بوئین زهرا
معرف
شهرستانی‌ در جنوب‌ استان‌ قزوین‌ (با جمعیتی‌ در حدود 000 ، 180تن‌ در 1375ش‌)
متن
بوئین‌زهرا ، شهرستانی‌ در جنوب‌ استان‌ قزوین‌ (با جمعیتی‌ در حدود 000 ، 180تن‌ در 1375ش‌). از شمال‌ به‌ شهرستانهای‌ قزوین‌ و تاکستان‌، از مشرق‌ به‌ شهرستان‌ کرج‌ (در استان‌ تهران‌)، از جنوب‌ به‌ شهرستانهای‌ ساوه‌ (در استان‌ مرکزی‌) و رَزَن‌ (در استان‌ همدان‌) و از مغرب‌ به‌ شهرستانهای‌ ابهر و خدابنده‌ (در استان‌ زنجان‌) محدود است‌. مشتمل‌ بر بخشهای‌ مرکزی‌، شال‌، رامند و آوج‌ (آوه‌) با چهارده‌ دهستان‌ است‌. چند شهر به‌ نامهای‌ شال‌، دانسفهان‌، آوج‌ و بوئین‌ (مرکز شهرستان‌) دارد.قسمتی‌ از رشته‌ کوه‌ خرقان‌ (با جهت‌ شمال‌ غربی‌ ـ جنوب‌ شرقی‌) و رشته‌ کوه‌ افشاریه‌ (مرتفعترین‌ قلّه‌ به‌ نام‌ رامند با 580 ، 2متر در جنوب‌ دهِ یَزن‌) و کوه‌ جوشالو (بلندترین‌ قله‌ حدود 070 ، 2متر در مشرق‌ دهِ صادقلو در هفده‌ کیلومتری‌ جنوب‌ شرقی‌ بوئین‌) در این‌ شهرستان‌ قرار دارد.بادهایی‌ که‌ در بوئین‌ زهرا می‌وزند عبارت‌اند از: 1) باد مِه‌/ میه‌ (باد بسیار سرد که‌ از جهت‌ شمال‌ غربی‌ و در تمامی‌ فصول‌ می‌وزد)؛ 2) باد راز (باد بسیار گرم‌ که‌ از جهت‌ جنوب‌ شرقی‌ می‌وزد)، و مردم‌ می‌گویند در سالی‌ که‌ باد راز زیاد باشد، انواع‌ آفت‌ نیز فراوان‌ خواهد بود؛ 3) باد قاقازان‌؛ 4) باد طالقان‌ (آل‌احمد، ص‌ 47ـ 48). اراضی‌ مزروعی‌ آن‌ را خررود و قنات‌ و چشمه‌ها آبیاری‌ می‌کنند. از چشمه‌های‌ مهم‌ آن‌، چشمه‌ علی‌ در نزدیکی‌ ده‌ کلَنجین‌ (حدود 35 کیلومتری‌ مشرق‌ آوج‌) است‌. زراعت‌ در اراضی‌ بوئین‌ زهرا در واحدهای‌ کار زراعی‌ به‌ نام‌ بُنه‌ * صورت‌ می‌گیرد. به‌ گزارش‌ آل‌احمد (ص‌ 24) محل‌ سکونت‌ هر بنه‌ در یک‌ ده‌ مجزا و به‌ نام‌ همان‌ بنه‌ است‌، حتی‌ قبرستان‌ هر بنه‌ جداگانه‌ است‌.از گیا، گل‌ گاوزبان‌، خاکشیر، کاسنی‌، قدومه‌ (تودری‌ ) و از زیا، آهو، روباه‌، شغال‌، خرگوش‌، کبک‌، تیهو و شاهین‌ دارد. محصولات‌ عمدة‌ آن‌، گندم‌، جو، چغندرقند، پنبه‌، پسته‌، انگور، سیب‌ و زردآلو است‌. دامداری‌ آن‌ اهمیت‌ دارد و گوسفند نژاد افشار و مهربان‌ آن‌ مشهور است‌. از صنایع‌ دستی‌، قالی‌بافی‌، گلیم‌بافی‌ و جاجیم‌بافی‌ دارد. دارای‌ صنایع‌ کوچک‌ تولید خوراک‌ دام‌ و مایع‌ پاک‌کننده‌ است‌.راه‌ کرج‌ ـ همدان‌ و راه‌ قزوین‌ ـ ساوه‌ از آن‌ می‌گذرد. گردنة‌ آوج‌ (ارتفاع‌ 260 ، 2متر) سر راه‌ قزوین‌ ـ همدان‌، نزدیک‌ شهر آوج‌ در حدود 111 کیلومتری‌ جنوب‌ غربی‌ شهر قزوین‌، واقع‌ است‌. بوئین‌ زهرا، زیارتگاههایی‌ به‌ نام‌ امامزاده‌ محمد طاهر در آوج‌ که‌ پس‌ از زلزله‌ 1341 ش‌ مرمت‌ گردید، امامزاده‌ جعفر در ابراهیم‌آباد [ نام‌ محلی‌ آن‌ بِرمُوه‌ ] و امامزاده‌ علی‌اکبر سگزآباد [ نام‌ محلی‌ آن‌ سزگوه‌ ] دارد (ورجاوند، ص‌ 266، 348؛ سازمان‌ جغرافیائی‌ نیروهای‌ مسلح‌ جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌، ص‌ 12ـ 13). از آثار باستانی‌ آن‌ می‌توان‌ از تپه‌ لیا (در جنوب‌ شرقی‌ دهِ لیا و از دورة‌ ساسانی‌ و اسلامی‌ در دشت‌ آبی‌/ دشتابی‌/ دَستَبا/ دَستوا/ دَستَبی‌)، قره‌تپه‌ سگزآباد، تپة‌ دولت‌آباد (در یک‌ کیلومتری‌ جنوب‌ شرقی‌ بوئین‌)، برجهای‌ دو گانة‌ خرقان‌ (در یک‌ کیلومتری‌ ده‌ حصار قوشه‌ امام‌ یا حصار ارمنی‌) و پل‌ معروف‌ به‌ شاه‌ عباسی‌ در ده‌ محمدآباد خرّه‌ (در حدود 24 کیلومتری‌ جنوب‌ قزوین‌) و چند کاروانسرای‌ شاه‌ عباسی‌ از جمله‌ در آوج‌ و محمدآباد خرّه‌ نام‌ برد (ورجاوند، ص‌ 265، 273، 315، 349؛ آل‌احمد، ص‌ 19؛ حاجی‌آقا محمدی‌، ص‌ 125).بوئین‌زهرا تعدادی‌ آبادی‌ تات‌نشین‌ دارد (رجوع کنید به تات‌ * ). مردم‌ آن‌ به‌ فارسی‌ (غالباً تاتی‌) و ترکی‌ آذری‌ تکلم‌ می‌کنند (سازمان‌ جغرافیائی‌ نیروهای‌ مسلح‌ جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌، ص‌ 46) و بیشتر آنها شیعة‌ اثناعشری‌اند. از کل‌ جمعیت‌ در 1357ش‌، 421 ، 37 تن‌ (21%) شهرنشین‌ و 774 ، 140 تن‌ (79%) روستانشین‌ بودند.طبق‌ قانون‌ تقسیمات‌ کشوری‌ در 1316ش‌، بوئین‌ به‌ عنوان‌ بخش‌، در شهرستان‌ قزوین‌ از استان‌ یکم‌ تشکیل‌ شد. در تقسیمات‌ کشوری‌ 1329ش‌، دهستان‌ زهرا با 28 ده‌، ذکر گردید و در تقسیمات‌ کشوری‌ 1355ش‌، بخشهای‌ بوئین‌ و آوج‌ جزو شهرستان‌ قزوین‌، در استان‌ مرکزی‌ بودند. در 1356ش‌، امور شهرستان‌ قزوین‌ به‌ زنجان‌ منتقل‌ شد. در تصویبنامة‌ 21/6/1369ش‌ هیئت‌ دولت‌ (نامة‌ ش‌82844/ت‌ 141ک‌، مورخ‌ 14/7/1369ش‌ معاون‌ اول‌ ریاست‌ جمهوری‌ به‌ وزارت‌ کشور)، بخش‌ بوئین‌ زهرا به‌ مرکزیت‌ شهر بوئین‌زهرا در شهرستان‌ قزوین‌ از استان‌ زنجان‌، شامل‌ دهستانهای‌ رامند جنوبی‌، دشتابی‌ شرقی‌، دشتابی‌ غربی‌، زهرای‌ بالا، زهرای‌ پایین‌، سگزآباد و شهرهای‌ شال‌ و اسفرورین‌ تشکیل‌ شد. در تقسیمات‌ کشوری‌ 1374ش‌، بوئین‌ زهرا و آوج‌ جزو بخشهای‌ قزوین‌ در استان‌ تهران‌، آمده‌ است‌ و در 1375ش‌، پیش‌ از تصویب‌ لایحة‌ تشکیل‌ استان‌ قزوین‌، بخش‌ بوئین‌ زهرا با بخش‌ آوج‌، با یازده‌ دهستان‌، شهرستان‌ واحدی‌ تشکیل‌ دادند. مرکز بوئین‌زهرا شهر بوئین‌ است‌ که‌ در دشتی‌ در مشرق‌ شهرستان‌، در ارتفاع‌ 210 ، 1 متری‌ از سطح‌ دریا، در حدود شصت‌ کیلومتری‌ جنوب‌ شهر قزوین‌ و حدود 140 کیلومتری‌ مغرب‌ شهر تهران‌، قرار دارد (جمعیت‌ آن‌ طبق‌ سرشماری‌ 1375ش‌، 980 ، 9تن‌ است‌). خررود از شمال‌ آن‌ می‌گذرد. حداکثر مطلق‌ دمای‌ آن‌ به‌ 4ر36 و حداقل‌ آن‌ به‌ 10 زیر صفر می‌رسد. میانگین‌ بارش‌ سالیانه‌ 158 میلیمتر است‌. آثار باستانی‌ از جمله‌ مشگین‌ تپه‌ (در شمال‌ بوئین‌ و منسوب‌ به‌ دورة‌ ساسانیان‌) و تپة‌ قرابه‌ قلا (قلعه‌ خرابه‌) در پیرامون‌ آن‌ دیده‌ می‌شود. در زمین‌لرزه‌ شدید شهریور 1341 ش‌، که‌ به‌ منطقه‌ بوئین‌زهرا آسیب‌ فراوان‌ رساند (امبرسز و ملویل‌، ص‌ 251)، شهر بوئین‌ نیز آسیب‌ زیادی‌ دید، اما دوباره‌ بازسازی‌ شد.پیشینه‌ . بوئین‌ زهرا منطقه‌ای‌ قدیمی‌ است‌. بنابر منابع‌، در دورة‌ ساسانیان‌ بستام‌ با سپاهی‌ مرکب‌ از صد هزار مرد برای‌ جنگ‌ با خسرو از دشت‌ آبی‌ عبور کرد (نولدکه‌، ص‌ 724). این‌ ناحیه‌ در مغرب‌ تهران‌ کنونی‌ است‌ و ایزدآباد [ احتمالاً یزدآباد ] به‌ این‌ ناحیه‌ تعلق‌ داشته‌ است‌ (همان‌، ص‌ 733). به‌نوشتة‌ حمدالله‌ مستوفی‌ (1366ش‌ الف‌ ، ص‌ 777) هنگامی‌ که‌ موسی‌بن‌ بوقا (موسی‌بن‌ بغا کبیر)، پس‌ از هارون‌الرشید (حک : 170ـ193) حاکم‌ ولایت‌ قزوین‌ شد، ناحیة‌ زهرا از ری‌ جدا و جزو قزوین‌ گردید.از نواحی‌ قدیمی‌ بوئین‌، یزدآباد (محل‌ کنونی‌ آن‌ دقیقاً مشخص‌ نیست‌) از دهستان‌ دشت‌ آبی‌، سگزآباد (حدود هفده‌کیلومتری‌ مغرب‌ بوئین‌) و ابراهیم‌آباد (حدود هجده‌ کیلومتری‌ بوئین‌ و پنج‌ کیلومتری‌ شمال‌ غرب‌ سگزآباد) است‌.در قرن‌ چهارم‌، کسی‌ که‌ از ری‌ به‌ زنجان‌ (زنگان‌) جز از راه‌ قزوین‌ می‌رفت‌، از دهی‌ به‌ نام‌ یزدآباد از توابع‌ دَستبی‌ می‌گذشت‌ (اصطخری‌، ص‌ 214). در زمان‌ خلفای‌ اموی‌، دستوا مرکز ضرابخانه‌ بود و این‌، در ناحیه‌ای‌ بود که‌ مهمترین‌ قریة‌ آن‌ یزدآباد نام‌ داشت‌ (لسترنج‌، ص‌ 238). در همین‌ زمان‌، قسمتی‌ از دستوا تابع‌ ری‌ و قسمتی‌ دیگر تابع‌ همدان‌ بود و راه‌ مستقیم‌ ری‌ به‌ آذربایجان‌ از آن‌ می‌گذشت‌. در زمان‌ خلفای‌ عباسی‌، دستوا تابع‌ قزوین‌ گردید.به‌ نوشتة‌ حمدالله‌ مستوفی‌ در قرن‌ هشتم‌، شال‌ و سگزآباد از دیههای‌ معتبر قزوین‌ بودند (1362ش‌ ب‌ ، ص‌ 59) و آثار به‌ دست‌ آمده‌ (ظروف‌ سفالی‌) در «قره‌تپه‌» سگزآباد نیز مشهور است‌ (ورجاوند، ص‌ 34). در دورة‌ صفویه‌، ابراهیم‌آباد ده‌ بزرگ‌ و پر محصولی‌ بوده‌ است‌ (همان‌، ص‌ 264). در دورة‌ قاجاریه‌ در 1248 به‌ نوشتة‌ شیروانی‌ (ص‌ 262)، زهرا بلوکی‌ از قزوین‌ بود و حدود سی‌ دِه‌ آباد داشت‌. آبش‌ از قنات‌ و هوایش‌ نیکو بود. سکنة‌ آن‌ بیشتر ترک‌ و مابقی‌ تاجیک‌ [ =تات‌ ] بودند و همه‌ آبادیهای‌ آن‌ در زمین‌ هموار قرار داشت‌. در 1310ش‌، بلوک‌ زهرا از لحاظ‌ تقسیمات‌ حکومتی‌ جزو قزوین‌ شمرده‌ می‌شد و از جنوب‌ به‌ زرند و از مشرق‌ به‌ ساوجبلاغ‌ تهران‌ محدود بود. مرکز آن‌، عصمت‌آباد (حدود نُه‌ کیلومتری‌ بوئین‌ و سرجادة‌ شاه‌عباسی‌، معروف‌ به‌ جاده‌ اصفهان‌) بود (کیهان‌، ج‌ 2، ص‌ 369، 371).منابع‌: جلال‌ آل‌احمد، تات‌نشین‌های‌ بلوک‌ زهرا ، تهران‌ 1353 ش‌؛ ابراهیم‌بن‌ محمد اصطخری‌، کتاب‌ مسالک‌ الممالک‌ ، چاپ‌ دخویه‌، لیدن‌ 1967؛ نیکلاس‌ امبرسز و چارلز ب‌. ملویل‌، تاریخ‌ زمین‌لرزه‌های‌ ایران‌ ، ترجمة‌ ابوالحسن‌ رده‌، تهران‌ 1370ش‌؛ ایران‌. وزارت‌ راه‌ و ترابری‌، تقسیمات‌ کشور شاهنشاهی‌ ایران‌ ، تهران‌ 1355ش‌؛ همو، دفترچه‌ مسافات‌ راههای‌ کشور ، تهران‌ ?[ 1366 ش‌ ] ؛ همو، قانون‌ تقسیمات‌ کشور و وظائف‌ فرمانداران‌ و بخشداران‌، مصوب‌ آبان‌ ماه‌1316 ، تهران‌ [ بی‌تا. ] ؛ ایران‌. وزارت‌ کشور. ادارة‌ کل‌ آمار و ثبت‌ احوال‌، کتاب‌ اسامی‌ دهات‌ کشور ، ج‌ 1، تهران‌ 1329ش‌؛ ایران‌. وزارت‌ کشور. معاونت‌ سیاسی‌ و اجتماعی‌. دفتر تقسیمات‌ کشوری‌، سازمان‌ تقسیمات‌ کشوری‌ جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌ ، تهران‌ 1374ش‌؛ همو، سازمان‌ تقسیمات‌ کشوری‌ جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌ ، تهران‌ 1377ش‌؛ کلیفورد ادموند بازورث‌، سلسله‌های‌ اسلامی‌ ، ترجمة‌ فریدون‌ بدره‌ای‌، تهران‌ 1349ش‌؛ جدیدترین‌ نقشة‌ راهها و تقسیمات‌ کشوری‌ جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌، مشهد: مؤسسه‌ جغرافیایی‌ و انتشارات‌ ماهوان‌، 1377ش‌؛ عباس‌ جعفری‌، گیتاشناسی‌ ایران‌ ، ج‌ 1: کوههاو کوهنامة‌ ایران‌ ، تهران‌ 1368ش‌؛ جغرافیای‌ کامل‌ ایران‌ ، تهران‌: سازمان‌ پژوهش‌ و برنامه‌ریزی‌ آموزشی‌، 1366ش‌؛ حمدالله‌بن‌ ابی‌ بکر حمدالله‌ مستوفی‌، تاریخ‌ گزیده‌، چاپ‌ عبدالحسین‌ نوائی‌، تهران‌ 1362ش‌ الف‌ ؛ همو، کتاب‌ نزهة‌ القلوب‌ ، چاپ‌ گی‌ لسترنج‌، لیدن‌ 1915، چاپ‌ افست‌ تهران‌ 1362ش‌ ب‌ ؛ حسینعلی‌ رزم‌آرا، فرهنگ‌ جغرافیائی‌ ایران‌ ( آبادیها )، ج‌1: استان‌ مرکزی‌ ، تهران‌ 1355ش‌؛ سازمان‌ جغرافیائی‌ نیروهای‌ مسلح‌ جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌، فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیهای‌ کشور جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌، ج‌ 37 : ساوه‌ ، تهران‌ 1369ش‌؛ زین‌العابدین‌بن‌ اسکندر شیروانی‌، حدائق‌ السیاحة‌ ، تهران‌ 1348ش‌؛ مهدی‌ طاهرخانی‌، «رهنمودهایی‌ برای‌ برنامه‌ریزی‌ سکونتگاههای‌ روستایی‌ شهرستان‌ بویین‌ زهرا»، نسیم‌ : فرهنگ‌، هنر و ادب‌ قزوین‌ ، دفتر2 (1376ش‌)؛ مسعود کیهان‌، جغرافیای‌ مفصل‌ ایران‌ ، تهران‌ 1310ـ1311ش‌؛ گی‌ لسترنج‌، جغرافیای‌ تاریخی‌ سرزمینهای‌ خلافت‌ شرقی‌ ، ترجمة‌ محمود عرفان‌، تهران‌ 1364ش‌؛ عباس‌ حاجی‌آقامحمدی‌، سیمای‌ استان‌ قزوین‌ ، قزوین‌ 1377ش‌؛ مرکز آمار ایران‌، سرشماری‌ عمومی‌ نفوس‌ و مسکن‌ 1375: نتایج‌ تفصیلی‌ کل‌ کشور ، تهران‌ 1376ش‌؛ نقشة‌ تقسیمات‌ کشوری‌ سال‌ 1370: استان‌ زنجان‌ ، تهران‌: مرکز آمار ایران‌، 1370ش‌؛ نقشة‌ راهنمای‌ البرز مرکزی‌: قسمتی‌ از استان‌ تهران‌ ، تهران‌: گیتاشناسی‌ [ بی‌تا. ] ؛ تئودور نولدکه‌، تاریخ‌ ایرانیان‌ و عربها در زمان‌ ساسانیان‌ ، ترجمة‌ عباس‌ زریاب‌، تهران‌ [ تاریخ‌ مقدمه‌ 1358ش‌ ] ؛ پرویز ورجاوند، سرزمین‌ قزوین‌ ، تهران‌ 1349ش‌.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

/ وحید ریاحی /

حوزه موضوعی

جغرافیا

رده های موضوعی
جلد 4
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده