حسابی محمود
معرف
استاد فیزیک، از پایه‌گذاران علم فیزیک و مهندسى جدید در ایران و شخصیت سیاسى معاصر
متن
حسابى، محمود، استاد فیزیک، از پایه‌گذاران علم فیزیک و مهندسى جدید در ایران و شخصیت سیاسى معاصر. وى در 1281ش در تهران به‌دنیا آمد. پدرش، معزالسلطنه، از رجال حکومتى بود. چون پدربزرگش سفیر ایران در عثمانى بود، او به همراه خانواده‌اش به بغداد رفت. پس از دو سال، پدرش سفیر ایران در شامات (سوریه و لبنان) شد و آنان به دمشق و سال بعد به بیروت رفتند.محمود حسابى تحصیلات ابتدایى را در مدرسه فرانسویان بیروت و با آغاز جنگ جهانى اول (1914ـ 1918)، در منزل به طور خصوصى گذراند، سپس وارد کالج امریکایى بیروت شد. پس از پایان جنگ، از 1299 تا 1300ش در لبنان به نقشه‌کشى راهها پرداخت. در 1301ش از مدرسه فرانسوى مهندسى بیروت مدرک مهندسى طرق و شوارع گرفت و از اواخر همان سال تا اوایل 1303ش به امور راه‌سازى اشتغال داشت، سپس به فرانسه رفت و در 1304ش از مدرسه عالى الکتریسیته پاریس، مهندسى برق گرفت و پس از گذراندن دوره‌هاى تحصیلى در مدرسه عالى معادن، در 1306ش با دفاع از رساله‌اش با عنوان >«حساسیت سلولهاى فتوالکتریک»، از دانشگاه پاریس دانشنامه دکترى گرفت.حسابى در 1306ش به ایران بازگشت و در وزارت فواید عامه (وزارت راه) مشغول به‌کار شد. در همان سال، اولین مدرسه مهندسى وزارت راه را تأسیس کرد و خود در آنجا به تدریس پرداخت، سپس از وزارت راه کناره‌گیرى کرد و به وزارت فرهنگ پیوست و در پایه‌گذارى دارالمعلمین عالى، همراه با تدریس برخى دروس مشارکت نمود.در 1310ش، حسابى با بودجه آزمایشگاههاى فیزیک دانشسراى عالى، نخستین ایستگاه هواشناسى را در ایران راه‌اندازى کرد. تا سالها بعد، رادیو ایران خبرهاى هواشناسى را از این دستگاه می‌گرفت.پس از تأسیس دارالمعلمین عالى، حسابى به علی‌اصغر حکمت*، کفیل وزارت معارف، پیشنهاد تأسیس دانشگاه داد که متعاقب آن طرح «قانون تأسیس دانشکده تهران» نوشته شد. با افتتاح دانشگاه تهران ‌در 24اسفند 1313، حسابى به ریاست دانشکده فنى آن منصوب گردید که ‌تا 1336ش‌ادامه‌یافت.حسابى در 1325ش براى ادامه تحصیلات عالى به انگلستان و امریکا سفر کرد و در ملاقاتى با اینشتین، نظریه «بی‌نهایت بودن ذرات» خود را مطرح نمود و با تشویق اینشتین، این فرضیه را با جدیت پیگیرى کرد و نتیجه تحقیقات خود را در سالهاى 1325ش و 1326ش/ 1946 و 1947 در پرینستون و شیکاگو به‌چاپ رسانید که مورد توجه برخى از فیزیک‌دانان قرار گرفت.زندگى سیاسى حسابى در 1328ش، با انتصاب او به نمایندگى مجلس سنا، آغاز شد. وى در سه دوره مجلس سنا، از 1328ش تا 1340ش، نماینده تهران بود. وى در اجراى قانون ملى شدن صنعت نفت، در 1329ش، مشارکت فعال داشت و نیز در دولت دکتر محمد مصدق، سمت وزارت فرهنگ را پذیرفت. از اقدامات او در این سمت، پایه‌گذارى نخستین مدرسه عشایرى در ایران بود که با کمک مردم منطقه عشایرى کهگیلویه به انجام رسید.وى در 1326ش در نامه‌اى به دکتر علی‌اکبر سیاسى، رئیس دانشگاه تهران، پیشنهاد کرد مرکزى براى تحقیقات اتمى تأسیس شود (نامه مورخ 9 شهریور 1326) و در 1332ش، به درخواست او، اولین‌گام براى تهیه مقدمات ایجاد مرکز اتمى برداشته شد.حسابى جزو اولین اعضاى پیوسته فرهنگستان ایران بود و به نمایندگى دانشکده علوم، در انجمن مرکزى اصطلاحات علمى منصوب شد.وى در تأسیس برخى مراکز علمى و تحقیقى شرکت مؤثر داشت، از جمله در نخستین رصدخانه تعقیب ماهواره در شیراز، مرکز مخابرات اسدآباد همدان، مؤسسه ملى استاندارد ایران، مؤسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران و انجمن ژئوفیزیک ایران؛ همچنان که در بسیارى از مجامع و انجمنهاى علمى داخلى و خارجى عضو بود. وى هر چند در 1347ش بازنشسته شد تدریس در دانشکده علوم دانشگاه تهران را تا 1371ش ادامه داد. حسابى در 12 شهریور 1371 در بیمارستان دانشگاه ژنو درگذشت. او را در مقبره خانوادگی‌اش در تفرش* به خاک سپردند.وزارت فرهنگ در 1327ش نشان علمى درجه اول کشور را به او داد (نامه ش 7807 مورخ 18 دى 1327). دولت فرانسه نیز به دلیل تحقیقات علمى دکتر حسابى، بالاترین نشانهاى علمى خود را به او اهدا کرد: نشان اوفیسیه دولالژیون دونور در 1330ش/ 1951، و نشان کوماندور دولالژیون دونور در 1331ش/ 1952. در 1350ش، دانشگاه تهران حسابى را به عنوان استاد ممتاز برگزید. چهارمین کنفرانس فیزیک ایران در 1366ش در شیراز، به بزرگداشت حسابى اختصاص داشت که در آنجا به او لقب پدر فیزیک ایران دادند.حسابى، به‌منظور تشویق جوانان به ‌فعالیتهاى علمى، هر ساله به یکى از دانشجویان دوره کارشناسى فیزیک یا دیگر دانشوران جوانى که انجمن فیزیک ایران کار بدیع آنان را برمی‌گزید، «جایزه حسابى» را اهدا می‌کرد. جایزه مشابهى نیز به برگزیدگان انجمن مهندسان مکانیک ایران اهدا می‌گردید. اهداى این جوایز را بنیاد پروفسورسیدمحمود حسابى همچنان ادامه داده است.از حسابى بیش از 25 رساله و کتاب منتشر شده است. آثارى چون دیدگانى فیزیکى (1340ش)، نگره کاهنربایى (1345ش)، فیزیک حالت جامد (1348ش)، دیدگانى کوانتیک (1358ش)، و کتاب واژه هاى علمى از کتاب دیدگانى کوانتیک (1369ش).آثار او در خصوص زبان فارسى عبارت‌اند از: نامهاى ایرانى (1319ش)؛ توانایى زبان فارسى (1350ش)؛ وندها و گهواژه‌هاى فارسى (1368ش)؛ و فرهنگ حسابى (1370ش)، که شامل معادلهاى فارسىِ برخى واژگان انگلیسى است.منابع : علاوه‌بر اسناد مذکور در متن، موجود در پرونده استخدامى محمود حسابى در بایگانى دانشگاه تهران؛ «استاد دکتر محمود حسابى»، دانشمند، سال 26، ش 1 (فروردین 1367)؛ «استاد دکتر محمود حسابى رهگشاى فیزیک نوین در ایران»، کیهان فرهنگى، سال 4، ش 7 (مهر 1366)؛ فریبرز بدیع، بنیاد پروفسور سیدمحمود حسابى، تهران، مصاحبه، 6 تیر 1380؛ پروفسور محمود حسابى، گردآورنده : اداره کل امور فرهنگى ایرانیان مقیم خارج از کشور ]سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامى[، تهران : کمیل، 1379ش؛ «تاریخى از فرهنگستان ایران»، نامه فرهنگستان، سال 1، ش 1 (فروردین و اردیبهشت 1322)؛ ایرج حسابى، «ماجراى تأسیس اولین مدرسه مهندسى ایران در وزارت راه و ترابرى»، راه ابریشم، ش 21 (اردیبهشت و خرداد 1378)؛ محمود حسابى، پدرعلم فیزیک و مهندسى نوین ایران، تهران 1379ش؛ همو، «در حضور استاد»، مجله فیزیک، سال 5، ش 2ـ3 (تابستان و پاییز 1366)؛ همو، راه ما: گفتارهایى از پروفسور سید محمود حسابى، تهران 1379ش؛ امیرمسعود سپهرم، تاریخ برگزیدگان و عده‌اى از مشاهیر ایران و عرب، تهران 1341ش؛ جمشید ضرغام بروجنى، دولتهاى عصر مشروطیت، تهران ]? 1350ش[؛ باقر عاقلى، روزشمار تاریخ ایران از مشروطه تا انقلاب اسلامى، تهران 1376ش؛ داریوش عباسى و ح. محبعلى، «یادمانى از پروفسور محمود حسابى: ستاره‌یى که 5 سال پیش در آسمان علم و ادب غروب کرد»، ایران جوان، سال 1، ش 7 (شهریور 1356)؛ احمد عبداللّه‌پور، وزراى معارف ایران: وزیران آموزش و پرورش، ]بی‌جا[ 1369ش؛ قاسم غنى، یادداشتهاى دکتر قاسم غنى، به کوشش سیروس غنى، تهران 1367ش؛ فرازهایى از زندگى پروفسور سید محمود حسابى پدر علم فیزیک و مهندسى نوین ایران، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى، ]بی‌تا.[؛ عطاءاللّه فرهنگ قهرمانى، اسامى نمایندگان مجلس شوراى ملى از آغاز مشروطیت تا دوره 24 قانونگذارى و نمایندگان مجلس سنا در هفت دوره تقنینیه از 2508 تا 2536 شاهنشاهى، تهران 1356ش؛ «گزارش چهارمین کنفرانس فیزیک ایران: شیراز، 15ـ20 شهریور 1366»، دانشمند، سال 25، ش 7 (مهر 1366)؛ اقبال یغمائى، وزیران علوم و معارف و فرهنگ ایران، تهران 1375ش؛Thomas R. Henry, "Broader concept of atom is advanced by Persian", The Evening star, no.8 (Sept. 1947).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

نسترن طباطبائی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 13
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده