات حسان‌بن نعمان اختلاف‌نظر وجود دارد؛ ابن‌عبدالحکم (ص 340) جمادی‌الآخره 76، ابن‌اثیر (ج 4، ص 372) رمضان 74 و ابن‌عذارى (ج 1، ص 38) رمضان 82 را ذکر کرده‌اند. حسان‌بن نعمان به چنان قدرتى دست یافت که کسى یاراى جنگیدن با او نداشت. پس از آن وى به انتظام امور پرداخت، مسجدجامع قیروان را ساخت، دیوانهایى تشکیل داد و براى رومیان و بربرهایى که بر آیین مسیحى ماندند، خراج مقرر کرد (ابن‌عبدالحکم؛ ابن‌عذارى، همانجاها؛ ابن‌خلدون، ج 6، ص 143ـ144). وى به فرمان خلیفه عبدالملک‌بن مروان، براى ساختن ابزار و آلات دریانوردى، در تونس دارالصناعه تأسیس کرد (ابن‌خلدون، ج1: مقدمه، ص 314).روزهاى پایانى حکومت حسان‌بن نعمان در افریقا نیز به‌روشنى معلوم نیست. به روایت ابن‌اثیر (ج 4، ص 372)، حسان تا زمان مرگ عبدالملک‌بن مروان (سال 86) به ولایت خود در افریقیه ادامه داد. در سال 89، خلیفه ولیدبن عبدالملک حکومت افریقیه را به عموى خود، عبداللّه‌بن مروان، واگذار کرد. عبداللّه‌بن مروان نیز حسان را عزل و موسی‌بن نُصَیر* را به جاى او منصوب کرد. به روایت دیگر، حسان‌بن نعمان در جمادی‌الآخره 76 با غنایم فتوح خویش نزد عبدالملک‌بن مروان بازگشت (ابن‌عبدالحکم، همانجا). به‌نوشته خلیفةبن خیاط (ص 174)، حسان‌بن نعمان در سال 78 از قیروان نزد خلیفه رفت و عبدالملک او را به حکومت افریقیه بازگرداند و طرابلسِ غرب را نیز به قلمرو او افزود، اما عبدالعزیزبن مروان، والى مصر، ولایت افریقیه را به موسی‌بن نصیر داد (قس ابن‌قتیبه، ج 2، ص 60ـ61؛ کندى، ص 74؛ ابن‌عذارى، ج 1، ص 39). به‌ گفته یعقوبى (ج 2، ص 277) پس از مرگ حسان‌بن نعمان، در سال 77 عبدالملک، موسی‌بن نصیر را به جاى او منصوب کرد. تاریخ مرگ حسان‌بن نعمان را در سال 80 در سرزمین روم (ابن‌عساکر، ج 12، ص 453) یا در حدود 90 (صفدى، ج 11، ص 360) نیز نوشته‌اند.منابع : ابن‌اثیر؛ ابن‌تغری‌بردى، النجوم الزاهرة فى ملوک مصر و القاهرة، قاهره [? 1383[ـ1392/ [? 1963[ـ1972؛ ابن‌خلدون؛ ابن‌عبدالحکم، کتاب فتوح مصر و اخبارها، چاپ محمد حجیرى، بیروت 1416/1996؛ ابن‌عذارى، البیان المُغرِب فى اخبار الاندلس و المَغرِب، ج 1، چاپ ژ.س. کولن و ا. لوى ـ پرووانسال، بیروت 1400/1980؛ ابن‌عساکر، تاریخ مدینة دمشق، چاپ على شیرى، بیروت 1415ـ1421/ 1995ـ2001؛ ابن‌قتیبه، تاریخ الخلفاء، أو، الامامة و السیاسة، بیروت 1401/1981؛ خلیفةبن خیاط، تاریخ خلیفةبن خیاط، چاپ مصطفى نجیب فوّاز و حکمت کشلى فوّاز، بیروت 1415/1995؛ محمدبن احمد ذهبى، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، چاپ عمر عبدالسلام تدمرى، حوادث و وفیات 61ـ80 ه، بیروت 1410/1990؛ همو، سیر اعلام النبلاء، ج 4، چاپ شعیب ارنؤوط و مأمون صاغرجى، بیروت 1402/1982؛ صفدى؛ محمدبن یوسف کندى، ولاة مصر، چاپ حسین نصار، بیروت 1379/ 1959؛ یعقوبى، تاریخ.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

فریده حشمتی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 13
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده