حسام الدوله تاش
معرف
کنیه‌اش ابوالعباس، از امراى سامانیان و حاکم و سپهسالار خراسان
متن
حسام‌الدوله تاش، کنیه‌اش ابوالعباس، از امراى سامانیان و حاکم و سپهسالار خراسان. وى از غلامان ترکِ ابوجعفر عُتبى (وزیر سامانیان از 345 تا 348؛ رجوع کنید به عتبى*، خاندان) بود. ابوجعفر عتبى او را، به‌ سبب هوش و ذکاوتش، به امیر منصوربن نوح سامانى (حک : 350ـ366) هدیه کرد (عتبى، ص42ـ43؛ ترجمه فارسى، ص40؛ ابوریحان بیرونى، ص134). پس‌از درگذشت منصوربن‌نوح، پسرش نوح‌بن‌منصور (حک: 366ـ 387) در سیزده سالگى به امارت نشست؛ ازاین‌رو حسام‌الدوله تاش، در کنار دیگر درباریان متنفذ، زمام کارها را به دست گرفت و حاجب نوح شد (رجوع کنید به عتبى، ص 39؛ گردیزى، ص 361؛ ابن‌اثیر، ج8، ص673). ظاهرآ او لقب حسام‌الدوله و منصب حاجبى را از منصوربن نوح گرفته بوده است (رجوع کنید به منهاج سراج، ج1، ص212).حسام‌الدوله در دوره وزارت ابوالحسین عتبى (367ـ372؛ رجوع کنید به ناجى، ص 197ـ199)، پسر ابوجعفر، منزلت بیشتر و محبوبیت و قدرت یافت، به‌گونه‌اى که نامش در حاشیه جامه‌هاى مطرزش نقش می‌شد (عتبى، ص 39، 43؛ ترجمه فارسى، ص 36، 40).در 371، ابوالحسین عتبى، حسام‌الدوله را به جاى ابوالحسن سیمجور (درباره او رجوع کنید به بنوسیمجور*) به سپهسالارى خراسان منصوب کرد (عتبى، ص 47ـ49؛ گردیزى، ص 362؛ ابن‌اثیر، ج 9، ص10). حسام‌الدوله در نیمه شعبان 371، همراه لشکرى، از بخارا به نیشابور رفت و به تدبیر امور پرداخت (عتبى، ص 49؛ گردیزى؛ ابن‌اثیر، همانجاها). در جمادی‌الاولى 371، گرگان (قلمرو قابوس‌بن وشمگیر زیارى) به تصرف مؤیدالدوله بویهى (حاکم رى) درآمد. به فرمان نوح‌بن منصور، حسام‌الدوله با لشکرى انبوه از نیشابور به سوى گرگان حرکت کرد و آنجا را دو ماه محاصره کرد، اما براثر خیانت بعضى سردارانش، از جمله فائق خاصه، و به هم‌ریختگى سپاهیانش، بی‌نتیجه به نیشابور بازگشت (رجوع کنید به عتبى، ص 49ـ57؛ گردیزى، ص 363ـ364؛ یاقوت حموى، ج 5، ص 2185؛ ابن‌اثیر، ج 9، ص 11ـ13؛ رشیدالدین فضل‌اللّه، ج 2، جزء4، ص 26ـ30؛ قس ابوشجاع روذراورى، ص 28، که بدون ذکر نام حسام‌الدوله تاش از این رویداد یاد کرده است). ناکامى حسام‌الدوله در تصرف گرگان موجب رسوایى دولت سامانیان شد (رجوع کنید به ثعالبى، ج 4، ص 208؛ عتبى، ص 57ـ61).در 372 ابوالحسین عتبى، به تحریک ابوالحسن سیمجور و همدستى فائق خاصه، کشته شد. نوح‌بن منصور، حسام‌الدوله را از نیشابور براى اداره دولت و حفظ نظم به بخارا فراخواند. حسام‌الدوله شتابان به بخارا رفت و به ساماندهى امور و کیفر عاملان پرداخت (عتبى، ص 61ـ65؛ گردیزى، ص 365؛ ابن‌اثیر، ج 9، ص 12ـ13؛ نیز رجوع کنید به رشیدالدین فضل‌اللّه، ج 2، جزء4، ص 31ـ32). در این هنگام، ابوالحسن سیمجور از قُهستان به سوى خراسان حرکت کرد. پسر وى، ابوعلى سیمجور، نیز که از سوى حسام‌الدوله زمام امورِ نیشابور را در دست داشت، به یارى فائق، بر برخى نواحى خراسان چیره شد و اموال کارگزارانِ حسام‌الدوله را در خراسان مصادره کرد و به طرف مرو رفت. حسام‌الدوله، براى دفع آنان، به آمل الشطّ (به روایتى: مرو) رفت. سرانجام، پس از تبادل سفرا، مصالحه شد و مقرر گردید که نیشابور و فرماندهى سپاهیان از آنِ حسام‌الدوله باشد و بلخ و هرات به فائق و ابوعلى سیمجور برسد. حسام‌الدوله، پیش از ترک بخارا و عزیمت به طرف مرو، ابوالحسن مُزنى وزیر را که متمایل به ابوعلى و فائق بود، برکنار کرد و ابومحمد عبدالرحمان فارسى را به جاى او نشاند (عتبى، ص 65ـ67؛ گردیزى، ص 364ـ366؛ ابن‌اثیر، ج 9، ص 24).در 373، با رسیدن حسام‌الدوله به مرو، مخالفان وى نوح‌بن منصور را واداشتند تا عبدالرحمان فارسى را برکنار کند و عبداللّه‌بن محمدبن عُزَیر را، که از دشمنان معروف خاندان ابوالحسین عتبى و حسام‌الدوله تاش بود، وزارت دهد. ابن‌عزیر، بلافاصله، حسام‌الدوله را از سپهسالارى خراسان برکنار کرد و ابوالحسن سیمجور را به جایگاه پیشین بازگرداند و به درخواست فرماندهان خراسان مبنى بر ابقاى حسام‌الدوله وقعى ننهاد (نرشخى، ص 136؛ عتبى، ص 67ـ70؛ ابن‌اثیر، ج 9، ص 27؛ نیز رجوع کنید به رشیدالدین فضل‌اللّه، ج 2، جزء4، ص 32ـ33؛ قس گردیزى، ص 366، که نوشته است فارسى در ربیع‌الاول 376 عزل شد). از سوى دیگر، نوح‌بن منصور دو ناحیه نَسا و ابیورد را به حسام‌الدوله سپرد و او را به مقام حاجبى پیشین تنزل داد (عتبى، ص 68، ترجمه فارسى، ص 65؛ نیز رجوع کنید به گردیزى، همانجا؛ قس رشیدالدین فضل‌اللّه، ج 2، جزء4، ص 32)؛ ازاین‌رو، حسام‌الدوله از فرمان امیر سامانى سرپیچید و از فخرالدوله بویهى ــکه در پى مرگ برادرش، مؤیدالدوله (373)، به گرگان آمده و حکومت را به دست گرفته بودــ یارى خواست. فخرالدوله نیز لشکرى به یارى وى فرستاد. حسام‌الدوله با سپاهى متشکل از حدود دو هزار سوارِ ترک و عرب و جمعى از سرداران مشهور خراسان، از مرو به سوى نیشابور رفت و ابوالحسن سیمجور و فائق خاصه را، که از بخارا به یارى ابوالحسن سیمجور آمده بود، در نیشابور محاصره کرد. فخرالدوله لشکرى با دو هزار سوار دیلم و ترک، به فرماندهى فیروزان‌بن حسن، به یارى حسام‌الدوله فرستاد. ابوالحسن سیمجور ناچار به قهستان عقب نشست (عتبى، ص 70ـ73، 79؛ گردیزى، همانجا؛ ابن‌اثیر، ج 9، ص 26، 28؛ رشیدالدین فضل‌اللّه، ج 2، جزء4، ص 35). حسام‌الدوله بر نیشابور چیره شد و تعقیب ابوالحسن سیمجور را رها کرد و درصدد دلجویى از نوح‌بن منصور برآمد، اما سیاست‌گذاران اصلى دربار سامانى، یعنى مادر نوح‌بن منصور که کفیل سلطنت بود و ابن‌عزیر وزیر، بر عزل وى پافشارى کردند (عتبى، ص 73ـ75؛ ابن‌اثیر، همانجا؛ نیز رجوع کنید به رشیدالدین فضل‌اللّه، ج 2، جزء4، ص 36). از سوى دیگر، ابوالحسن سیمجور نیز از شرف‌الدوله دیلمى* (برادرزاده فخرالدوله) در فارس، دو هزار سوار عرب کمک گرفت و با لشکر امدادى بخارا و یارى فائق خاصه و پسر خود، ابوعلى سیمجور، سپاهیان حسام‌الدوله را در نبردى سنگین در 7 شعبان 377 شکست داد و حسام‌الدوله به گرگان نزد فخرالدوله گریخت (نرشخى، همانجا؛ عتبى، ص 75ـ77؛ رشیدالدین فضل‌اللّه، ج 2،جزء4، ص 36ـ37؛ نیز رجوع کنید به گردیزى، ص 366ـ367؛ ابن‌اثیر، ج 9، ص 28ـ29). فخرالدوله او را اکرام بسیار نمود و گرگان و دهستان و استرآباد و آبسکون و مالیات آن نواحى را به او داد و سپس خود به رى رفت (عتبى، ص 77ـ78؛ گردیزى، ص 367؛ ابوشجاع روذراورى، ص 96؛ ابن‌ثیر، ج 9، ص 29؛ نیز رجوع کنید به بیهقى، ص 585؛ رشیدالدین فضل‌اللّه، ج 2، جزء4، ص 37) و از آنجا نیز اموال و هدایایى گران‌بها براى وى فرستاد (ابن‌اثیر، همانجا)، اما حسام‌الدوله در اندیشه بازگشت به خدمت امیر سامانى و رفع کدورتها بود. او پس از سه سال اقامت در گرگان، با لشکرى که فخرالدوله به یاری‌اش فرستاد، به خراسان حمله کرد، لیکن ناموفق به گرگان بازگشت (رجوع کنید به عتبى، ص 81ـ83؛ ترجمه فارسى، ص80ـ81؛ قس ابن‌اثیر، همانجا).در 377، حسام‌الدوله براثر شیوع وبا در گرگان، که بسیارى از لشکریان و سردارانش را نیز هلاک ساخت، درگذشت و به قولى نیز براثر مسمومیت جان داد (عتبى، ص 85؛ ابن‌اثیر، همانجا؛ قس گردیزى، همانجا). در روایات دیگر، مرگ او را در 378 (گردیزى، همانجا)، 379 (عتبى، ترجمه فارسى، ص 82؛ رشیدالدین فضل‌اللّه، ج 2، جزء4، ص40؛ حمداللّه مستوفى، ص384) و 380 (مجمل‌التواریخ و القصص، ص396) نوشته‌اند.منابع : ابن‌اثیر؛ ابوریحان بیرونى، آثارالباقیة؛ ابوشجاع روذراورى، ذیل کتاب تجارب‌الامم، چاپ آمدروز، مصر 1334/1916، چاپ افست بغداد ]بی‌تا.[؛ بیهقى؛ عبدالملک‌بن محمد ثعالبى، یتیمةالدهر، چاپ محمد محیی‌الدین عبدالحمید، قاهره 1366/1947؛ حمداللّه مستوفى، تاریخ گزیده؛ رشیدالدین فضل‌اللّه، جامع‌التواریخ، ج 2، جزء:4 تاریخ سلطان یمین‌الدوله محمودبن سبکتگین و اسلاف و اخلاف او و آنچه بذان متعلق است از تواریخ دیالمه و آل‌بویه و آل‌سامان، چاپ احمد آتش، آنکارا 1957؛ محمدبن عبدالجبار عتبى، الیمینى فى شرح اخبارالسلطان یمین‌الدولة و امین‌الملة محمود الغزنوى، چاپ احسان ذنون ثامرى، بیروت 1424/2004؛ همان، ترجمه فارسى : ترجمه تاریخ یمینى، از ناصح‌بن ظفر جرفادقانى، چاپ جعفر شعار، تهران 1357ش؛ عبدالحی‌بن ضحاک گردیزى، تاریخ گردیزى، چاپ عبدالحى حبیبى، تهران 1363ش؛ مجمل‌التواریخ و القصص، چاپ محمدتقى بهار، تهران: کلاله خاور، 1318ش؛ عثمان‌بن محمد منهاج سراج، طبقات ناصرى، چاپ عبدالحى حبیبى، کابل 1342ـ1343ش؛ محمدرضا ناجى، تاریخ و تمدن اسلامى در قلمرو سامانیان، تهران 1378ش؛ محمدبن جعفر نرشخى، تاریخ بخارا، ترجمه ابونصر احمدبن محمدبن نصر قباوى، تلخیص محمدبن زفربن عمر، چاپ مدرس رضوى، تهران 1351ش؛ یاقوت حموى، معجم‌الادباء، چاپ احسان عباس، بیروت 1993.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

محمدرضا ناجی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 13
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده