حسان در ادبیات فارسی.
معرف
حسّان در ادبیات فارسى، یکى از نمادهاى تبحر در شاعرى، فصاحت و بلاغت است
متن
حسّان در ادبیات فارسى. حسّان در ادبیات فارسى، یکى از نمادهاى تبحر در شاعرى، فصاحت و بلاغت است. بیشتر شاعرانِ فارسی‌زبان، از رودکى (رجوع کنید به نفیسى، ص 439) تا ایرج‌میرزا (رجوع کنید به ص 40) و بهار (ج 1، ص 31)، به نوعى خود را در شعرگویى با حسّان مقایسه کرده و خود را از او نیز برتر شمرده‌اند.بسیارى از ابیاتى که در آن از حسّان نامى آمده است به این اشاره دارد که احسان پیامبر صلی‌اللّه‌علیه‌وآله باعث شهرت حسّان شده است (براى نمونه رجوع کنید به ناصرخسرو، ص 292؛ انورى، ج 1، ص 391؛ نیز رجوع کنید به حسینى، ص 451ـ452). بعضى از اشعارى که در آن شاعران خود را به حسّان تشبیه می‌کنند، قصایدی‌اند در مدح رسولِ خدا و امامان شیعه علیهم‌السلام (براى نمونه رجوع کنید به خاقانى، 1368ش، ص 363؛ حزین لاهیجى، ص 588؛ محتشم کاشانى، ج 1، ص 293؛ حبیب خراسانى، ص 301) و برخى دیگر قصایدى مدحی‌اند که در آنها شاعر گفته که احسانِ ممدوح از وى حسّان دیگرى ساخته است (براى نمونه رجوع کنید به عنصرى، ص 270، 287؛ ناصرخسرو، ص 109، 198؛ جبلى، ص 253؛ حسن غزنوى، ص 247؛ خواجوى کرمانى، ص 159).در بسیارى از ابیات نام حسّان را با سحبان وائل*، که در نثر ممتاز و برجسته است، همراه کرده‌اند (براى نمونه رجوع کنید به مسعود سعد سلمان، ص 382؛ جبلى، همانجا؛ خاقانى، 1368ش، ص 17، 56؛ حزین لاهیجى، ص 640؛ نفیسى، همانجا). در اخوانیات* و مدایحى که ممدوح، اهل شعر و فضل است، وى را در شاعرى به حسّان تشبیه نموده‌اند (رجوع کنید به انورى، ج 1، ص 175؛ مختاری‌غزنوى، ص 245).در شعر فارسى، خاقانی‌شروانى* مُلَقب به حسّان‌العجم است و خود (1368ش، ص 99؛ همو، 1333، ص 221) بر آن است که سببِ اعطاى این لقب به او، کمال شاعرى اوست (نیز رجوع کنید به عوفى، ج 2، ص 221). محتشم کاشانى* نیز، در زمانِ خود، به حسّان‌العجم معروف بود (رجوع کنید به محتشم کاشانى، ج 1، ص 256، مقدمه تقی‌الدین کاشى، ص 246؛ تقی‌الدین کاشى، ص 296). به نظر می‌رسد که انتخاب این لقب براى محتشم بیشتر به سببِ مدحِ پیامبر اکرم و امامان شیعه علیهم‌السلام، خصوصآ دوازده بند مشهور او درباره واقعه کربلا و شهادت امام حسین علیه‌السلام، بوده است تا قدرتِ شاعرى او. حاذق هندى و بیدل مازندرانى، از شاعران قرن سیزدهم، نیز چون بیشتر اشعارشان در مدح پیامبر اکرم و امامان شیعه علیهم‌السلام بوده است، به ترتیب، به حسّان‌الهند (رجوع کنید به دیوان‌بیگى، ج 1، ص 407) و حسّان‌الائمه (همان، ج 1، ص 295) معروف بوده‌اند. بعضى از تذکره‌نویسان در توصیفِ قدرتِ شعرگویى شاعران، یا آنها را تالى حسّان یا برتر از وى ذکر کرده‌اند (رجوع کنید به امین احمد رازى، ج1، ص367، ج2، ص 586؛ محمودمیرزا قاجار، ج 2، ص548؛ دیوان‌بیگى، ج 1، ص 786). عده‌اى هم براى اینکه اثبات کنند شعر مذموم و ناپسند نیست، استناد می‌کنند به اینکه پیامبر اکرم شعر حسّان را می‌شنید و او را به شعرگویى تشویق می‌کرد (رجوع کنید به منوچهرى، ص 141؛ ظهیرفاریابى، ص 25).منابع : امین احمد رازى، تذکره هفت اقلیم، چاپ محمدرضا طاهرى (حسرت)، تهران 1378ش؛ محمدبن محمد (على) انورى، دیوان، چاپ محمدتقى مدرس رضوى، تهران 1364ش؛ ایرج‌میرزا، تحقیق در احوال و آثار و افکار و اشعار ایرج‌میرزا و خاندان و نیاگان او، به اهتمام محمدجعفر محجوب، تهران 1342ش؛ محمدتقى بهار، دیوان، چاپ مهرداد بهار، تهران 1368ش؛ محمدبن على تقی‌الدین کاشى، خلاصة الاشعار و زبدةالافکار: بخش اصفهان، چاپ عبدالعلى ادیب برومند و محمدحسین نصیری‌کهنمویى، تهران 1386ش؛ عبدالواسع‌بن عبدالجامع جبلى، دیوان، چاپ ذبیح‌اللّه صفا، تهران 1361ش؛ حبیب‌اللّه‌بن محمدهاشم حبیب خراسانى، دیوان، چاپ على حبیب، تهران ]1353ش[؛ محمدعلی‌بن ابی‌طالب حزین‌لاهیجى، دیوان، چاپ ذبیح‌اللّه صاحبکار، تهران 1374ش؛ حسن‌بن محمد حسن غزنوى، دیوان، چاپ محمدتقى مدرس‌رضوى، تهران 1362ش؛ محمدباقر حسینى، «حسّان‌بن ثابت در شعر فارسى»، مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانى دانشگاه فردوسى مشهد، سال 28، ش 3ـ4 (پاییز ـ زمستان 1374)؛ بدیل‌بن على خاقانى، دیوان، چاپ ضیاءالدین سجادى، تهران 1368ش؛ همو، مثنوى تحفةالعراقین، چاپ یحیى قریب، تهران 1333ش؛ محمودبن على خواجوى کرمانى، دیوان، چاپ احمد سهیلى خوانسارى، تهران 1369ش؛ احمد دیوان‌بیگى، حدیقةالشعراء، چاپ عبدالحسین نوائى، تهران 1364ـ1366ش؛ طاهربن محمد ظهیرفاریابى، دیوان، تصحیح و تحقیق و توضیح امیرحسن یزدگردى، به‌اهتمام اصغر دادبه، تهران 1381ش؛ حسن‌بن احمد عنصرى، دیوان، چاپ محمد دبیرسیاقى، تهران 1363ش؛ عوفى؛ علی‌بن احمد محتشم کاشانى، هفت دیوان محتشم کاشانى، چاپ عبدالحسین نوائى و مهدى صدرى، تهران 1380ش؛ محمودمیرزا قاجار، سفینة المحمود، چاپ عبدالرسول خیامپور، تبریز 1346ش؛ عثمان‌بن عمرمختاری‌غزنوى، دیوان، چاپ جلال‌الدین همائى، تهران 1341ش؛ مسعود سعد سلمان، دیوان، چاپ غلامرضا رشیدیاسمى، تهران 1339ش؛ احمدبن قوص منوچهرى، دیوان، چاپ محمد دبیرسیاقى، تهران 1347ش؛ ناصرخسرو، دیوان، چاپ مجتبى مینوى و مهدى محقق، تهران 1353ش؛ سعید نفیسى، محیط زندگى و احوال و اشعار رودکى، تهران 1382ش.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

بهرام پروین گنابادی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 13
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده