حسام الدین سالار
معرف
شهرت علی‌بن فضل‌اللّه سالار، ریاضی‌دان و منجم شامى قرن هفتم
متن
حسام‌الدین سالار، شهرت علی‌بن فضل‌اللّه سالار، ریاضی‌دان و منجم شامى قرن هفتم. او در شام به دنیا آمد. پیش از تسخیر آسیاى میانه به دست مغولان، وى منجم و مشاور علاءالدین محمد خوارزمشاه* بود. چون خوارزمشاه در سال 614 به فکر تسخیر بغداد افتاد، حسام‌الدین کوشید او را از این‌کار باز دارد. بعدها که چنگیزخان آسیاى میانه را تصرف کرد و حکومت خوارزمشاهیان را برانداخت، حسام‌الدین این واقعه را عقوبت الهى دانست (به سبب بی‌حرمتى خوارزمشاه به ساحت خلفاى اسلام) و به خدمت مغولان درآمد. بدین‌ترتیب او منجم خانهاى مغول، از چنگیزخان تا هولاکوخان، شد. در سال 656 هم که هولاکوخان عزم کرد بغداد را فتح کند، حسام‌الدین او را برحذر داشت و پیامدهاى این اقدام را پیشگویى کرد و حتى دستنوشته نیز داد. چون خواجه‌نصیرالدین طوسى* در مراغه رصدخانه‌اى ساخت، حسام‌الدین سالار هم در آنجا مشغول به کار شد، اما در سال 661، به دستور هولاکو و به استناد نادرست بودن پیشگوییهایش به یاسا رسید (رشیدالدین فضل‌اللّه، ج 1، ص470، ج 2، ص 1006ـ1007، 1045؛ ابن‌شاکر کتبى، ج 3، ص250؛ روزنفلد و احسان‌اوغلو، ص 208؛ مدرس رضوى، ص 16ـ17، 25، 300).سیدجلال‌الدین طهرانى (ص 166)، و به پیروى از او ابوالقاسم قربانى (ص 226)، زمان زندگى او را حدود قرن ششم دانسته‌اند، زیرا به نوشته طهرانى (همانجا)، در زیج شاهى (تألیف مشترک حسام‌الدین سالار، عبدالرحمان خازنى* و اوحدالدین انورى*)، اوساط کواکب براى سال 513 آمده است . چون از این زیج نسخه‌اى به‌جا نمانده، احتمالا منبع این اطلاع، حاشیه‌اى در تاریخ وصاف (ص 52) است که در آن، زمان تألیف زیج 527 ذکر شده است (نیز رجوع کنید به همائى، ج 1، ص 119ـ120). این سال مطابق با 501 یزدگردى است و آوردن اوساط کواکب در این سال الزاماً دلیل تألیف اثر در آن زمان نیست، چنان که در زیج جامع کوشیار که در 393 یزدگردى تألیف شده، مختصات سیارات براى 301 یزدگردى داده شده است (کندى، ص 145). وجود چند زیج با عنوان «شاهى» نیز می‌تواند موجب خطا در تعیین زمان زندگى حسام‌الدین سالار شده باشد (رجوع کنید به حاجی‌خلیفه، ج 2، ستون 969؛ کندى، ص 49).آثار: 1) تبیین مُصادرة اقلیدس فى الخطوط المتوازیة (نام دیگر آن : مقدمات لتبیین المصادرة فى المقالة الاولى لاقلیدس). این رساله به عربى است، درباره اصل موضوع پنجم اصول اقلیدس که مربوط به خطوط موازى است و ریاضی‌دانان متعددى از دوره اسلامى، از جمله عمر خیام، به آن پرداخته‌اند. نسخه‌اى از این رساله در کتابخانه آستان قدس رضوى (مشهد) موجود است (گلچین معانى، ج 8، ص420) که تصویر آن را همائى در خیامی‌نامه (ج 1، ص 285ـ294) آورده و محتواى آن را با رساله‌هاى عمر خیام و نصیرالدین طوسى در این موضوع مقایسه کرده است (رجوع کنید به ج 1، ص 281ـ284؛ براى اطلاع از نسخه‌هاى دیگر آن رجوع کنید به روزنفلد و احسان‌اوغلو، همانجا). حسام‌الدین سالار در این رساله ابتدا شش قضیه مقدماتى آورده و سپس به آنچه خود اثبات مصادره (اصل موضوع) خطوط متوازى خوانده، پرداخته است. اما قضیه مقدماتى دوم او حاوى یک خطاى منطقى است (همانجا). متن عربى و ترجمه روسى این رساله در 1353ش/1974 در نشریه >پژوهشهاى تاریخ ریاضیات < در مسکو منتشر شده است (جاویش، ص 15؛ روزنفلد و احسان‌اوغلو، همانجا).2) اختصار دعاوى المقالتین الاولى و الثانیة من کتاب الاصول لاقلیدس (براى اطلاع از نسخه‌هاى این رساله عربىرجوع کنید به روزنفلد و احسان‌اوغلو، ص 209). نسخه‌اى از این رساله به شماره 6/5412 در کتابخانه آستان قدس رضوى موجود است. در این رساله کوتاه، عناوین یا صورتهاى قضایاى 48 گانه مقاله اول و 14 قضیه مقاله دوم اصول اقلیدس فهرست‌وار آورده شده است.3) جامع قوانین علم‌الهیئة، درباره مثلثات کروى و قضایاى آن، که در آن راجع به نسبت مرکّب، قضیه سینوسها و قضیه منلائوس (رجوع کنید به منلائوس اسکندرانى*) بحث شده است. خواجه‌نصیرالدین طوسى در رساله کشف‌القناع عن اسرار شَکل القطّاع (ص 27)، هنگام بیان قضیه مِنِلائوس (شکل قَطّاع*)، مهارت حسام‌الدین سالار در مثلثات کروى را ستوده و کار او را از همه بهتر دانسته است. این اشاره قاعدتاً مربوط به همین رساله جامع قوانین علم الهیئة است. حسام‌الدین در مقدمه این اثر از کارهاى ریاضی‌دانان یونانى چون منلائوس و بطلمیوس* و ریاضی‌دانان ایرانى چون ابوریحان بیرونى* و کوشیار گیلانى* در مثلثات کروى یاد کرده است (رجوع کنید به قربانى، ص 277). نسخه خطى این اثر در استانبول (کتابخانه طوپقاپی‌سراى، ش 1/3342) موجود است (بروکلمان، >ذیل<، ج 1، ص870).4) رساله فى استخراج سمت القبلة. نسخه‌اى از این رساله کوتاه عربى در کتابخانه آستان قدس رضوى به‌شماره 5/ 5412 موجود است. در این رساله روشى براى تعیین انحراف راستاى قبله از امتداد شمال ـ جنوب براى موضعى با مختصات جغرافیایى معلوم‌و همچنین برهانى ریاضى براى درستی‌این‌روش بیان شده است. سپس روشى ریاضى براى تعیین ارتفاع خورشید وقتى که در سمت قبله ناظر قرار می‌گیرد آورده شده است.5) زیج شاهى. این زیج براساس تقویم یزدگردى تدوین شده بود و مقادیر اوساط و تعدیلهاى خورشید و ماه و تعدیل زمان موجود در آن در زیج اشرفى (تألیف محمدبن ابى عبداللّه سنجر کمالى، ملقب به سیف منجم یزدى، در حدود 700) به‌کار رفته است (رجوع کنید به سنجر کمالى، گ 49ر، 61پ، 62ر، 67ر). شمس‌الدین محمد وابکنوى* در زیج المحقق السلطانى على اصول الرصد الایلخانى (گ 4ر) می‌گوید حسام‌الدین سالار در زیج شاهى مواضع ماه و خورشید را براساس رصد بتانى آورده است. چنان‌که از نام این زیج برمی‌آید، حسام‌الدین سالار احتمالاً آن را به علاءالدین محمد خوارزمشاه تقدیم کرده است. کندى (ص 34) زیج‌الملخص على الرصد العلائى تألیف اثیرالدین ابهرى* را خلاصه‌اى از این زیج دانسته است. در آثار منجمان بیزانسى نام این زیج به صورت سونتاکسیس ایساخه و نام مؤلف آن خوسامه سالار ذکر شده است (روزنفلد و احسان‌اوغلو، همانجا).6) طریقة الحکماء. وجود نسخه‌اى از این اثر در افغانستان گزارش شده است (رجوع کنید به دانش‌پژوه، ص 527؛ بورکوى، ص 18).منابع : ابن‌شاکر کتبى، فوات‌الوفیات، چاپ احسان عباس، بیروت 1973ـ 1974؛ سرژ دو لوژیه دو بورکوى، «المخطوطات‌العربیة فى افغانستان»، مجلة معهدالمخطوطات العربیة، ج 2، ش 1 (شوال 1375)؛ حاجی‌خلیفه؛ محمدتقى دانش‌پژوه، «چند نسخه‌خطى کتابخانه‌هاى افغانستان»، راهنماى کتاب، سال 10، ش 5 (دى 1346)؛ رشیدالدین فضل‌اللّه؛ محمدبن عبداللّه سنجر کمالى، زیج اشرفى، نسخه خطى کتابخانه ملى فرانسه، ش 1488.p. s ، میکروفیلم کتابخانه مرکزى دانشگاه تهران، ش 1328؛ جلال‌الدین طهرانى، گاهنامه 1312 ]شمسى[، تهران 1311ش؛ ابوالقاسم قربانى، زندگینامه ریاضیدانان دوره اسلامى: از سده سوم تا سده یازدهم هجرى، تهران 1365ش؛ ادوارد استوارت کندى، پژوهشى در زیجهاى دوره اسلامى، ترجمه محمد باقرى، تهران 1374ش؛ احمد گلچین‌معانى، فهرست کتب خطى کتابخانه آستان قدس رضوى، ج 8، مشهد 1350ش؛ محمدتقى مدرس رضوى، احوال و آثار... ابوجعفر محمدبن محمدبن‌الحسن الطوسى، تهران 1354ش؛ محمدبن محمد نصیرالدین طوسى، کتاب شکل‌القطاع، مع ترجمة فرنسیة لالکساندر پاشا کاراتئودورى،in: Islamic mathematics and astronomy, vol. 47, collected and reprinted by Fuat Sezgin, Frankfurt: Institute for the History of Arabic-Islamic Science at the Johann Wolfgang Goethe University, 1998;شمس‌الدین محمد وابکنوى، زیج‌المحقق السلطانى على اصول الرصد الایلخانى، نسخه خطى مجموعه خصوصى محمدعلى علومى، میکروفیلم کتابخانه مرکزى دانشگاه تهران، ش 2290؛ عبداللّه‌بن فضل‌اللّه وصّاف‌الحضره، تاریخ وصّاف، چاپ سنگى بمبئى 1269، چاپ افست ]تهران[ 1338ش؛ جلال‌الدین همائى، خیامی‌نامه، ج 1، تهران 1346ش؛Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur, Leiden 1943-1949, Supplementband, 1937-1942; Khalil Jaouiche, La theorie des paralleles en pays d'Islam: contribution a la prehistoire des geometries non- euclidiennes, Paris 1986; Boris Abramovich Rozenfeld and Ekmeleddin Ihsanoglu, Mathematicians, astronomers, and other scholars of Islamic civilization and their works (7th-19th c.), Istanbul 2003.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

محمد باقری

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 13
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده