بویْطی ابویعقوب
معرف
یوسف‌بن‌ یحیی‌ قرشی‌ از فقها و محدثان‌ عامه‌ و جانشین‌ شافعی‌
متن
بُوَیْطی‌ ، ابویعقوب‌، یوسف‌بن‌ یحیی‌ قرشی‌ از فقها و محدثان‌ عامه‌ و جانشین‌ شافعی‌. او که‌ به‌ ابن‌بویطی‌ نیز معروف‌ است‌، به‌ بُوَیْط‌، قریه‌ای‌ در مصر، منسوب‌ بوده‌ است‌ (یاقوت‌ حموی‌، ج‌1، ص‌513؛ سمعانی‌، ج‌ 1، ص‌ 416) و تاریخ‌ ولادت‌ او معلوم‌ نیست‌. احادیث‌ نبوی‌ را از شافعی‌ (متوفی‌204) و عبداللّه‌بن‌وهب‌ فقیه‌ مالکی‌ (125ـ197) استماع‌ کرد. ابواسماعیل‌ ترمذی‌، ابراهیم‌بن‌اسحاق‌ حربی‌، قاسم‌بن‌مغیره‌ جوهری‌، احمدبن‌ منصور رمادی‌، ابومحمد الدارمی‌، ابوحاتم‌، ربیع‌بن‌ سلیمان‌ و بعضی‌ از محدثان‌ دیگر نیز از وی‌ روایت‌ کرده‌اند (خطیب‌ بغدادی‌، ج‌ 14، ص‌ 30؛ ابن‌ندیم‌، ص‌ 266؛ ابن‌خلّکان‌، ج‌ 7، ص‌ 61؛ ذهبی‌، ج‌ 12، ص‌ 58 ـ59). بویطی‌ مصاحب‌ شافعی‌ بود و نزد او منزلت‌ مهمی‌ داشت‌. شافعی‌ نظریات‌ او را تأیید می‌کرد و گاهی‌ پاسخ‌ به‌ مسائل‌ را به‌ وی‌ ارجاع‌ می‌داد و بویطی‌ را زبان‌ خود می‌دانست‌ (ابن‌خلّکان‌، ج‌ 7، ص‌ 63؛ ابن‌تغری‌بردی‌، ج‌ 2، ص‌ 260ـ261). شافعی‌ پس‌ از ابتلا به‌ مرضی‌ که‌ به‌ مرگ‌ او منجر شد، جلسات‌ درس‌ خود را به‌بویطی‌ واگذار کرد و او را اعلم‌ اصحاب‌ و شاگردان‌ خود خواند (ابن‌خلّکان‌، همانجا؛ خطیب‌ بغدادی‌، ج‌ 14، ص‌ 303). پس‌ از فوت‌ شافعی‌ نیز بویطی‌ جانشین‌ او در درس‌ و افتاء شد (ابن‌خلّکان‌، همانجا؛ سُبکی‌، ج‌ 2، ص‌ 163؛ طاش‌ کبری‌زاده‌، ج‌ 2، ص‌ 279).بویطی‌ قائل‌ به‌ قِدَم‌ قرآن‌ بود. به‌همین‌ سبب‌ در دوران‌ خلافت‌ واثق‌بالله‌ (227ـ232) از مصر به‌ بغداد فراخوانده‌ شد؛ اما با وجود زندان‌ و شکنجه‌ از عقیدة‌ خود دست‌ برنداشت‌ تا در 231 یا 232 در زندان‌ درگذشت‌. اسنوی‌ علت‌ گرفتاری‌ بویطی‌ را سعایت‌ ابن‌ابی‌اللیث‌ قاضی‌ حنفی‌ مصر می‌داند (خطیب‌ بغدادی‌، ج‌14، ص‌ 305؛ سبکی‌، ج‌ 2، ص‌ 165؛ سمعانی‌، ج‌1، ص‌417؛ ذهبی‌، ج‌ 12، ص‌ 60؛ اسنوی‌، ج‌ 1، ص‌ 23).از جملة‌ آثار اوست‌ : المختصرالکبیر ؛ المختصرالصغیر ؛ الفرایض‌ (هر سه‌ در فروع‌). به‌ گفتة‌ عبادی‌ شافعی‌ و سبکی‌، المختصر در نهایت‌ زیبایی‌ و به‌شیوة‌ ابواب‌ کتاب‌ مبسوط‌ تألیف‌ شده‌ است‌ (ابن‌ندیم‌، همانجا؛ سبکی‌، ج‌ 2، ص‌ 163؛ سزگین‌، ج‌ 1، جزء 3، ص‌ 192؛ بغدادی‌، ج‌ 2، ستون‌ 549؛ زرکلی‌، ج‌ 8، ص‌ 257). بعضی‌ از محققان‌ گردآوری‌ آثار شافعی‌ را که‌ کتاب‌الامّ نامیده‌ شده‌ به‌بویطی‌ نسبت‌ می‌دهند، اما برخی‌ دیگر آن‌ را از آثار ربیع‌بن‌ سلیمان‌ (خدمتگزار و شاگرد شافعی‌) دانسته‌اند (رجوع کنید به سزگین‌، ج‌ 1، جزء 3، ص‌ 184، 191؛ غزّالی‌، ج‌ 2، ص‌ 280). اثر دیگر بویطی‌ کتابی‌ در نحو است‌ که‌ کحّاله‌ (ج‌ 13، ص‌ 342) نام‌ آن‌ را النزّهة‌الذهبّیة‌ و حاجی‌خلیفه‌ (ج‌ 2، ستون‌ 1942) و بغدادی‌ (همانجا)، النزهة‌الزهیّة‌ نامیده‌اند.منابع‌: ابن‌تغری‌بردی‌، النّجوم‌ الزاهرة‌ فی‌ ملوک‌ مصر و قاهرة‌ ، قاهره‌ [ تاریخ‌ مقدمه‌ 1383/1963 ] ؛ ابن‌خلّکان‌، وفیات‌ الاعیان‌ ، چاپ‌ احسان‌ عباس‌، بیروت‌ 1968ـ1977؛ ابن‌ندیم‌، کتاب‌ الفهرست‌ ، چاپ‌ رضا تجدّد، تهران‌ 1350 ش‌؛ عبدالرحیم‌بن‌ حسن‌ اسنوی‌، طبقات‌ الشافعیة‌ ، چاپ‌ کمال‌ یوسف‌ حوت‌، بیروت‌ 1407/1987؛ اسماعیل‌ بغدادی‌، هدیة‌العارفین‌ ، ج‌ 2، در حاجی‌ خلیفه‌، کشف‌الظنون‌ ، ج‌ 6، بیروت‌ 1410/1990؛ مصطفی‌بن‌ عبدالله‌ حاجی‌ خلیفه‌، کشف‌الظنون‌ ، بیروت‌ 1410/1990؛ احمدبن‌ علی‌ خطیب‌ بغداد، تاریخ‌ بغدادی‌ ، چاپ‌ مصطفی‌ عبدالقادر عطا، بیروت‌ 1417/1997؛ محمدبن‌ احمد ذهبی‌، سیر اعلام‌ النبلاء ، بیروت‌ 1402ـ1409/ 1982ـ 1988؛ خیرالدین‌ زرکلی‌، الاعلام‌ ، بیروت‌ 1986؛ عبدالوهاب‌بن‌ علی‌ سبکی‌، طبقات‌ الشّافعیّة‌ الکبری‌ ، چاپ‌ محمود محمد طناحی‌ و عبدالفتاح‌ محمد حلو، قاهره‌ 1964ـ1976؛ فؤاد سزگین‌، تاریخ‌ التراث‌ العربی‌ ، ج‌ 1، جزء 3، نقله‌ الی‌ العربیة‌ محمود فهمی‌ حجازی‌، ریاض‌ 1403/1983؛ عبدالکریم‌بن‌ محمد سمعانی‌، الانساب‌ ، چاپ‌ عبدالله‌ عمر بارودی‌، بیروت‌ 1408/1988؛ احمدبن‌ مصطفی‌ طاش‌ کبری‌زاده‌، مفتاح‌السعادة‌ و مصباح‌السیادة‌ ، بیروت‌ 1405/1985؛ محمدبن‌ محمد غزالی‌، احیاء علوم‌الدین‌ ، بیروت‌ 1412/1992؛ عمررضا کحّاله‌، معجم‌المؤلفین‌ ، دمشق‌ 1957ـ1961، چاپ‌ افست‌ بیروت‌ [ بی‌تا. ] ؛ یاقوت‌ حموی‌، معجم‌البلدان‌ ، بیروت‌ 1399/1979.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

داود الهامی

حوزه موضوعی

فقه وحقوق

رده های موضوعی
جلد 4
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده