بویراحمدی ایل و گویش .
معرف
بویراحمدی‌ ، ایل‌ و گویش‌.#
متن
بویراحمدی‌ ، ایل‌ و گویش‌.1) ایل‌. بویراحمدی‌ [ یا بویراحمد ] ، بزرگترین‌ طایفه‌ از شش‌ طایفة‌ کهگیلویه‌ [ و یکی‌ از چهار گروهِ لُرهای‌ ایران‌: بختیاری‌، کوه‌گلو (کوه‌گیلو)، مَماسَنی‌ (ممسنی‌) و لرستان‌ ] . این‌ نام‌ را بویر می‌نویسند و به‌ صورتهای‌ مختلفی‌ تلفظ‌ می‌کنند، مانند : بوئیر ، بویر (رجوع کنید به رزم‌آرا، ج‌6، ص‌62)، بویر (رجوع کنید به لمعه‌)، بویر (رجوع کنید به دهخدا، ذیل‌ مادّه‌). [ نام‌ آنان‌ در گزارشهای‌ دورة‌ ناصری‌ و مظفری‌ به‌صورت‌ «بایرحمت‌» و «بایرحمتی‌» نیز آمده‌ است‌ ( وقایع‌ اتفاقیه‌ ، ص‌ 76،100). ]طایفه‌ بویراحمدی‌ در منطقه‌ای‌ کوهستانی‌ زندگی‌ می‌کنند که‌ از شرق‌ بهبهان‌ و شمال‌ دوگنبدان‌ آغاز می‌شود و تا ارتفاعات‌ کوه‌ دِنا در شمال‌ شرقی‌ امتداد دارد. این‌ منطقه‌ با حدود چهار هزار کیلومتر مربع‌ وسعت‌، تقریباً نیمی‌ از استان‌ کنونی‌ کُهگیلویه‌ و بویراحمد را دربرمی‌گیرد. ظاهراً جمعیت‌ بویراحمدیها در طول‌ قرن‌ گذشته‌ بیش‌ از ده‌برابر شده‌ است‌. در دهة‌ نخستین‌ قرن‌ حاضر، جمعیت‌ آنها حدود دوهزار خانوار (فسائی‌، ج‌2، ص‌271)، در 1289 ش‌ حدود 750 ، 4 خانوار (رنکینگ‌ ، ص‌ 3، 32) و در 1323 ش‌ حدود ده‌هزار خانوار (گارود ، ص‌ 38) برآورده‌ شده‌ است‌ [ سرشماریهای‌ دهه‌های‌ بعد نیز ناظر بر جمعیت‌ شهرهای‌ استان‌ کهگیلویه‌ و بویراحمدی‌ است‌ و اختصاصاً در باب‌ جمعیت‌ طایفة‌ مذکور اطلاّعی‌ عرضه‌ نمی‌دارد ] .تقسیمات‌ طایفه‌ای‌ و سیاسی‌. بویراحمدی‌ اتحادیه‌ای‌ است‌ که‌ معمولاً با نام‌ «ایل‌» از آن‌ یاد می‌شود، و مرکب‌ از حدود هفتاد طایفة‌ مختلف‌ است‌. این‌ طوایف‌ در سه‌ واحد سیاسی‌ بویراحمد گرمسیر، بویراحمد سردسیر علیا و بویراحمد سردسیر سفلی‌'، سکونت‌ دارند. البته‌ برخی‌ تداخلها در اجزای‌ این‌ تقسیم‌بندی‌ مشاهده‌ می‌شود. هریک‌ از این‌ بخشها نیز در حوزة‌ اقتدار خانی‌ از تبار خاندان‌ حاکم‌ بویراحمدی‌، قرار می‌گیرد. مهمترین‌ این‌ طوایف‌ از لحاظ‌ جمعیت‌ و سوابق‌ نقش‌ سیاسی‌ عبارت‌اند از: طایفه‌های‌ تامْرادی‌ [ تامُرادی‌ ] ، قایدگیوی‌ [ یاکِیْگیوی‌ ] ، آقایی‌، به‌ انضمام‌ نَرْمابی‌ و زنْگوایی‌ و باباخانی‌؛ طوایف‌ دشتِ موری‌ شامل‌ تیره‌های‌ اولاد میرزاعلی‌ و شیخ‌ و طاس‌احمدی‌؛ و حدود پانزده‌ طایفة‌ گوناگون‌ سادات‌ از جمله‌ سادات‌ امامزاده‌علی‌ و سادات‌ محمودی‌ و سادات‌ رضا توفیق‌ [ برخی‌ از این‌ سادات‌ که‌ باسواد و باهوش‌ و کاردان‌ بودند، به‌دستگاه‌ خانی‌ راه‌ می‌یافتند و میرزا و مُهردار مشیر و مشار خانها و کلانتران‌ ایل‌ و طایفه‌های‌ بویراحمدی‌ می‌شدند. میرزاها، خانها و کلانتران‌ را در حل‌ و فصل‌ مسائل‌ سیاسی‌ و اقتصادی‌ یاری‌ می‌دادند و حساب‌ دخل‌ و خرج‌ آنها را نگه‌ می‌داشتند و ضابط‌ اصلی‌ و مسئول‌ «غوره‌ مالخانی‌»، یعنی‌ گروه‌ محافظان‌ و نوکران‌ و خدمتگزاران‌ دستگاه‌ خانی‌، بودند. افرادی‌ از سادات‌ بویراحمدی‌ نیز که‌ تحصیلات‌ دینی‌ داشتند، به‌ تبلیغ‌ مذهب‌ و امور مذهبی‌، مانند عقد ازدواج‌، طلاق‌، کارهای‌ وراثت‌، وصیت‌ و مراسم‌ خاکسپاری‌، در میان‌ مردم‌ ایل‌ می‌پرداختند (رضا فاضل‌، ص‌ 37ـ39) ] . از دیگر طوایف‌ مهم‌ بویراحمدی‌، جلیلی‌، تیرتاجی‌ یا نگین‌تاجی‌ و سی‌سختی‌ است‌.علاوه‌ بر این‌، حدود چهل‌ طایفة‌ کوچکتر نیز وجود دارند که‌ دو سوم‌ آنها به‌ محل‌ زندگیشان‌ منسوب‌اند؛ مانند طایفة‌ چیتابی‌ که‌ در روستای‌ چیتاب‌ زندگی‌ می‌کنند (برای‌ آگاهی‌ از تقسیمات‌ طایفه‌ای‌، محل‌ سکونت‌ و آمار جمعیت‌ این‌ طوایف‌ رجوع کنید به مؤسسة‌ مطالعات‌ و تحقیقات‌ اجتماعی‌، 1347ش‌).این‌ طوایف‌ و بویژه‌ طوایف‌ بزرگتر آنها از لحاظ‌ ساختار به‌ چندین‌ بخش‌ («تیره‌»، «تَشْ») تقسیم‌ می‌شوند که‌ هر یک‌ از این‌ بخشها معمولاً دودمان‌ خاصی‌ تشکیل‌ می‌دهند، ولی‌ غالباً تبار یکسانی‌ ندارند. بارها دیده‌ می‌شود که‌ بخش‌ خاصی‌ از هر یک‌ از این‌ طایفه‌ها تیرة‌ اولیه‌ و اصلی‌ قلمداد می‌گردد، و حال‌ آنکه‌ بخشهای‌ دیگر معمولاً ملحقاتی‌ بعدی‌ از منشأ متفاوت‌ به‌ شمار می‌آیند. بنابراین‌، می‌توان‌ گفت‌ که‌ هر طایفه‌ مجموعه‌ای‌ است‌ از تبارهای‌ مکمل‌ یکدیگر که‌ حول‌ محور یک‌ تبار یا تیرة‌ اصلی‌ گرد می‌آیند. با این‌ حال‌، برخلاف‌ آنچه‌ از وجه‌ تسمیة‌ بسیاری‌ از طوایف‌ بزرگ‌ برمی‌آید، آنها از یک‌ تبار مشترک‌ نیستند.در کنار این‌ تقسیم‌بندی‌ طوایف‌، یک‌ تقسیم‌بندی‌ سیاسی‌ نیز در کار است‌؛ بیشتر طوایف‌ بزرگ‌ که‌ در آغاز زیر نفوذ خان‌ واحد و مقتدری‌ بوده‌اند، در جریان‌ تحولات‌ سیاسی‌، به‌ چند دسته‌ یا جناح‌ سیاسی‌ تقسیم‌ شده‌ و هریک‌ تحت‌ نظارت‌ یکی‌ از اعضای‌ مقتدر خاندان‌ حاکم‌ طایفه‌ قرار گرفته‌اند. این‌ رئیس‌ معمولاً، ولی‌ نه‌ همیشه‌، یکی‌ از اعضای‌ تبار اصلی‌ و اولیة‌ طایفه‌ بوده‌ است‌. معمولاً این‌ دسته‌ها و جناحهای‌ سیاسی‌ چنان‌ تقسیمات‌ طایفه‌ای‌ را تحت‌الشعاع‌ قرار می‌دادند که‌ چه‌ بسا حتی‌ اعضای‌ یک‌ تیره‌ نیز به‌ گروههای‌ سیاسی‌ متفاوت‌ و حتی‌ مخالف‌ یکدیگر می‌پیوستند. علاوه‌ بر این‌، تمام‌ خانها ـ اعمّ از خان‌ طایفه‌ یا سرکردة‌ جناحی‌ از جناحهای‌ سیاسی‌ موجود ـ همواره‌ سعی‌ داشتند که‌ واحد زیر نفوذ خود را توسعه‌ دهند. بدین‌ترتیب‌، برخی‌ از آنها از طریق‌ دست‌اندازی‌ به‌ مناطق‌ جدید یا جلب‌ دیگران‌ به‌ حیطة‌ فرمانروایی‌ خود، طوایف‌ کوچکتر یا بخشهایی‌ از طوایف‌ بزرگتر را زیر نفوذ و اقتدار خویش‌ در می‌آوردند. البته‌ این‌ گروهها غالباً هویت‌ ایلی‌ اصلی‌ خود را حفظ‌ می‌کردند. بنابراین‌، اعضای‌ یک‌ طایفه‌ می‌توانستند در زمرة‌ اتباع‌ خان‌ طایفة‌ دیگری‌ درآیند. واحدهایی‌ که‌ بر این‌ اساس‌ به‌ وجود می‌آمدند، مبنای‌ واحدهای‌ سیاسی‌ بویراحمدی‌ را تشکیل‌ می‌دادند و لفظ‌ طایفه‌ به‌ آنها نیز اطلاق‌ می‌شد. بدین‌ترتیب‌، طایفه‌ مُلاّ وَلی‌ واحدی‌ سیاسی‌ بود که‌ زمام‌ امور آن‌ را یکی‌ از رؤسای‌ قایدگیوی‌ به‌ نام‌ ملاولی‌ در دست‌ داشت‌، چیتابیها از جمله‌ یکی‌ از اقمار این‌ واحد به‌ شمار می‌رفتند و با اینکه‌ خود را بخشی‌ از این‌ طایفة‌ سیاسی‌ می‌دانستند، در عین‌حال‌ خود را طایفه‌ای‌ از تبار چیتابی‌ هم‌ می‌شناختند. لفظ‌ طایفه‌ دربارة‌ گروههای‌ مختلف‌ «عمله‌» و «مال‌خانی‌» نیز به‌ کار می‌رفت‌. این‌ طوایف‌ مجموعه‌ای‌ بودند از خانوارهای‌ طوایف‌ گوناگون‌ که‌ نیروی‌ نظامی‌ شخصی‌ و خدم‌ و حشم‌ و کارگزاران‌ و ملازمان‌ خوانین‌ و بویژه‌ ایلخانها را تشکیل‌ می‌دادند (تحقیقات‌ میدانی‌ مؤلف‌).[ خانواده‌ کوچکترین‌ واحد اصلی‌ و اجتماعی‌ در نظام‌ شاخه‌بندی‌ ایل‌ است‌. هر خانواده‌، معمولاً خانوادة‌ هسته‌ای‌، در یک‌ «بُهُون‌» (سیاه‌ چادر) یا خانه‌ زندگی‌ می‌کند. واحدی‌ دیگر در نظام‌ ساختی‌ ایل‌ بویراحمدی‌ «آوادی‌» (آبادی‌) یا «مال‌» است‌. آبادی‌ واحد اقتصادی‌ تغییرپذیر و موقتی‌ است‌ مرکّب‌ از چند یا چندین‌ خانوار از یک‌ اولاد که‌ به‌ قصد همکاری‌ و تعاون‌ در چراندن‌ و پرورش‌ دام‌ گرد هم‌ می‌آیند. هر آبادی‌ در قلمرو جغرافیایی‌ طایفه‌اش‌ نشیمنگاهها و چراگاههای‌ ییلاقی‌ و قشلاقی‌ مخصوص‌ به‌ خود دارد و اعضای‌ آن‌ در حق‌ بهره‌برداری‌ از زمینها و مراتع‌ آن‌ سهیم‌اند (مؤسسه‌ مطالعات‌ و تحقیقات‌ اجتماعی‌، 1345ش‌، ص‌ 29؛ صفی‌ نژاد، ص‌ 183). ]خاستگاه‌. بویراحمدی‌ ملغمه‌ای‌ است‌ از رشته‌های‌ قومی‌ بسیار که‌ در طول‌ تاریخ‌ بر اثر فتوحات‌ و جابجاییهای‌ ایلی‌ و مهاجرتها و تخته‌قاپوها و پناهندگیها و به‌ گروگان‌ رفتنها به‌ این‌ منطقه‌ آمده‌اند، ولی‌ جزئیات‌ این‌ امر ثبت‌ نشده‌ است‌. به‌ طور کلی‌، شاید بتوان‌ گفت‌ که‌ لهجة‌ لری‌ بویراحمدی‌، از لهجه‌های‌ جنوب‌ غربی‌ ایران‌، نشان‌ می‌دهد که‌ ریشة‌ اصل‌ آنها (لرها) به‌ ایرانیان‌ اولیة‌ فارس‌ و حتی‌ احتمالاً به‌ عناصر پیش‌ از آریایی‌ منطقه‌، که‌ در این‌ گروه‌ از ایرانیان‌ ادغام‌ شدند، می‌رسد. از نظریه‌های‌ دیگری‌ که‌ دربارة‌ منشأ آنها مطرح‌ و احتمالاً نظریة‌ محکمتری‌ است‌، آن‌ است‌ که‌ ریشة‌ آنها به‌ طایفة‌ جاکی‌ می‌رسد. جاکی‌ یکی‌ از طوایف‌ ایرانی‌ بود که‌ بنا به‌ قولی‌، در اوایل‌ قرن‌ هفتم‌ از سوریه‌ [ = جبل‌السماق‌ شام‌ ] به‌ لرستان‌ آمد (یا احتمالاً بدانجا بازگشت‌؛ د.اسلام‌ ، چاپ‌ اول‌، ذیل‌ «لر»). نام‌ جاکی‌ در تاریخ‌ بعدی‌ منطقه‌ نیز تکرار می‌شود (همانجا) و دست‌کم‌ از قرن‌ سیزدهم‌، مبین‌ آن‌ بخش‌ از طوایف‌ کهگیلویه‌ است‌ که‌ بویراحمدی‌ را نیز شامل‌ می‌شود (فسائی‌، ج‌ 2، ص‌ 270) [ جاکی‌ از دو دسته‌ ایل‌ چار بُنیچه‌ (چهار بنیچه‌ * ) و لیراوی‌ تشکیل‌ می‌شد. چهار ایل‌ بویراحمدی‌، چُرام‌، دشمنْ زیاری‌ و نویی‌ از دستة‌ چاربنیچه‌ به‌ شمار می‌رفتند. ازینرو به‌ این‌ ایلها چاربنیچه‌ می‌گفتند که‌ حکومت‌ بر املاک‌ و مردم‌ «پیشه‌کار» هر یک‌ از این‌ چهار ایل‌ یک‌ مالیات‌ مشترک‌ جمعی‌ یا بنیچه‌ای‌ خاص‌ و معیّن‌ بسته‌ بود (همانجا) ] . احتمالاً بویراحمدی‌ پاره‌ای‌ از عناصر ترک‌ را نیز جذب‌ خود کرده‌ است‌، چرا که‌ در زمان‌ صفویه‌ گروه‌ نسبتاً معتنابهی‌ از افشارها در میان‌ لرهای‌ کهگیلویه‌ زندگی‌ می‌کردند (ابرلینگ‌ ، ص‌ 165).[ افشارها از قبایل‌ ترکمان‌ بودند که‌ ظاهراً از قرن‌ ششم‌ هجری‌ قمری‌ به‌ خوزستان‌ آمدند و بعد هم‌ در کهگیلویه‌ نشیمن‌ گزیدند. در دورة‌ صفویه‌، قدرت‌ و نفوذ فراوانی‌ در این‌ سرزمین‌ به‌ دست‌ آورده‌ بودند (رجوع کنید به کسروی‌، 1352ش‌، ص‌ 42ـ52). وقتی‌ درویشی‌ قلندر در اوایل‌ 988 در کهگیلویه‌ خروج‌ کرد و به‌ میان‌ لُران‌ این‌ سرزمین‌ پناه‌ برد و خود را اسماعیل‌ میرزای‌ دوم‌ خواند، لرهای‌ جاکی‌ به‌ همراهی‌ گروهی‌ دیگر از عشایر کهگیلویه‌، به‌ حمایت‌ این‌ شاه‌ دروغین‌ برخاستند و بر حاکمان‌ افشاری‌ در دهدشت‌، حاکم‌نشین‌ کهگیلویه‌، تاختند و حتی‌ چند تن‌ از سران‌ آنها را کشتند (اسکندرمنشی‌، ج‌ 1، ص‌ 272ـ274). ]روایات‌ شفاهی‌ ایلی‌ (تحقیقات‌ میدانی‌ مؤلف‌)، دربارة‌ خاستگاه‌ طوایف‌ و تیره‌های‌ بویراحمدی‌، ریشه‌های‌ ایلی‌ مشخص‌تری‌ را پیش‌ می‌کشد. بر اساس‌ روایات‌ موجود، بویراحمدیها از نسل‌ این‌ گروهها هستند: شبانکاره‌، از طوایف‌ فارس‌ که‌ در زمان‌ ساسانیان‌ هم‌ بدانها اشاره‌ شده‌ است‌ ( د.اسلام‌ ، چاپ‌ اول‌، ذیل‌ «شبانکاره‌»)؛ شول‌، از طوایفی‌ که‌ در قرن‌ چهارم‌ در بخشی‌ از لرستان‌ ساکن‌ بودند ولی‌ در اوایل‌ قرن‌ هفتم‌ اتابکان‌ لرستان‌ آنها را بیرون‌ راندند (همان‌، ذیل‌ «شولستان‌»)؛ گروهی‌ که‌ بنابر قولی‌ شاه‌عباس‌ آنها را از آذربایجان‌ تبعید کرد و در این‌ منطقه‌ اسکان‌ داد؛ آغاچ‌اری‌ (معروف‌ به‌ آقاجری‌)، از طوایف‌ کهگیلویه‌ که‌ ترکیبی‌ است‌ از عناصر تُرک‌ و لُر (ابرلینگ‌، ص‌ 173)؛ باوی‌ * ، از طوایف‌ کهگیلویه‌ که‌ گمان‌ می‌رود عرب‌تبار باشند (فسائی‌، همانجا) و بختیاری‌.تاریخچة‌ ایل‌. اتحادیة‌ ایلی‌ بویراحمد در واقع‌ از ترکیب‌ پنج‌ یا شش‌ طایفه‌ آغاز شد که‌ در دره‌های‌ مجاور پرشکفت‌ واقع‌ در منتهاالیه‌ غرب‌ منطقة‌ مرکزی‌ بویراحمد فعلی‌ زندگی‌ می‌کردند. از روایات‌ موجود چنین‌ برمی‌آید که‌ این‌ طوایف‌ برای‌ خاتمه‌ دادن‌ به‌ مناقشات‌ داخلی‌ و دفاع‌ در برابر همسایگان‌ قدرتمندشان‌ و همچنین‌ به‌ قصد تثبیت‌ موجودیت‌ در برابر حکومت‌، با هم‌ متحد شدند و کسی‌ را به‌ ایلخانی‌ منصوب‌ کردند یا به‌ این‌ سمت‌ پذیرفتند. براساس‌ روایاتی‌ دیگر، این‌ اتحادیه‌ تنها در پی‌ دخالت‌ عاملی‌ خارجی‌ تشکیل‌ شد که‌ میان‌ گروههای‌ متخاصم‌ نقش‌ واسطه‌ای‌ بیطرف‌ داشت‌ و بتدریج‌ به‌ عنوان‌ ایلخان‌ پذیرفته‌ شد. در این‌ روایات‌، معلوم‌ نمی‌شود که‌ دقیقاً کدام‌ طوایف‌ نسل‌ گروه‌ اولیة‌ بویراحمد را تشکیل‌ می‌دادند و کدام‌یک‌ از آنها بنیانگذاران‌ واقعی‌ یا هستة‌ اولیة‌ این‌ اتحادیه‌ بودند. ولی‌ چنین‌ به‌ نظر می‌آید که‌ این‌ اتحادیه‌ در مراحل‌ ابتدایی‌ تکوین‌ خود، شامل‌ بخشهای‌ اصلی‌ و اولیة‌ قایدگیوی‌، گودرزی‌، جلیلی‌، طاس‌ احمدی‌ و تامرادی‌ بوده‌ است‌. در طول‌ سالهای‌ بعد، اتحادیة‌ بویراحمدی‌، بویژه‌ بعد از آنکه‌ زندیه‌ رهبری‌ اصلی‌ ایل‌ را به‌ رسمیت‌ شناختند، از طریق‌ جذب‌ و ادغام‌ و به‌ انقیاد درآوردن‌ دیگر طوایف‌ مجاور توسعه‌ یافت‌. این‌ اتحادیه‌ در اوایل‌ قرن‌ سیزدهم‌ دست‌کم‌ بخش‌ اصلی‌ تمام‌ طوایف‌ مهمی‌ را، که‌ امروزه‌ می‌شناسیم‌، شامل‌ می‌شد، ولی‌ قلمرو آن‌ در مناطق‌ غربی‌ و جنوبی‌ ناحیة‌ فعلی‌ بویراحمد تنها بخش‌ محدودی‌ از قلمرو بعدی‌ آنها را تشکیل‌ می‌داد. با قدرت‌ گرفتن‌ خانهای‌ بویراحمد سردسیر در اواسط‌ قرن‌ سیزدهم‌ و در نتیجة‌ ضعیف‌ شدن‌ خانهای‌ نُویی‌، یکی‌ دیگر از طوایف‌ جاکی‌ کهگیلویه‌، عرصه‌ بر یک‌ نقل‌ و انتقال‌ گستردة‌ عشایری‌ گشوده‌ شد و قلمرو سردسیری‌ بویراحمد به‌ نحو چشمگیری‌ توسعه‌ یافت‌. بخشهایی‌ از طوایف‌ دشت‌ موری‌ از مناطق‌ سنّتی‌ خود در شمال‌ غربی‌ دوگنبدان‌ به‌ سوی‌ شمال‌ حرکت‌ کردند و بر اراضی‌ گسترده‌ای‌ در حول‌ و حوش‌ دهدشت‌ و مناطق‌ کوهستانی‌ بویراحمد مرکزی‌ واقع‌ در شرق‌ مسلط‌ شدند. طایفة‌ تامرادی‌ نیز قلمرو سنتی‌ خود را در حاشیة‌ جنوبی‌ بویراحمد ترک‌ کردند و بر منطقة‌ وسیعی‌ که‌ تا آن‌ زمان‌ زیر نفوذ خانهایی‌ نویی‌ و برّایی‌ بود تسلط‌ یافتند و خطه‌ای‌ تشکیل‌ دادند که‌ امروزه‌ بخش‌ شمالی‌ ناحیة‌ بویراحمد به‌ شمار می‌آید. طوایف‌ آقایی‌ و قایدگیوی‌ نیز از مرکز به‌ سمت‌ جنوب‌شرقی‌ و شرق‌ حرکت‌ کردند و بر بخشی‌ از قلمرو قشقایی‌ و ممسنی‌ دست‌ انداختند. و بالاخره‌ آنکه‌ سی‌سختیها نیز گروههای‌ قشقایی‌ را از منطقة‌ جنوب‌ کوه‌ دنا بیرون‌ رانده‌ آن‌ کوه‌ را مرز شمال‌ شرقی‌ بویراحمد قرار دادند. در اواخر قرن‌ سیزدهم‌، بخش‌ بویراحمد سردسیر قلمرو خود را به‌ چهار برابر قلمرو اولیه‌ گسترش‌ داده‌ بود. در خلال‌ این‌ تغییر و تحولات‌، بسیاری‌ از اجزای‌ طوایف‌ اصلی‌ آن‌ مناطق‌، مانند نویی‌ و برّایی‌، در ساختار ایلی‌ و سیاسی‌ بویراحمدی‌ ادغام‌ شدند (تحقیقات‌ میدانی‌ مؤلف‌).تاریخ‌ سیاسی‌. [ ساختمان‌ سیاسی‌ ایل‌ بویراحمدی‌ بیش‌ از دو قرن‌ بر یک‌ نظام‌ سنتی‌ و در پیرامون‌ قدرت‌ خوانین‌ در دستگاه‌ رهبری‌ ایل‌، تمرکز و انسجام‌ یافته‌ بود. طبق‌ این‌ ساختار، دستگاه‌ رهبری‌ از دو دسته‌ رهبران‌ موروثی‌ و غیرموروثی‌ ترکیب‌ می‌یافت‌. خانها و «کِی‌»ها از رهبران‌ موروثی‌ در ایل‌ بودند و هر گروه‌ از آنها به‌ اولادی‌ خاص‌ تعلق‌ داشتند. خانها در رأس‌ هرم‌ قدرت‌ بودند و سرپرستی‌ و ادارة‌ ایل‌ را در سه‌ واحد جغرافیایی‌ سیاسی‌ به‌ عهده‌ داشتند. کی‌ها تیره‌های‌ بویراحمدی‌ را سرپرستی‌ می‌کردند و کدخدایان‌ ایل‌ به‌ شمار می‌رفتند. آنها با مشورت‌ خانها و به‌ نیابتِ آنها به‌ تنظیم‌ امور تیره‌ها می‌پرداختند. کلانتری‌ ایل‌ معمولاً به‌ گروه‌ خوانین‌ اختصاص‌ یافته‌ بود. کدخدایان‌ و سران‌ طایفه‌ها و ریش‌سفیدانِ اولادها و سَرْمالها معمولاً از گروه‌ رهبران‌ غیرموروثی‌ ایل‌ بودند (رجوع کنید به لوفلر ،1978، ص‌164ـ 165؛ لمتون‌، ص‌113). ]بر اساس‌ برخی‌ روایات‌ شفاهی‌، بنیانگذار خاندان‌ حاکم‌ بر بویراحمد کی‌ (قایدِ) مَلِک‌ نامی‌ است‌ که‌ از میان‌ طوایف‌ اولیه‌ و اصلی‌ بویراحمد و به‌ منظور متحدساختن‌ آنها در برابر همسایگان‌ قدرتمندشان‌ انتخاب‌ شد. براساس‌ پاره‌ای‌ روایات‌ دیگر، وی‌ بویراحمدی‌ نبود (غالباً وی‌ را بختیاری‌ می‌دانند) و بزور یا از طریق‌ اعمال‌ رهبری‌ بیطرفانه‌ به‌ مقام‌ ایلخانی‌ رسید. در سالهای‌ آخر قرن‌ دوازدهم‌، این‌ خاندان‌ نوپا استقرار کامل‌ یافته‌بود و از قلعة‌ بزرگ‌ و مجلل‌ خود در باغ‌ ملک‌، واقع‌ در مرکز بویراحمد، حکمروایی‌ می‌کرد. هادی‌خان‌، که‌ نبیره‌ [ یا بنابر برخی‌ روایات‌، فرزندِ ] کی‌ملک‌ بنیانگذار خاندان‌ محسوب‌ می‌شد، آنقدر قدرت‌ یافته‌بود که‌ حتی‌ حوزة‌ نفوذش‌ به‌ مناطق‌ اطراف‌ نیز می‌رسید و از سوی‌ زندیه‌ «ضابط‌» بخش‌ مهمی‌ از طوایف‌ کهگیلویه‌ شد (فسائی‌، ج‌ 2، ص‌ 271)؛ ولی‌ فرزندش‌ محمدطاهرخان‌ مورد بی‌مهری‌ سلسلة‌ نوبنیاد قاجاریه‌ واقع‌ شد و پس‌ از آنکه‌ از نیروهای‌ قاجار شکست‌ خورد در حوالی‌ 1217 او را کور کردند (همانجا). محمدطاهرخان‌ برای‌ آنکه‌ مانع‌ جنگ‌ و جدال‌ میان‌ پسرانش‌ گردد، مایملک‌ خود را میان‌ آنها به‌ دو بخش‌ بویراحمد گرمسیر و بویراحمد سردسیر تقسیم‌ کرد (همان‌، ج‌ 2، ص‌ 271ـ272). در حدود 1266 پسرش‌، خداکرم‌خان‌، در بویراحمد سردسیر قدرت‌ یافت‌، و از آن‌ پس‌ بویراحمد سردسیر صحنة‌ اصلی‌ تحولات‌ سیاسی‌ بویراحمد گشت‌. خداکرم‌خان‌ از ضعف‌ و فتور خانهای‌ نویی‌، که‌ ناشی‌ از یک‌ رشته‌ شکستهای‌ نظامی‌ و کشمکشهای‌ داخلی‌ و ضعف‌ رهبری‌ بود، استفاده‌ کرد و بر بخش‌ عمدة‌ قلمرو آنها دست‌ انداخت‌. با تسلّط‌ طوایف‌ بویراحمدی‌ بر این‌ مناطق‌، بتدریج‌ گروههای‌ مختلف‌ نویی‌ را در خود جذب‌ کردند (باور، ص‌ 96، 108ـ 109). ولی‌ میان‌ خداکرم‌خان‌ و پسرش‌ محمدحسین‌خان‌ بر سر جانشینی‌ جدال‌ سختی‌ درگرفت‌. در این‌ رویارویی‌، بسیاری‌ از طوایف‌ گوناگون‌ بویراحمد وادار به‌ جانبداری‌ از این‌ یا آن‌ گردیدند و بدین‌ترتیب‌ به‌ دو جناح‌ عمده‌ تقسیم‌ شدند. خداکرم‌ خان‌ به‌ حمایت‌ طوایف‌ قایدگیوی‌ و آقایی‌ دلگرم‌ بود و محمدحسین‌خان‌ نیز از جانب‌ تامرادی‌ حمایت‌ می‌شد، زیرا مادرش‌ از آن‌ طایفه‌ بود و دو نفر از تامرادی‌ها نیز که‌ در قلعة‌ خداکرم‌خان‌ گروگان‌ بودند به‌ دستور خداکرم‌خان‌ به‌ قتل‌ رسیده‌ بودند.بالاخره‌ در حول‌ و حوش‌ سالهای‌ 1289ـ1290، خداکرم‌خان‌ شکست‌ خورد و محمدحسین‌خان‌ به‌ مقام‌ رهبری‌ رسید. خداکرم‌خان‌ از منطقه‌ گریخت‌ و پس‌ از مدتی‌، موفق‌ شد که‌ حمایت‌ فرهاد میرزا، والی‌ فارس‌ در سالهای‌ 1294ـ1300، را جلب‌ کند. رویارویی‌ آن‌ دو از سرگرفته‌ شد و بالاخره‌ محمد حسین‌خان‌ کشته‌ شد. خداکرم‌خان‌ به‌ بویراحمد بازگشت‌ ولی‌ با مخالفت‌ دو تن‌ از پسرانش‌ که‌ از زن‌ تامرادی‌ او بودند، یعنی‌ هادی‌ و ولی‌، و حامیان‌ آنها روبرو گردید و کشته‌ شد (همان‌، ص‌ 93ـ96، و روایات‌ شفاهی‌).ولی‌خان‌ و هادی‌خان‌ از سوی‌ حکومت‌ مرکزی‌ به‌ سمت‌ «ایلخانی‌» و «ایلبگی‌» بویراحمد منصوب‌ شدند. ولی‌ کریم‌خان‌ [ بهادرالسلطنه‌ ] ، پسر محمد حسین‌خان‌، از داعیة‌ ریاست‌ خویش‌ دست‌ برنداشت‌ و سرسختانه‌ به‌تلاش‌ پرداخت‌. وی‌ بالاخره‌ در حدود 1316، با کمک‌ طوایف‌ قایدگیوی‌ و آقایی‌ و همچنین‌ مساعدت‌ برخی‌ از خانهای‌ مجاور، عموهای‌ خود را شکست‌ داد و زمام‌ امور ایل‌ را در دست‌ گرفت‌، ولی‌ ایام‌ حکمروایی‌ او نیز به‌ درازا نکشید. در 1325، گروهی‌ از هواداران‌ پسران‌ هادی‌خان‌ و ولی‌خان‌ و تعدادی‌ از دیگر رؤسای‌ ایلی‌ راه‌ را بر او گرفتند و وی‌ را به‌ ضرب‌ گلوله‌ از پای‌ درآوردند (همان‌، ص‌97ـ 98، ویلسن‌، ص‌42، و روایات‌ شفاهی‌). پس‌ از این‌ واقعه‌، جنگ‌ شدیدی‌ آغاز شد که‌ در طول‌ آن‌ هیچ‌یک‌ از مدعیان‌ نتوانستند جناحهای‌ مختلف‌ ایلی‌ را وحدت‌ بخشند. در آخر، سردار جنگ‌ بختیاری‌، که‌ در آن‌ زمان‌ حاکم‌ بهبهان‌ بود، دخالت‌ کرد و بویراحمد سردسیر را به‌ دو بخش‌ بویراحمد سردسیر علیا و سفلی‌ تقسیم‌ کرد. قسمت‌ علیا را به‌ غلامحسین‌خان‌ و سرتیپ‌خان‌ پسران‌ کریم‌خان‌ و قسمت‌ سفلی‌ را به‌شکرالله‌خان‌ پسر هادی‌خان‌ سپرد(باور، همانجا؛ گارود، ص‌41ـ42، و روایات‌ شفاهی‌) [ شکرالله‌خان‌ و سرتیپ‌خان‌ که‌ در جنگ‌ خوزستان‌ در 1343 (1303 ش‌) با نیروهای‌ نظامی‌ حکومت‌ مرکزی‌ در فرونشاندن‌ غایلة‌ شیخ‌ خزعل‌ همکاری‌ کردند، به‌ ترتیب‌ به‌ لقب‌ «ضرغام‌الدوله‌» و «هژیر عشایر» مفتخر گردیدند (باور، ص‌ 98؛ کسروی‌، 1362 ش‌، ص‌ 232؛ قس‌ تقوی‌، ص‌ 296) ] . اما [ چند سال‌ بعد ] هر دو، ضمن‌ وحدتی‌ سست‌ و ناپایدار با امامقلی‌خان‌، رئیس‌ طوایف‌ ممسنی‌، در مقام‌ مقابله‌ با تلاشهای‌ رضاشاه‌ برای‌ تسلط‌یافتن‌ بر منطقه‌ [ و اسکان‌ اجباری‌ عشایر ] برآمدند. در جنگ‌ مهمی‌ که‌ [ در 1309 ش‌ ] در تنگ‌ تامرادی‌ رخ‌ داد، تلفات‌ سنگینی‌ بر نیروهای‌ دولتی‌، وارد آوردند. گفته‌ می‌شد که‌ نیروهای‌ نظامی‌ بیش‌ از هزار تن‌ تلفات‌ برجا گذاشته‌ بودند. ولی‌ بالاخره‌ شکرالله‌خان‌ و امامقلی‌خان‌ و اندکی‌ بعد سرتیپ‌خان‌ در برابر نیروهای‌ دولتی‌، که‌ تعدادی‌ از نیروهای‌ چریک‌ بختیاری‌ و قشقایی‌ را نیز در کنار داشتند، تاب‌ مقاومت‌ نیاوردند و تسلیم‌ شدند. آنها را به‌ تهران‌ تبعید و سرانجام‌ به‌ اتهام‌ توطئه‌ بر ضد شاه‌، اعدام‌ کردند (باور، ص‌ 98ـ99؛ گارود، همانجا؛ تقوی‌ مقدم‌، ص‌ 357ـ372، و روایات‌ شفاهی‌). در محل‌، حکومتی‌ نظامی‌ استقرار یافت‌ که‌ در دوره‌ای‌ دهساله‌ تا حدود زیادی‌ حاکمیت‌ دولت‌ مرکزی‌ را در آن‌ منطقه‌ اعمال‌ کرد. ولی‌ در پی‌ برکناری‌ رضاشاه‌ (1320ش‌) و فروپاشی‌ اقتدار حکومت‌ مرکزی‌، نظام‌ سیاسی‌ عشایری‌ به‌ نحو شگفت‌آوری‌ احیا شد. پسران‌ شکرالله‌خان‌ و غلامحسین‌خان‌، به‌ ترتیب‌ عبدالله‌خان‌ و ناصرخان‌، به‌ قلمرو موروثی‌ خود بازگشتند، مراکز حکومتی‌ و دیگر بناهایی‌ را که‌ در ایام‌ رضاشاه‌ ایجاد شده‌ بود با خاک‌ یکسان‌ کردند و جنگها و غارتها بیدرنگ‌ از سرگرفته‌ شد. مهمترین‌ واقعة‌ این‌ دوره‌، که‌ هنوز یاد آن‌ زنده‌ است‌، شرکت‌ بخشهایی‌ از بویراحمدی‌ به‌ رهبری‌ خانهایشان‌ در حمله‌ به‌ پادگان‌ نظامی‌ سمیرم‌ در جنوب‌ شهرضا [ قُمشه‌ ] در منطقة‌ قشقایی‌ بود که‌ طی‌ آن‌ پادگان‌ مزبور به‌ غارت‌ رفت‌ [ تقوی‌ مقدم‌، ص‌ 428ـ430 ] . [ همزمان‌ با مخالفتهای‌ علما و بعضی‌ گروههای‌ سیاسی‌ با «انقلاب‌ سفیدِ» محمّدرضا پهلوی‌ و همراهی‌ مردم‌ با آنان‌ ] در اوایل‌ 1342 ش‌، دو تن‌ از خانهای‌ بویراحمد مخالفت‌ خود را با طرح‌ اصلاحات‌ ارضی‌ اعلام‌ داشتند. آنها که‌ منتظر بروز شورشی‌ گسترده‌ بر ضد شاه‌ بودند، گروهی‌ از تفنگچیان‌ عشایری‌ را گرد آوردند و به‌ شورشی‌ محلی‌ دست‌ زدند. نخست‌ عبدالله‌خان‌ با کمک‌ برخی‌ از کدخداها در شمال‌ بویراحمدی‌ به‌ یک‌ پاسگاه‌ ژاندارمری‌ حمله‌ کرد و فرمانده‌ پاسگاه‌ و تنی‌ چند از افرادش‌ را به‌ قتل‌ رساند. سپس‌ آن‌ دو خان‌ نیروهای‌ دولتی‌ را در تنگ‌ گُجِستان‌ غافلگیر کردند و تلفات‌ سنگینی‌ بر آنها وارد آوردند. پس‌ از سرکوب‌ قیام‌ پانزده‌ خرداد در تهران‌، بسیاری‌ از کدخداها از این‌ دو خان‌ کناره‌ گرفتند. در هجده‌ خرداد عبدالله‌خان‌ به‌ دست‌ یکی‌ از خدمتکارانش‌ و به‌ دستور یکی‌ از رؤسای‌ ایل‌ در خواب‌ کشته‌ شد و چند روز بعد نیز ناصرخان‌ خود را به‌نیروهای‌ دولتی‌ تسلیم‌ کرد و در شیراز اعدام‌ گردید (تقوی‌ مقدم‌، ص‌ 478ـ501، 511 ـ513، و گزارش‌ شفاهی‌). بدین‌ترتیب‌، حاکمیت‌ این‌ خاندان‌ به‌ پایان‌ رسید [ و ساختار سیاسی‌ نظام‌ سنتی‌ ایل‌ با خلع‌سلاح‌ عمومی‌ عشایر منطقه‌ درهم‌ فروریخت‌ و دستگاه‌ رهبری‌ خانی‌ برچیده‌ شد. از این‌ پس‌، فعالیتهای‌ سیاسی‌ و تا حدودی‌ اقتصادی‌ ایل‌ بویراحمدی‌ تحت‌ نظارت‌ و سیطرة‌ حکومت‌ مرکزی‌ درآمد (لمتون‌، همانجا) ] .خلاصة‌ کلام‌ آنکه‌ در طول‌ دو قرن‌ اخیر، تحولات‌ سیاسی‌ منطقه‌ به‌ نحو فزاینده‌ای‌ تحت‌تأثیر حکومت‌ مرکزی‌ قرار داشت‌. در حالی‌ که‌ فرمانروایان‌ زند معمولاً کار را با انتصاب‌ رؤسای‌ محلی‌ به‌عنوان‌ نمایندة‌ خویش‌ فیصله‌ می‌دادند، قاجاریان‌ بیشتر حاکمان‌ قجری‌ به‌ منطقه‌ می‌فرستادند و ضمن‌ پشتیبانی‌ نظامی‌ از این‌ حکام‌، بر گرفتن‌ مالیاتها پای‌ می‌فشردند و به‌ نحو فزاینده‌ در مناقشات‌ داخلی‌ آنها برای‌ کسب‌ قدرت‌ دخالت‌ می‌کردند. سرانجام‌، در دوران‌ پهلوی‌، دستگاه‌ خاندان‌ حاکم‌ بر بویراحمد برچیده‌ شد و تشکیلاتی‌ کاملاً دیوانسالارانه‌ به‌ جای‌ آن‌ استقرار یافت‌ و منطقة‌ بویراحمد در چارچوب‌ تشکیلات‌ کشوری‌ ادغام‌ شد (فسائی‌، ج‌ 2، ص‌271ـ272؛ باور، ص‌87 ـ 99، 108ـ 109؛ گارود، ص‌ 41ـ43، یادداشتهای‌ نگارنده‌).تاریخ‌ اقتصادی‌. گذران‌ زندگی‌ بویراحمدیها در قرن‌ سیزدهم‌ و نیمة‌ اول‌ قرن‌ چهاردهم‌ براساس‌ تلفیقی‌ از زراعت‌ و اقتصاد شبانی‌ استوار بود. دو شیوة‌ اساسی‌ در کار بود : طوایف‌ مرکزی‌ در سیاه‌چادر زندگی‌ می‌کردند و بین‌ مناطق‌ زمستانی‌ در امتداد کوهپایه‌ها و مناطق‌ تابستانی‌ در کوهستانهای‌ شرق‌ می‌کوچیدند. طوایف‌ شمال‌ غربی‌ بویراحمد صرفاً از روستاهای‌ دره‌های‌ سفلی‌ به‌ مراتعی‌ در ارتفاعات‌ حرکت‌ می‌کردند. آنها در این‌ مراتع‌ با شاخ‌ و برگ‌ درختان‌ کپرهایی‌ برپا می‌داشتند که‌ از وجوه‌ مشخصة‌ این‌ خطه‌ بود. در این‌ هر دو شیوه‌، در مناطق‌ گرمسیر و گاهی‌ در مناطق‌ سردسیر مزارعی‌ نیز داشتند. با این‌ حال‌، آنچه‌ بیش‌ از هر چیز در اقتصاد و شیوة‌ زندگی‌ بویراحمدی‌ چشمگیر بود، کمبود شدید امکانات‌، سادگی‌ بیش‌ از حد و فقدان‌ هرگونه‌ پیرایه‌ بود. پوشاک‌ و روانداز و وسایل‌ منزل‌ و ابزار کار از چند قلم‌ وسایل‌ ابتدایی‌ تجاوز نمی‌کرد و به‌ سختی‌ نیازهای‌ اولیه‌ را کفایت‌ می‌کرد و زراعت‌ به‌ شیوة‌ ابتدایی‌ و در سطحی‌ محدود انجام‌ می‌شد. در واقع‌، بخش‌ مهمی‌ از اقتصاد منطقه‌، صرفاً متکی‌ به‌گردآوری‌ محصولات‌ جنگلها و مراتع‌ بود. جنگلهای‌ گستردة‌ بلوط‌، که‌ منطقه‌ را دربر می‌گرفت‌، منبع‌ خوبی‌ از لحاظ‌ میوة‌ بلوط‌ بود که‌ از آرد آن‌ نان‌ تهیه‌ می‌شد؛ شکار بز و میش‌ کوهی‌ که‌ در گذشته‌ به‌ وفور یافت‌ می‌شد، و گردآوری‌ میوه‌ها و ریشه‌های‌ گیاهان‌ مکمل‌ مناسبی‌ برای‌ غذای‌ آنها فراهم‌ می‌کرد. راهزنی‌ هم‌ که‌ از خصوصیات‌ مشهور منطقه‌ و نیز اسباب‌ عذاب‌ انگلیسیها بود (کریسچن‌ ، ص‌67ـ 68؛ ویلسن‌، ص‌42ـ43)، منبع‌ پول‌ و کالا محسوب‌ می‌شد. علت‌ عمدة‌ این‌ اقتصاد ابتدایی‌ و پیش‌پا افتاده‌، نه‌ در جهل‌ و تعلل‌ اهالی‌ و نه‌ در فقر منطقه‌ بلکه‌ صرفاً حاصل‌ ساختار سیاسی‌ بویراحمدی‌ بود. ناامنی‌ کامل‌ و بهره‌کشی‌ شدید خوانین‌، که‌ بتدریج‌ با تملک‌ اراضی‌ سهم‌ فزاینده‌ای‌ از محصول‌ را طلب‌ می‌کردند، عشایر را در ابتدایی‌ترین‌ سطح‌ ممکن‌ از زندگی‌ نگه‌ داشته‌ بود و مانع‌ از آن‌ بود که‌ برای‌ ارتقای‌ وضع‌ خویش‌ تلاش‌ کنند، آنها [ در واقع‌ ] چیزی‌ نداشتند که‌ از دست‌ بدهند (لوفلر و فریدل‌، 1967؛ لوفلر، فریدل‌، و یاناتا، 1974؛ لوفلر، 1978).البته‌ همیشه‌ وضع‌ براین‌ منوال‌ نبوده‌ است‌. از شواهد باستان‌شناختی‌ (انبوهی‌ از قطعات‌ سفال‌، بقایای‌ پلهای‌ بزرگ‌ و کاروانسراها و بناها و خانه‌ها و بستانهای‌ وسیع‌، اثر گاوبه‌ ، 1973 و نوشته‌های‌ منتشرنشدة‌ لوفلر و ویتکامب‌ )، همراه‌ با منابع‌ تاریخی‌ (برای‌ خلاصه‌ای‌ از این‌ منابع‌ رجوع کنید به د.اسلام‌ ، چاپ‌ اول‌، ذیل‌ «لربزرگ‌») می‌توان‌ چنین‌ استنباط‌ کرد که‌ بویراحمد در سده‌های‌ نخستین‌ اسلامی‌ یا حتی‌ در زمان‌ ساسانیان‌ بخشی‌ از مسیر تجاری‌ خلیج‌فارس‌ به‌ اصفهان‌ بوده‌ و فرهنگ‌ و اقتصاد پررونقی‌ داشته‌ است‌. این‌ رونق‌ تا دوران‌ صفوی‌ بیشتر دوام‌ نیاورد. شهر تجاری‌ دهدشت‌ را عشایر چپاول‌ کردند (اشتاین‌ ، ص‌ 95؛ دمورنی‌ ، ص‌123)، راههای‌ بازرگانی‌ منطقه‌ به‌ علت‌ ناامنی‌ متروک‌ شد، اماکن‌ مسکونی‌ و پلها رو به‌ ویرانی‌ نهاد و باغها و بستانها خشک‌ شدند و وضعیت‌ اقتصادی‌ به‌سطحی‌ نزول‌ کرد که‌ شرحش‌ آمد. در اواسط‌ قرن‌ چهاردهم‌، با استقرار حکومت‌ مرکزی‌ و کوتاه‌ شدن‌ دست‌ خانها و اجرای‌ اصلاحات‌ ارضی‌، وضع‌ منطقه‌ رو به‌ بهبود نهاد. اراضی‌ زیرکشت‌ توسعه‌ یافت‌، به‌ شمار رمه‌ها افزوده‌ شد و برای‌ احداث‌ پل‌ و جاده‌ اقداماتی‌ صورت‌ گرفت‌؛ امکان‌ بهره‌مندی‌ از آموزش‌ عمومی‌ گسترده‌تر شد و افزایش‌ میزان‌ حقوق‌ و دستمزد سطح‌ زندگی‌ را بهبود بخشید (لوفلر، 1973؛ همو، 1976؛ همو، 1982).منابع‌: [ اسکندرمنشی‌، تاریخ‌ عالم‌آرای‌ عباسی‌ ، تهران‌ 1350ش‌ ] ؛ محمود باور، کوه‌ گیلویه‌ و ایلات‌ آن‌ ، گچساران‌ 1324ش‌؛ [ مصطفی‌ تقوی‌ مقدم‌، تاریخ‌ سیاسی‌ کهگیلویه‌ ، تهران‌ 1377 ش‌ ] ؛ علی‌اکبر دهخدا، لغت‌نامه‌ ، زیرنظر محمدمعین‌، تهران‌ 1325ـ 1359ش‌؛ حسینعلی‌ رزم‌آرا، فرهنگ‌ جغرافیائی‌ ایران‌ ( آبادیها )، ج‌6: استان‌ ششم‌ ( خوزستان‌ و لرستان‌ )، تهران‌ 1355ش‌؛ [ جواد صفی‌نژاد، «خان‌نامه‌»، دانشکده‌ ، سال‌ 1، ش‌2 (بهار 1354) ] ؛ حسن‌بن‌حسن‌ فسائی‌، تاریخ‌ فارسنامة‌ ناصری‌ ، چاپ‌ سنگی‌ تهران‌ 1313؛ [ احمد کسروی‌، تاریخ‌ پانصدسالة‌ خوزستان‌ ، تهران‌، 1362ش‌؛ همو، کاروندکسروی‌ ، چاپ‌ یحیی‌ زکاء، تهران‌ 1352ش‌ ] ؛ مؤسسة‌ مطالعات‌ و تحقیقات‌اجتماعی‌، جمعیت‌ و شناسنامة‌ ایلات‌ کهگیلویه‌ ، گزارش‌ ش‌8 ، تهران‌ 1347ش‌؛ [ همو، گزارش‌ بررسی‌ مقدماتی‌ و طرح‌ مطالعة‌ آینده‌ در ایلات‌ کهگیلویه‌ و بویراحمدی‌ ، تهران‌ 1345ش‌؛ وقایع‌ اتفاقیّه‌: مجموعه‌ گزارشهای‌ خفیه‌نویسان‌ انگلیس‌ در ولایات‌ جنوبی‌ ایران‌ از سال‌ 1291 تا 1322 قمری‌ ، چاپ‌ سعیدی‌ سیرجانی‌، تهران‌ 1362 ] ؛A. J. Christian, A report on the tribes of Fars , Simla 1919; M. Demorgny, "Les rإformes administratives en Perse", RMM , 22/3 (1913), 83-149; EI 1 , s.vv. "Lur", "Lur-i Buzurg", "Shu ¦lista ¦n" (by V. Minorsky), "Shaba ¦nka ¦ra" (by V. F. Bدchner); Erika Friedl, "Folksongs from Boir Ahmad, southwest Iran", Mardoms §enasi va farhang-e-a ªmme-e- Iran, 3(1356 S §), 47-54; O. Garrod, "The nomadic tribes of Persia to day", Journal of the Royal Central Asian Society, 33/1 (1946), 32-46; H. Gaube, Die sدdpersische Provinz Arrag §a ¦n/Ku ¦h-G i ¦lu ¦yeh von der arabischen Eroberung bis zur Safawidenzeit, Vienna 1973; ]Ann K. S. Lambton, The Persian land reform 1962-1966 , Oxford 1969[; R. Loeffler, "Economic changes in a rural area of Iran since 1979", paper delivered at a Wilson Center Conference on the Iranian Revolution and the Islamic Republic: new assessments, Washington 1982; idem, "The national integration of Boir Ah ¤mad", Iranian Studies, 6/2-3 (1973), 127-135; idem, "Recent economic changes in Boir Ah ¤mad: regional growth without development", Iranian studies, 4 (1976), 266-287; idem, "Tribal order and the state: the political organization of Boir Ah ¤mad", in State and society in Iran , ed. A. Bana ¦n ¦â, Iranian studies, 11 (1978), 145-171; R. Loeffler and E. Friedl, An archaeological survey of Boir Ah ¤mad, south Iran (unpubl.); idem, "Eine ethnographische Sammlung von den Boir Ah ¤mad, Sدdiran", Archiv fدr Vخlkerkunde, 21 (1967), 95-207; R. Loeffler, E. Friedl, and A. Janata, "Die materielle Kultur von Boir Ah ¤mad, Sدdiran", Archiv fدr Vخlkerkunde, 28 (1974), 61-142; Mann, Kurdisch- Persische Forschungen, pt. 2, Berlin 1910; P. Oberling, "The Turkic tribes of southwestern Persia", Ural- Altaische Jahrbدcher, 35/B (1963) ]publ. 1964[, 164-180; J. Ranking, Report on the Kuhtribes , Simla 1911, 2-5; ]G.Reza Fazel, "Economic bases of political leadership among pastoral nomads: the Boyr Ahmad tribe of southwest Iran", in New directions in political economy: an approach from anthropology, ed. by M. Leons and F. Rothestion, NewJersy 1979[; Sir Aurel Stein, Old routes of western Iran, London 1940; D. S. Whitcomb, Medie val pottery of the Boir Ah ¤mad region (unpubl.); A. T. Wilson, Report on Fars, Simla 1916.تکمله‌. تاریخ‌اقتصادی‌. تا 1342ش‌، برای‌ توسعة‌ این‌ منطقه‌ و بهبود اوضاع‌ اقتصادی‌ آن‌ اقدامات‌ جدی‌ انجام‌ نگرفته‌ بود. از آن‌ تاریخ‌ تا انقلاب‌ اسلامی‌ (1357ش‌) نیز اقدامات‌ محدودی‌ در زمینة‌ برقراری‌امنیت‌، سوادآموزی‌، اصلاحات‌ارضی‌ و برق‌رسانی‌ صورت‌ گرفت‌. پس‌ از انقلاب‌ اسلامی‌، در زمینة‌ راه‌سازی‌، برق‌، لوله‌کشی‌ آب‌، و مهمتر از آن‌ تعیین‌ سهمیة‌ بورس‌های‌ تحصیلی‌ و نیز برنامه‌های‌ آبادانی‌ گوناگون‌ گامهایی‌ برداشته‌ شد که‌ رویهمرفته‌ باعث‌ دگرگونی‌ و تحول‌ در اقتصاد سنتی‌ این‌ منطقه‌ گردیده‌ است‌. با وجود این‌، استان‌ کهگیلویه‌ ـ بویراحمد که‌ بیشترین‌ آن‌ در تصرف‌ بویراحمدیهاست‌، هنوز راه‌ دور و درازی‌ در پیش‌ دارد تا به‌ صورت‌ منطقه‌ای‌ توسعه‌ یافته‌ درآید.در پی‌ تحولات‌ چند دهة‌ اخیر، از یک‌ سو کوچ‌نشینی‌ یا چادرنشینی‌ بشدت‌ رو به‌ کاهش‌ نهاد و از سوی‌ دیگر زندگی‌ یکجانشینی‌ گسترش‌ یافت‌؛ چنانکه‌ امروزه‌ حدود 60% از بویراحمدیها و دیگر ساکنان‌ استان‌ کهگیلویه‌ ـ بویراحمد ده‌نشین‌، حدود 39% شهرنشین‌ و تنها حدود 1% کوچ‌نشین‌اند (مرکز آمار ایران‌، ص‌ شانزده‌). تغییر از کوچ‌نشینی‌ به‌ یکجانشینی‌ (ده‌نشینی‌ و شهرنشینی‌)، دگرگونی‌ در شیوة‌ معیشت‌ و اقتصاد سنتی‌ را در پی‌ داشته‌ است‌. بررسی‌ نتایج‌ تفصیلی‌ سرشماری‌ عمومی‌ نفوس‌ و مسکن‌ نشان‌ می‌دهد که‌ در 1375ش‌ کمتر از 30% از جمعیت‌ شاغل‌ استان‌ به‌ کشاورزی‌ ـ دامداری‌ اشتغال‌ داشته‌اند، در حالی‌ که‌ حدود 70% به‌ مشاغل‌ غیرسنتی‌ مشغول‌ بوده‌اند (رجوع کنید به جدول‌؛ مرکز آمار ایران‌، ص‌ 69ـ70).ذکر چند نکته‌ دربارة‌ دگرگونی‌ اقتصادی‌ در بین‌ بویراحمدیها ضروری‌ به‌ نظر می‌رسد: نخست‌ آنکه‌ بویراحمدیها بر خلاف‌ گذشته‌ به‌ طور بی‌سابقه‌ای‌ به‌ بازارهای‌ خارج‌ از قلمرو خود وابسته‌ شده‌اند. در واقع‌، استان‌ کهگیلویه‌ ـ بویراحمد، همانند دیگر استانهای‌ محروم‌، به‌ صورت‌ استانی‌ مصرف‌ کننده‌ در آمده‌ است‌؛ زیرا در زمان‌ حکمرانی‌ پهلوی‌ برای‌ صنعتی‌ کردن‌ این‌ منطقه‌ اقدامات‌ جدی‌ صورت‌ نگرفت‌ و درآمد مهمترین‌ منبعِ منطقه‌، یعنی‌ نفت‌ که‌ برای‌ آن‌ تأسیسات‌ وسیعی‌ ایجاد گردید، به‌ توسعة‌ استان‌ تخصیص‌ نیافت‌. گذشته‌ از آن‌، دگرگونی‌ اقتصادی‌ در بین‌ بویراحمدیها از همراهی‌ زنان‌ در فعالیتهای‌ اقتصادی‌ کاست‌ چنانکه‌ بیشتر زنان‌ خانوارهای‌ شهری‌ جایگاه‌ سنتی‌ خود را در فعالیتهای‌ اقتصادی‌ از دست‌ دادند. از دیگر سو، درصدی‌ از زنان‌ برای‌ اولین‌ بار عهده‌دار مشاغل‌ دولتی‌ و غیردولتی‌ در خارج‌ از خانه‌ شدند. هم‌ اکنون‌ تعداد زنان‌ شاغل‌ در استان‌ که‌ به‌ مشاغل‌ گوناگونی‌ اشتغال‌ دارند بالغ‌ بر 889 ، 7 تن‌ است‌ که‌ هر چند در مقایسه‌ با تعداد مردان‌ زیاد نیست‌، با این‌ حال‌ نسبت‌ به‌ گذشته‌ قابل‌ توجه‌ است‌.تحولات‌ اقتصادی‌، با تمام‌ کاستیهای‌ آن‌، باعث‌ بالا رفتن‌ سطح‌ زندگی‌ در بین‌ بویراحمدیها شده‌ است‌. این‌ دگرگونیها از یک‌ طرف‌ باعث‌ درآمد بیشتری‌ برای‌ بسیاری‌ از خانوارها بویژه‌ خانوارهای‌ شهری‌ گردیده‌ و از طرف‌ دیگر نابرابری‌ شدید بین‌ خانوارها و گروهها را در پی‌ داشته‌ است‌؛ برای‌ مثال‌، پس‌ از آنکه‌ یاسوج‌ به‌ عنوان‌ مرکز استان‌ انتخاب‌ شد، قیمت‌ زمین‌ در آن‌ رشد سرسام‌آوری‌ یافت‌؛ و چون‌ این‌ شهر در قلمرو بویراحمد سردسیری‌ بالا (علیا) قرار دارد، زمینهای‌ بعضی‌ از تیره‌های‌ مستقر در محدودة‌ شهر ارزش‌ بسیاری‌ پیدا کرد و، صاحبان‌ این‌گونه‌ اراضی‌ ثروتمند شدند؛ حال‌ آنکه‌ تیره‌های‌ ساکن‌ مناطق‌ دور از قلمرو شهر، از چنین‌ فرصتی‌ محروم‌ ماندند.منابع‌: مرکز آمار ایران‌، سرشماری‌ عمومی‌ نفوس‌ و مسکن‌ 1375: نتایج‌ تفصیلی‌ استان‌ کهگیلویه‌ و بویراحمد ، تهران‌ 1376ش‌؛ محمد امین‌ منوچهری‌، اقتصاد کهگیلویه‌ و بویراحمد ، شیراز 1374ش‌.تاریخ‌ فرهنگی‌ . بویراحمدیها پیرو مذهب‌ شیعه‌اند، و دین‌ یکی‌ از اجزای‌ اساسی‌ فرهنگ‌ آنهاست‌ که‌ بر تمام‌ جنبه‌های‌ زندگی‌شان‌ اثر نهاده‌ است‌. فرهنگ‌ آنها، همانند دیگر اقوام‌ ایرانی‌، فرهنگی‌ ایرانی‌ ـ اسلامی‌ است‌ که‌ نباید، همانند برخی‌ پژوهشگران‌، در نقش‌ و اهمیت‌ عناصر ایرانی‌ پیش‌ از اسلام‌ در فرهنگ‌ و اعتقادات‌ بویراحمدیها غلو کرد، وگرنه‌ تصویری‌ کاملاً غیرواقعی‌ و محرف‌ از فرهنگ‌ و باورهای‌ دینی‌ بویراحمدیها پدید خواهد آمد (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به ایرانیکا ، ذیل‌ مادّه‌)، چنانکه‌ فریدریک‌ بارث‌ (ص‌135ـ154) نیز سابقاً از اعتقادات‌ باصریهای‌ فارس‌، چنین‌ تصویر نادرستی‌ داده‌ است‌ (قس‌ سکندر امان‌اللهی‌ بهاروند، > دین‌ در میان‌ عشایر چوپان‌ ایران‌ < ، 1976 که‌ در پاسخ‌ به‌ نظرات‌ وی‌ نوشته‌ شده‌ است‌).برخی‌ زیارتگاههای‌ این‌ قوم‌ پیشینه‌ای‌ پیش‌ از اسلامی‌ دارند ( ایرانیکا ، همانجا)، اما برای‌ ترسیم‌ سیمای‌ دقیق‌ مذهبی‌ این‌ قوم‌، اشارة‌ صرف‌ به‌ این‌ موضوع‌ کافی‌ نیست‌. این‌گونه‌ زیارتگاهها در تمام‌ نقاط‌ ایران‌ یافت‌ می‌شوند. بویراحمدیها برای‌ نامگذاری‌ کودکان‌ خود نامهای‌ اسلامی‌ ـ ایرانی‌ بر می‌گزینند؛ پسران‌ را در سن‌ معین‌ ختنه‌ می‌کنند، ازدواج‌ و طلاق‌ نیز در میان‌ آنان‌ بر اساس‌ قوانین‌ اسلامی‌ انجام‌ می‌گیرد. بویراحمدیها حلال‌ و حرام‌ را طبق‌ موازین‌ شرعی‌ رعایت‌ می‌کنند، و برای‌ اثبات‌ جرم‌ یا بیگناهی‌، به‌ قرآن‌ سوگند می‌خورند. ایشان‌، مانند دیگر شیعیان‌ ایرانی‌، اعیاد مذهبی‌ را جشن‌ می‌گیرند و در مراسم‌ عزاداری‌ تاسوعا و عاشورا به‌ نوحه‌خوانی‌ و سینه‌زنی‌ می‌پردازند؛ در گذشته‌ که‌ نظام‌ ایلی‌ برقرار بود، سران‌ ایل‌ در اجرای‌ این‌ مراسم‌، سهم‌ بزرگی‌ داشتند. نقش‌ سادات‌ در این‌ میان‌ قابل‌ توجه‌ است‌. هیچ‌ منطقه‌ای‌ از ایران‌ به‌ اندازة‌ کهگیلویه‌ ـ بویراحمدی‌، تیره‌ها و طوایف‌ سادات‌ را در خود جای‌ نداده‌ است‌. مراسم‌ خاکسپاری‌، در میان‌ بویراحمدیها کاملاً بر اساس‌ موازین‌ شرعی‌ است‌. انجام‌ عبادات‌ اساسی‌، چون‌ نماز و روزه‌ و حج‌، نیز جزو فعالیتهای‌ روزمرة‌ بویراحمدیهاست‌. با اینهمه‌، در میان‌ بویراحمدیها اعتقاد به‌ انواع‌ موجودات‌ ماورای‌ طبیعی‌ چون‌ آل‌، غول‌، پری‌، جن‌، و درختان‌ و مکانهای‌ مقدس‌ نیز وجود دارد.لوفلر به‌ وجود «خِرِف‌ خانه‌» در میان‌ بویراحمدیها اشاره‌ کرده‌ است‌ که‌ محل‌ بر جا نهادن‌ پیران‌ و افراد علیل‌ هنگام‌ کوچ‌ سالیانه‌ بوده‌ است‌ (رجوع کنید به ایرانیکا ، همانجا). پیش‌ از او نیز برونوسکی‌ (ص‌64) به‌ این‌ نکته‌ اشاره‌ کرده‌ بود که‌ بختیاریها به‌ هنگام‌ کوچ‌ سالیانه‌، پیرمردان‌ و زنان‌ علیل‌ را در بیابانها رها می‌کرده‌اند تا بمیرند! بر اساس‌ تحقیقات‌ محلی‌ نگارنده‌، اماکنی‌ که‌ به‌ عنوان‌ «خرف‌خانه‌» معروف‌اند، در واقع‌ گورهای‌ پیش‌ از اسلام‌اند و چنانکه‌ می‌دانیم‌، نه‌ در سنت‌ اسلامی‌ پدیده‌ای‌ به‌ نام‌ «رها کردن‌ و طرد پیران‌» وجود دارد، نه‌ در آیین‌ زردشتی‌.ادبیات‌ لری‌ بویراحمد بسیار غنی‌ و شامل‌ اشعار رزمی‌، عشقی‌، هجوی‌، چیستانها، ضرب‌المثلها، قصه‌های‌ گوناگون‌ و دوبیتیهای‌ بسیار زیبا و دلپذیر است‌. تاکنون‌ به‌ طور جسته‌ و گریخته‌، نمونه‌هایی‌ از اشعار و داستانهای‌ لری‌ بویراحمدی‌ مانند فرهنگ‌ عامیانة‌ عشایر بویراحمدی‌ و کهکیلویه‌ (منوچهر لمعه‌، 1353 ش‌)، و نمونه‌ای‌ از اشعار کهکیلویه‌ و بویراحمد (یعقوب‌ غفاری‌، 1362 ش‌) منتشر شده‌ است‌.در گذشته‌، که‌ تعداد باسوادان‌ در بین‌ بویراحمدیها اندک‌ بود، مردم‌ با شاهنامة‌ فردوسی‌ بیش‌ از هر اثر دیگر آشنایی‌ داشتند. اشعار شاهنامه‌ و داستانهای‌ آن‌ به‌ حدی‌ در بین‌ بویراحمدیها شیوع‌ داشت‌ که‌ وقوع‌ بعضی‌ از رویدادها را به‌ منطقة‌ خود منتسب‌ می‌کردند (مثلاً معتقد بودند که‌ کیخسرو در کوه‌ دنا ناپدید شده‌ است‌). امروزه‌، افزون‌ بر این‌، آثار نویسندگان‌ بویراحمدی‌ در زمینه‌های‌ گوناگون‌ چون‌ داستان‌، مانند ممیرو (عطاءالله‌ طاهری‌، 1358ش‌)، فرهنگ‌ عامه‌ و طب‌ محلی‌ مانند مقدمه‌ای‌ درباره‌ پوشش‌ گیاهی‌ کهکیلویه‌ ـ بویراحمد (یعقوب‌ غفاری‌، 1357ش‌)، تاریخ‌ محلی‌ مانند بویراحمد (یعقوب‌ غفاری‌، 1357 ش‌)، تاریخ‌ محلی‌ مانند بویراحمد در گذرگاه‌ زمان‌ (قدرت‌الله‌ اکبری‌، 1368ش‌) و دستور زبان‌ و گویش‌ لری‌ بویراحمدی‌ مانند بررسی‌ گویش‌ بویراحمد (افصل‌ مقیمی‌، 1373 ش‌) منتشر شده‌ است‌.منابع‌:Fredrik Barth, Nomads of south Persia , Boston 1961; J. Bronowski, The ascent of man , Boston 1973; Encyclopadia Iranica , s.v. "Boir Ah ¤mad ¦â. I: The tribe" (by Reinhold Loeffler).2) گویش‌. بویراحمدی‌ گویش‌ متداول‌ در بخش‌ شمالی‌ استان‌ کهگیلویه‌ و بویراحمدی‌ است‌، که‌ خویشاوندی‌ نزدیکی‌ با گویش‌ کهگیلویه‌ و مَمَسَنی‌ در بخش‌ جنوبی‌ دارد.با گویش‌ بختیاری‌ در شمال‌ و لُری‌ در شمال‌ غربی‌، گروه‌ گویشی‌ «ایرانی‌» منطقة‌ جنوبی‌ زاگرس‌ را تشکیل‌ می‌دهند. گویش‌ بویراحمدی‌ در شماری‌ از واژه‌ها و ویژگیهای‌ صرفی‌ و واجشناختی‌ با کردی‌ و دیگر گویشهای‌ مجاور مشترک‌ است‌.واجشناسی‌. الف‌) همخوانها . برخی‌ از دگرگونیهای‌ شاخص‌ ِ زبانهای‌ ایرانیِ «جنوبِ غربی‌» از ایرانی‌ باستان‌ به‌ ایرانی‌ نو که‌ در گویش‌ بویراحمدی‌ یافت‌ می‌شود به‌ این‌ شرح‌ است‌: v>j/b * y/ * ، مثلاً ma ¦ju (جامه‌)، bak (وزغ‌)؛ d * ، مثلاً ¦ma ¦du (داماد)؛ r q * s< ، مثلاً s-ak ¦a (آسیای‌ دستی‌)؛ ولی‌ استثناهایی‌ نیز وجود دارد. بَستْواجهای‌ واکدار میان‌ واکه‌ای‌ به‌ صورت‌ نیم‌واکة‌ انتقالی‌ درمی‌آیند. این‌ دگرگونی‌ در بویراحمدی‌ از همه‌ جا آشکارتراست‌؛ بدین‌سان‌ b>w ، مثلاً buwand (بِبَند)؛ y > g ، مثلاً ¦ i zenday (زندگی‌)، -yal ˦ba ¦du ¦ba (بازو)، du(w)ar ( > doxtar>dohdar (دختر)؛ (h)t xwad * ، خود).ب‌) واکه‌ها. ¦/e ¦o یِ قدیمتر عموماً به‌ همین‌ صورت‌ باقی‌ می‌مانند، مثلاً z ¦so (سوز، بسوز)، r ¦ze (زیر)، هرچند ضبط‌ اینها در متنها میان‌ ¦/u ¦o و ¦ i / ¦e و همچنین‌ میان‌ o/u ، e/i ، e/a و ¦a/a نوسان‌ دارد. دگرگونیهای‌ واکه‌ای‌ شاملِ ¦iu ¦a ، مثلاً na ¦hu (خانه‌)، می‌شود.صرف‌ و نحو. ضمایر شخصی‌ و شناسه‌های‌ فعلی‌:ضمیر منفصل‌ ضمیر متصل‌ شناسة‌ فعلی‌مَن‌ mo -om -omتو to -et ¦ i -آن‌ ¦uاین‌ ¦ (i آن‌ voآن‌/این‌ yoما ¦ma ¦i n ¦emu ـ n) ¦u ـ m ) ¦ i ـشما ¦a §is n ¦etu ـ -(un)it/inایشان‌/ آنها ¦ngelo ¦ne/u ¦u n ¦u §-es -enاینها n ¦u §es ـ ¦ngelo ¦ i ne/ ¦i -enالف‌) yo ضمیر اشارة‌ عام‌ در گفتگو است‌؛ ولی‌، برخلافِ vo (آن‌ یک‌/یکی‌)، اشاره‌ به‌ نزدیک‌ (این‌ یک‌/یکی‌) می‌کند، و در این‌ صورت‌ yo ¦ i هم‌ گفته‌ می‌شود. ترکیب‌ ¦ho ¨yo (همین‌ یکی‌/همان‌ یکی‌) هم‌ به‌ کار می‌رود که‌ ضمیر اشارة‌ تأکیدی‌ گزینشی‌ است‌. vo/yo فقط‌ مستقلاً (منفصلاً) به‌ کار می‌رود، ولی‌ ¦ i / ¦u هم‌ مستقلاً (بیشتر در نقل‌ و روایت‌) و هم‌ پیش‌ از اسم‌ (= مُشارٌ الیه‌) به‌ کار می‌رود. صیغه‌های‌ ضمایر شخصی‌ در حالت‌ مفعول‌ صریح‌ عبارت‌اند از: mؤna (مرا)، tena/to (تُرا)، اna (آن‌ را)، na ¨l (این‌ را)، vInna (همان‌ را)، yInna ، yIhinna ، (همین‌/ همان‌ یکی‌ را)، na ¦ma ¦ i (ما را)، na ¦ىa ¦ i (شما را)، ngإlla/ ¦ (((i ngإlla ¦u (آنها/ ایشان‌ را).ب‌) om ، که‌ اگر پس‌ از آن‌ ضمیر متصلی‌ باشد، بدل‌ به‌ em می‌شود، مثلاً §n-em-es ¦besu (بِستانمش‌، بگیرمش‌).ج‌) شناسة‌ دوم‌ شخص‌ مفرد امر یا هیچ‌ (صِفْر) است‌ یا، در برخی‌ فعلهای‌ دالّ بر تغییر حالت‌ در بعض‌ مناطق‌، ak است‌، مثلاً sa(-k) ¦ i ve (بِایست‌، واسّا/ وایْسا)؛ شناسة‌ دوم‌ شخص‌ جمعِ امر n ¦ i ـ (برای‌ تأکید، n ¦tu ¦ i ـ) است‌، مثلاً n ¦ i s ¦ i n /ve ¦tu ¦ i s ¦ i ve (بایستید، واسَّین‌/ وایْسین‌).د) شناسة‌ سوم‌ شخص‌ مفرد در ماضی‌ و «ماضی‌ بعید» هیچ‌ (صفر) است‌.گروه‌ اسمی‌ . جمع‌: نشانة‌ جمع‌ gal * است‌ ( y y ، مانند ¦ i -b ¦-va ¦ i > ¦ i -b ¦y-a (او داشت‌ ... می‌شد). پسوند سببی‌ ، n ¦an/u است‌، مثلاً z-an ¦so (بسوزان‌). فعل‌ مجهول‌ با اسم‌ مفعول‌ + صیغه‌های‌ فعل‌ -b ¦va (شدن‌) ساخته‌ می‌شود، مانند ¦ i b ¦te va §kos (کشته‌ شد). با برخی‌ افعال‌ دالّ بر صیرورت‌، در گویشهای‌ مرکزی‌ بویراحمدی‌ پی‌بندِ ak دلالت‌ بر عملی‌ نوآغاز می‌کند، مانند s-ak ¦ i ve ( [ در فارسی‌ عامیانه‌ ] ، واسّا دیگه‌).فعلهای‌ کمکی‌ وجهی‌ شاملِ tar/ta(h)res (می‌توان‌، می‌شود/ می‌شد)، ¦va یا ¦ i bas (باید، بایست‌) یا استعمال‌ صیغه‌های‌ مستقبل‌ می‌شود، مثلاً ¦bu ¦> y-a ¦bu ¦-va i¦(خواهد بود، باید باشد)؛ s ¦-x/-xa ¦ i (می‌خواهد/ می‌خواست‌)، مثلاً ¦ i §s s ¦xa ¦ (((((i kone (می‌خواست‌ شوهر بکند). پس‌ از همة‌ این‌ فعلهای‌ کمکی‌، وجه‌ التزامی‌ به‌ کار می‌رود.نحو و «حروف‌ ربط‌ » . الف‌) علت‌: n ¦u §c (چون‌). ب‌)شرط‌: ar/aga (اگر) با جملة‌ «جزای‌ شرط‌» غالباً مصدَّر به‌ ¦/xe ¦xo ، مثلاً -n-a ¦ i zang ¦la ¦t a ¦ i tar ¦ i ¦xe §tes ¦ i t bexar ¦ i tarehs ¦a §s ¦ i ar (اگر توانستی‌ آن‌ را بخوری‌ پَسِ می‌توانی‌ از پَسِ «آلازنگی‌» برآیی‌)؛ ¦ i r ¦ma ¦ya ¦ i s ¦ i d ¦ i to b §zahras ¦tom aga na pa §bekos (سیاهْ ماری‌ [ = گیسوی‌ سیاه‌تو ] مرا می‌کشت‌ اگر تو پادزهرش‌ نبودی‌). ج‌) ke یِ موصول‌، مثلاً ke ... ¦ i d- ¦ i bard-i sef ¦u (آن‌ سنگِ سفیدی‌ که‌ ...)؛ ke یِ زمانی‌، مثلاً ... ¦ i b ¦ow ke va §s (شب‌ که‌ شد...)؛ ke یِ نقل‌ قول‌ مستقیم‌ و جُملة‌ تعلیلی‌، مثلاً terom ¦ i ke mo n ¦bio (بیا که‌ من‌ نمی‌توانم‌). د) ¦ta بر سر جمله‌های‌ دال‌ بر نتیجه‌ و غایت‌، مثلاً m ¦ i kon ¦lu ¦ i n h ¦yemu ¦ha ¦mu ¦va ¦ta ¦bio (بیا تا با موهایمان‌ تاب‌ بخوریم‌)، m ¦ i berr ¦ta ¦bio (بیا تا برویم‌)؛ بر سر جمله‌های‌ مؤوَّل‌ به‌ متمم‌، مثلاً ... ¦ma ta ¦dom u ¦ya (یادم‌ آمد که‌...)؛ در بیان‌ مشاهده‌: ¦=ta «دید که‌/ معلوم‌ شد که‌ چنین‌ است‌». در این‌ حالت‌، نهاد مشخص‌ جملة‌ پیرو همچون‌ مفعول‌ صریح‌ a می‌گیرد، مانند ¦ i n duarel-a ¦ma ta ¦u ¦ta (تا آمد دید که‌ دخترها [ آنجا ] نیستند)؛ نهاد نامشخص‌، مانند n-e ¦javu ¦zanal raten ta -ye ¦ i b ¦xu (زنها [ آنجا ] رفتند [ و ] دیدند که‌ جوان‌ خوبی‌ است‌).منابع‌: منوچهرلمعه‌، فرهنگ‌ عامیانة‌ عشایر بویراحمد و کهگیلویه‌ ، تهران‌ 1349 ش‌ (شامل‌ 52 بیت‌، 15 صفحه‌ مطلب‌ به‌ گویش‌ بویر احمدی‌ ـ کهگیلویه‌ از نوشته‌های‌ دانش‌آموزان‌، واژه‌نامه‌، و یادداشتهای‌ مفصّلی‌ دربارة‌ قوم‌شناسی‌)؛E. Friedl, "Boir Ahmad mockery: a research note", Iranian studies , 10/4 (1977), 281-286; idem, "Folksongs from Boir Ahmad, southwest Iran", Mardoms §ena ¦s i ¦o farhang-e- a ¦mme-ye- I ¦ra ¦n, 3 (1356 S §), 47-54(در این‌ دو مقاله‌ 35 رباعی‌، یا بیت‌ از میان‌ بیش‌ از 900 ترانه‌ که‌ در فاصلة‌ 1969ـ1971 گردآوری‌ شده‌، آمده‌ است‌)؛O. Mann, Kurdisch-persische Forschungen, pt. 2, Berlin 1910(شامل‌ هشت‌ رباعی‌ به‌ گویش‌ کهگیلویه‌، هفت‌ داستان‌ و هفتاد رباعی‌ به‌ گویش‌ ممسنی‌، و واژه‌نامه‌)؛idem, "Skizze der Lurdialekte", SPAW , 1904, 1173-93(یک‌ متن‌ به‌ گویش‌ ممسنی‌ و کلیاتی‌ دربارة‌ دستور زبان‌).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

لوفلر ( ایرانیکا ) ؛ با اضافاتی از علی بلوکباشی

سکندر امان اللهی بهاروند

سکندر امان اللهی بهاروند

گرنت ل . ویندفور ، با اندکی تلخیص از ( ایرانیکا )

حوزه موضوعی

ادبیات و زبان ها

جغرافیا

رده های موضوعی
جلد 4
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده