حزب دموکرات
معرف
یکى از دو حزب مهم صدر مشروطه
متن
حزب دموکرات، یکى از دو حزب مهم صدر مشروطه. خاستگاه اصلى این حزب قفقاز بود. این منطقه، به‌سبب هم‌مرزى و مناسبات با عثمانى و روسیه که با غرب مرتبط بودند، منشأ بسیارى از جریانهاى سیاسى و اجتماعى ایران در دوره معاصر بوده است. حزب دموکرات براساس تشکل «اجتماعیون عامیون ایران» یا «کمیته سوسیال دموکرات ایران» ــکه در 1323 در بادکوبه به‌وجود آمده بودــ پایه‌ریزى شد (آدمیت، ص 13، 16، 43ـ46، 136).پس از فتح تهران و افتتاح دوره دوم مجلس در 1327، حزب دموکرات به همراه احزاب دیگر تشکیل شد. این حزب، که «فرقه دموکرات ایران» و «جمعیت عامیون ایران» نیز خوانده می‌شد، مرکّب از گروهى روشنفکر انقلابى و تندرو به رهبرى سیدحسن تقی‌زاده* بود. مؤسسان و اعضاى کمیته مرکزى آن عبارت بودند از: سیدحسن تقی‌زاده، محمدرضا مساوات*، میرزامحمدطاهر تنکابنى*، ابراهیم زنجانى، حسینقلی‌خان نواب*، سلیمان‌میرزا اسکندرى*، عبدالحسین‌خان وحیدالملک، ابراهیم حکیم‌الملک، احمد قزوینى عمارلو، مهدیقلى هدایت*، میرزاباقر آقاى قفقازى، محمود محمود* (رئیس کمیته مرکزى)، محمدامین رسول‌زاده* و حیدرخان عمواوغلى* (دولت‌آبادى، ج 3، ص120؛ جودت، ص 16، 23، 26؛ آدمیت، ص 136).مرامنامه حزب حاوى یک مقدمه کلى و هفت بند در امور سیاسى، اجتماعى، اقتصادى و قضایى بود و درمجموع 32 مادّه داشت. بخشى از این مواد عبارت بودند از: «انفکاک کامل قوه سیاسیه از قوه روحانیه» (جدایى دین از سیاست)، ایجاد نظام اجبارى (خدمت سربازى)، تقسیم املاک بین رعایا، قانون منع احتکار، تعلیم اجبارى، تأسیس بانک کشاورزى و اولویت مالیات مستقیم بر غیرمستقیم. حزب دموکرات داراى حوزه‌ها، مجالس محلى، کمیته‌هاى محلى، کنفرانسهاى ایالتى، کمیته‌هاى ایالتى کنگره‌هاى عمومى، کمیته مرکزى و شعبه پارلمانى بود (رجوع کنید به مرامنامه‌هاو نظامنامه‌های‌احزاب سیاسی‌ایران، ص ـ 8، 11ـ19).پس از ساماندهى حزب در تهران، کمیته مرکزى به منظور توسعه آن، در قزوین و تبریز و سمنان و دامغان و شاهرود و رشت شعبه‌هایى تأسیس کرد. شعبه رشت روزنامه بیدارى را به صاحب‌امتیازى حسین جودت منتشر می‌کرد و با نهضت جنگل همکارى داشت (جودت، ص50، 95ـ96؛ اعظام قدسى، ج 1، ص 284). ترجمان شعبه‌هاى تهران و تبریز و خراسان، به‌ترتیب، روزنامه‌هاى ایران نو و شفق و نوبهار بودند (بهار، ج 2، ص 12؛ صدرهاشمى، ج 1، ص 345، ج 4، ص 312).حزب دموکرات نخستین مبارزه سیاسى خود را با رقیبش، حزب اجتماعیون اعتدالیون*، در انتخاب نایب‌السلطنه (پس از مرگ عضدالملک) آغاز کرد. با انتخاب ناصرالملک قره‌گوزلو، نامزد اعتدالیون به این سمت، دموکراتها شکست خوردند. ناصرالملک که تحصیل‌کرده انگلیس بود، قائل به اجراى اصول دموکراسى در ایران بود. درنتیجه پیگیریهاى وى در دوره دوم مجلس، احزاب که تا آن زمان مخفیانه فعالیت می‌کردند، دسته پارلمانى (فراکسیون) خود را به‌طور رسمى به مجلس معرفى کردند. نمایندگان دموکرات در مجلس دوم 28 نفر بودند، ولى ائتلاف حزب اعتدالیون با دیگر نمایندگان سبب شد تا اعتدالیون اکثریت را در مجلس به دست آورند (بهار، ج 1، ص 8ـ 9؛ ملکزاده، ج 6، ص 1358ـ1360، 1366ـ 1367؛ اعظام قدسى، ج 1، ص 269). دو دستگى احزاب دموکرات و اعتدالیون در مجلس دوم به کشمکش انجامید. ترور میرزاحسن‌خان امین‌الملک و سیدعبداللّه بهبهانى* در 1328، که مورد احترام اعتدالیون بودند، به دموکراتها نسبت داده شد و این امر بر وخامت اوضاع افزود و در پى آن، تقی‌زاده (رهبر حزب) تبعید شد. اعتدالیون نیز علی‌محمدخان تربیت، خواهرزاده تقی‌زاده، و عبدالرزاق‌خان همدانى، یکى از دموکراتها، را ترور کردند (تقی‌زاده،ص349؛ دولت‌آبادى، ج3، ص137؛ هدایت، ص211؛ آدمیت، ص145ـ150). پس از تقی‌زاده، رهبرى حزب دموکرات را سلیمان‌میرزا اسکندرى برعهده گرفت. در 1329، مجلس دوم در پى روسها در خصوص اخراج مورگان شوستر*، مستشار مالى امریکایى، دچار تشنج شد (شوستر، ص 212،220). دموکراتها، که از برنامه و اقدامات شوستر پشتیبانى می‌کردند، با دولت درباره ادامه مأموریت او درگیر شدند. سرانجام، دولت شوستر را از ایران اخراج و مجلس را تعطیل نمود و برخى از رؤساى دموکراتها را به قم و دو تن (وحیدالملک و حسینقلی‌خان نواب) از آنان را به اروپا تبعید کرد. در پى آن، مجمع ادب (کانون دموکراتها) را بستند و از انتشار روزنامه ایران نو و جانشین آن ایران نوین نیز جلوگیرى نمودند (کسروى، ص 491، 507ـ509؛ بهار، ج 1، ص 11ـ12؛ ملکزاده، ج 6، ص 1374، ج 7، ص 1479).دموکراتها در مجلس دوم، در موضع دسته اقلیت قدرتمند مجلس، کابینه اول سپهدار را در رجب 1328 وادار به استعفا کردند و پس از آن، مستوفی‌الممالک در کابینه خود بیشتر وزیرانش را از میان دموکراتها و طرفداران آنان انتخاب کرد (ضرغام بروجنى، ص 53؛ اتحادیه، ص 395، 408). از آن پس تا افتتاح مجلس سوم در 1333، در دوره زمامدارى مطلق ناصرالملک (نایب‌السلطنه وقت، از 1329 تا 1332)، حزب دموکرات درنتیجه فشار ناصرالملک و انگلیس و روسیه، دچار رکود شد. در انتخابات مجلس سوم، که بخشى از آن قبل از سقوط ناصرالملک صورت گرفت، دموکراتها با وجود سخت‌گیریهاى وى، 31 کرسى مجلس را به خود اختصاص دادند و برخلاف دوره پیش، درنتیجه ائتلاف نمایندگان بی‌طرف و دسته‌اى از اعتدالیون با آنها، اکثریت قدرتمند مجلس سوم شدند. عامل اصلى توفیق دموکراتها، گسترش حزب در شهرستانها بود (بهار، ج 1، ص 12ـ14؛ ملکزاده، ج 7، ص 1619).به‌رغم اعلام بی‌طرفى ایران در جنگ جهانى اول*، پیشروى نیروهاى روسى به تهران سبب شد تا مستوفی‌الممالک، نخست‌وزیر، که مورد حمایت دموکراتها بود، بر اثر پافشارى آنان درصدد تغییر پایتخت برآید و از رؤساى حزب دموکرات بخواهد تا براى تهیه مقدمات این کار عازم قم شوند. در قم اعضاى حزب دموکرات با همکارى شونمان، کنسول سابق آلمان، «کمیته دفاع ملى» را تشکیل دادند (اعظام قدسى، ج 1، ص 292، 299ـ300؛ سپهر، ص 237ـ240). در این اثنا، کمیته حزب دموکرات در آلمان به ریاست تقی‌زاده با آلمانیها همکارى داشت و با اعزام افرادى به ایران به نفع دولت آلمان فعالیت و تبلیغ می‌کرد (دیوان‌بیگى، ص 62ـ 63؛ بهار، ج 1، ص 17؛ سپهر، ص 56). مهاجران در 29 صفر 1334، به دلیل پیشروى نیروهاى روسى به قم، راهى مغرب کشور شدند و در کرمانشاه دولت موقت را به ریاست نظام‌السلطنه مافى* تشکیل دادند. جنگ سبب شد تا مهاجران که از دسته‌هاى سیاسى مختلف، از جمله دموکراتها و اعتدالیون بودند، باهم ائتلاف نمایند و انحلال دو حزب دموکرات و اعتدالیون را اعلام کنند. کمیته دفاع ملى نیز منحل شد و هیئتى با نام «مدافعین وطن» جانشین آن گردید (سپهر، ص 278؛ بهار، ج 1، ص 22ـ23؛ دولت‌آبادى، ج 3، ص 364ـ365).در 1335، برخى از اعضاى حزب دموکرات که مهاجرت نکرده بودند، درصدد سازماندهى مجدد حزب برآمدند تا در انتخابات مجلس چهارم حضور مؤثر داشته باشند، ولى برخى دیگر از اعضا عقیده داشتند که تا پیش از بازگشت اعضاى مهاجر (که بعضى از سران حزب هم در میان آنان بودند) نباید هیچ اقدامى صورت گیرد. این عده که به دلیل مخالفت با تشکیل مجدد حزب به «دموکراتهاى ضد تشکیلى»، معروف شدند، به مبارزه با «گروه تشکیلى» (موافقان سازماندهى مجدد حزب) پرداختند. از اعضاى دموکراتهاى تشکیلى، مهدیقلى هدایت، حکیم‌الملک، محمدتقى بهار*، محمد تدین* و اعتلاءالملک بودند. مهدیقلى هدایت رئیس کمیته مرکزى این دسته بود و روزنامه ایران، نوبهار و زبان آزاد نیز ترجمانهاى کمیته مرکزى دموکراتهاى تشکیلى محسوب می‌شدند. سیدمحمد کمره‌اى، تقى بینش، محمود محمود، حسین پرویز و عین‌الممالک نیز از دموکراتهاى ضد تشکیلى بودند و روزنامه ستاره ایران ترجمان آنها بود (متین دفترى، ص 45ـ46؛ کحال‌زاده، ص 268؛ بهار، ج 1، ص 27ـ28؛ جودت، ص 46، 63). در پى انشعاب حزب، اختلاف دموکراتها بیشتر شد و عده‌اى از دموکراتهاى تشکیلى، به نام صالحیون، درصدد برآمدند تا اختلاف آنان را رفع کنند ولى موفق نشدند (صادق، مجموعه 3، ص 180، 198، 200، 204، 208). پس از روى کار آمدن دولت وثوق‌الدوله* در 1336، دموکراتهاى تشکیلى از آن حمایت کردند. وثوق‌الدوله با جذب عده‌اى از دموکراتها به مشى سیاسى خود، دولتى متکى بر حزب دموکرات تشکیل داد. در جریان انعقاد قرارداد 1919، این دسته از دموکراتها با درج مقالاتى در روزنامه‌هاى رعد و ایران از این قرارداد پشتیبانى کردند و میان دو دسته دموکراتها تفرقه افتاد. دموکراتهاى ضد تشکیلى نه تنها با قرارداد مخالف بودند، بلکه در مورد انجام دادن انتخابات دوره چهارم مجلس، قبل از بازگشت مهاجران، به دولت اعتراض می‌کردند. در انتخابات مجلس چهارم ــکه پس از چند سال تأخیر و به‌رغم مخالفت عده‌اى از جمله دموکراتهاى ضد تشکیلى صورت گرفت ــ دموکراتها بیشتر کرسیهاى مجلس را به‌دست آوردند. پس از انتخابات، گروه دموکراتهاى ضد تشکیلى خودبه‌خود منحل گردید و درواقع، مجلس چهارم پایان حیات حزب دموکرات محسوب می‌شد (دولت‌آبادى، ج 4، ص 127ـ130؛ بهار، ج 1، ص40ـ41، 116ـ117).پس از بازگشت مهاجران، بنابر مقتضیات زمان، از جمله وقوع انقلاب روسیه در اکتبر 1917، حزب «سوسیالیست»، از ائتلاف عده‌اى از رهبران دو حزب دموکرات و اعتدالیون، به رهبرى سلیمان‌میرزا اسکندرى شکل گرفت و جانشین این دو حزب شد. حزب سوسیالیست به کمونیسم متمایل بود و در مخالفت با قرارداد 1919، روش ضدتشکیلیها را در پیش گرفت و در مجلس در اقلیت قرار داشت. در مقابل، گروهى از دموکراتها و اعتدالیون سابق حزب «اصلاح‌طلبان» را، به رهبرى سیدحسن مدرس، تشکیل دادند و اکثریت مجلس را در دست گرفتند. حزب سوسیالیست در مجلس چهارم از سردار سپه حمایت کرد و سلیمان‌میرزا در دولت وى، وزیر فرهنگ گردید، ولى این حزب در دوره سلطنت رضاشاه به‌تدریج نفوذ خود را از دست داد و منحل شد. درواقع، حزب سوسیالیست دوره دومِ فعالیت حزب دموکرات محسوب می‌شد (جودت، ص 108ـ110؛ بهار، ج 1، ص130ـ134).در 1323ش، حزب دموکرات بار دیگر احیا گردید و دوره سوم حیات حزب آغاز شد. حزب مرامنامه و آیین‌نامه سابق را، پس از اصلاحاتى در آن، اساس کار خود قرار داد. از جمله موارد جدیدى که متناسب با مقتضیات زمان در مرامنامه گنجانده شد، لزوم تأسیس انجمنهاى ولایتى و ایالتى، انفکاک کامل قوه قضائیه از قوه مجریه و تأسیس بیمه اجتماعى براى کارگران بود. در 1325ش قوام‌السلطنه، نخست‌وزیر وقت، با اطلاق عنوان دموکرات بر حزب تازه‌تأسیس خود، درصدد الحاق اعضاى حزب دموکرات به حزب خود برآمد، ولى آنها نه تنها با الحاق حزب مخالفت کردند بلکه نام حزب خود را به «جمعیت عامیون ایران» تغییر دادند و از آن پس حزب جدیدى به رهبرى تقی‌زاده فعالیت خود را آغاز کرد. از این زمان، اثرى از فعالیت حزب دموکرات به چشم نمی‌خورد (رجوع کنید به جودت، ص 113ـ114، 126، 134ـ135، 137ـ139).منابع : فریدون آدمیت، فکر دموکراسى اجتماعى در نهضت مشروطیت ایران، تهران 1354ش؛ منصوره اتحادیه، پیدایش و تحول احزاب سیاسى مشروطیت: دوره‌هاى یکم و دوم مجلس شوراى ملى، تهران 1381ش؛ حسن اعظام قدسى، خاطرات من، یا، روشن شدن تاریخ صدساله، تهران 1349ش؛ محمدتقى بهار، تاریخ مختصر احزاب سیاسى ایران، تهران 1323ـ1363ش؛ حسن تقی‌زاده، زندگى طوفانى: خاطرات سیدحسن تقی‌زاده، چاپ ایرج افشار، تهران 1372ش؛ حسین جودت، از صدر مشروطیت تا انقلاب سفید: تاریخچه فرقه دموکرات، یا، جمعیت عامیون ایران، ]تهران[ 1348ش؛ یحیى دولت‌آبادى، حیات یحیى، تهران 1362ش؛ رضاعلى دیوان‌بیگى، سفر مهاجرت در نخستین جنگ جهانى، تهران 1351ش؛ احمدعلى سپهر، ایران در جنگ بزرگ: 1918ـ 1914، تهران 1336ش؛ ویلیام مورگان شوستر، اختناق ایران، ترجمه ابوالحسن موسوى شوشترى، تهران 1351ش؛ صادق صادق، خاطرات و اسناد مستشارالدوله صادق، چاپ ایرج افشار، تهران 1361ـ1374ش؛ محمد صدرهاشمى، تاریخ جراید و مجلات ایران، اصفهان 1363ـ 1364ش؛ جمشید ضرغام بروجنى، دولتهاى عصر مشروطیت، تهران ]?1350ش[؛ ابوالقاسم کحال‌زاده، دیده‌ها و شنیده‌ها: خاطرات میرزاابوالقاسم‌خان کحال‌زاده... درباره مشکلات ایران در جنگ بین‌المللى 1918ـ 1914، چاپ مرتضى کامران، تهران 1363ش؛ احمد کسروى، تاریخ هیجده ساله آذربایجان، تهران 1378ش؛ احمد متین‌دفترى، خاطرات یک نخست‌وزیر، چاپ باقر عاقلى، تهران 1370ش؛ مرامنامه‌ها و نظامنامه‌هاى احزاب سیاسى ایران در دوره دوم مجلس شوراى ملى، به کوشش منصوره اتحادیه، تهران: نشر تاریخ ایران، 1361ش؛ عبداللّه مستوفى، شرح زندگانى من، یا، تاریخ اجتماعى و ادارى دوره قاجاریه، تهران 1360ش؛ مهدى ملکزاده، تاریخ انقلاب مشروطیت ایران، تهران 1363ش؛ مهدیقلى هدایت، خاطرات و خطرات، تهران 1375ش.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

محمدابراهیم بلوکی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 13
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده