بویالی کوی
معرف
مجموعه‌، چند بنای‌ تاریخی‌ پیوسته‌ به‌هم‌ در آناطولی‌ که‌ نمونه‌ای‌ از معماری‌ سنتی‌ ترکان‌ آسیای‌ میانه‌ به‌شمار می‌رود
متن
بویالی‌کوی‌ ، مجموعه‌، چند بنای‌ تاریخی‌ پیوسته‌ به‌هم‌ در آناطولی‌ که‌ نمونه‌ای‌ از معماری‌ سنتی‌ ترکان‌ آسیای‌ میانه‌ به‌شمار می‌رود. این‌ مجموعه‌ مشتمل‌ است‌ بر دو آرامگاه‌ و یک‌ خانقاه‌ در خارج‌ روستایی‌ به‌همین‌ نام‌، و بر سر راه‌ شهرهای‌ افیون‌ قره‌حصار ـ سنجانلی‌ . از تاریخ‌ ساخت‌ و بانی‌ این‌ مجموعه‌ اطلاعات‌ دقیقی‌ در دست‌ نیست‌. اولیا چلبی‌، که‌ در قرن‌ یازدهم‌ از این‌ ناحیه‌ عبور کرده‌، این‌ مجموعه‌ را «قریة‌ بویالو» نامیده‌ و آن‌ را روستایی‌ مسلمان‌نشین‌ با یکصد باب‌ خانه‌ واقع‌ در دامنة‌ کوه‌ علی‌داغی‌، و «زعامت‌» (تیول‌) عثمان‌ پاشازاده‌ وصف‌ کرده‌ است‌. مجموعة‌ بویالی‌ کوی‌ در وسط‌ بوستان‌ زیبایی‌ بنا شده‌ و گنبد آرامگاه‌ «سید قریشی‌» در مرکز آن‌ قرار گرفته‌ است‌. خدمات‌ این‌ زیارتگاه‌ و تکیة‌ دورة‌ عثمانی‌ در قرن‌ یازدهم‌ بر عهدة‌ درویشان‌ بکتاشی‌ بوده‌ است‌. نام‌ ولیّ مدفون‌ در این‌ آرامگاه‌ در بعضی‌ نسخه‌های‌ سیاحتنامه‌ (کتابخانة‌ موزة‌ طوپقاپی‌سرای‌ ، بغداد کوشکی‌، ش‌1384، گ‌17) «سیدقریشی‌» و در نسخه‌ای‌ دیگر (بغداد کوشکی‌، ش‌1380، گ‌13) [ سید ] قُرتی‌، قریتی‌، قرتبی‌ آمده‌ است‌.این‌ بنا، که‌ تکیه‌ای‌ سرآمد همة‌ تکیه‌های‌ زمان‌ خود بوده‌، برای‌ سکونت‌ زایران‌، و خادمان‌ آرامگاه‌ ساخته‌ شده‌ بود. احتمالاً این‌ محل‌ پس‌ از قرن‌ نهم‌، به‌صورت‌ تکیة‌ بکتاشیه‌ درآمده‌ و ازینرو تکیة‌ سلطان‌ بویالی‌ نیز خوانده‌ می‌شده‌ است‌. به‌ گفتة‌ اولیا چلبی‌، وجه‌ تسمیة‌ بویالی‌ [ = رنگی‌ ] ، به‌ سبب‌ تولید مادّة‌ خام‌ نوعی‌ رنگ‌ قرمز در آن‌ روستا بوده‌ است‌.همة‌ منابع‌ متأخر دربارة‌ افیون‌ قره‌حصار و حومة‌ آن‌، بانی‌ این‌ مجموعه‌ را قریش‌بن‌ الیاس‌بن‌اُغوز معرفی‌ کرده‌اند. ظاهراً، در آنجا ضریحی‌ نیز وجود داشته‌ که‌ مُبیّن‌ این‌ مطلب‌ بوده‌ است‌، ولی‌ امروز، هیچ‌ کتیبه‌ای‌ بر روی‌ این‌ ضریح‌ دیده‌ نمی‌شود.خانقاه‌ ـ تکیة‌ بویالی‌کوی‌ در 1347ش‌/1968، چندان‌ خراب‌ شده‌ بود که‌ می‌خواستند آن‌ را یکسره‌ ویران‌ و از سنگهای‌ آن‌ برای‌ ساختن‌ مدرسه‌ای‌ استفاده‌ کنند، اما ادارة‌ اوقاف‌ در 1359 ش‌/ 1970، از مصالح‌ موجود استفاده‌ کرد و بازسازیهایی‌ در آنجا انجام‌ داد.بقایای‌ این‌ مجموعه‌ نشان‌ می‌دهد که‌ ابتدا، در اطراف‌ آن‌، دیواری‌ وجود داشته‌ است‌. به‌گفتة‌ اولیا چلبی‌، در صحن‌ این‌ مجموعه‌، که‌ در آن‌ زمان‌ باغی‌ با صفا بوده‌، سنگ‌ قبرهای‌ شکسته‌ و واژگون‌ شدة‌ بسیاری‌ وجود داشته‌ است‌. گویا بعضی‌ از سنگ‌ قبرهای‌ اسلامی‌ موجود در موزة‌ افیون‌، که‌ دارای‌ نقوش‌ انسان‌ است‌، از این‌ مکان‌ بدانجا برده‌ شده‌ است‌. این‌ خانقاه‌ مستطیلی‌ است‌ به‌ابعاد 22 در 15متر، که‌ با سنگهای‌ تراش‌خوردة‌ نامساوی‌ ساخته‌ شده‌ و تنها در چهارچوبهای‌ آن‌ آجر به‌کار رفته‌ است‌. قسمتهایی‌ از دیوارها از دورة‌ روم‌ شرقی‌ است‌. این‌ بنا برخلاف‌ تصوّر، یک‌ طبقه‌ ساخته‌ شده‌ است‌، فقط‌ در بالای‌ دهلیز ورودی‌ آن‌، اتاقی‌ وجود داشته‌ است‌. این‌ دهلیز ورودی‌ از طریق‌ اتاقهایی‌ با طاقهای‌ گنبدی‌ دو طرف‌ دهلیز، به‌تالار میانی‌ وسیعی‌ منتهی‌ می‌شود. در وسط‌ این‌ تالار، قبّه‌ای‌ استوار بر چهار ستون‌ جمع‌ و جور از نوع‌ ستونهای‌ روم‌ شرقی‌ وجود داشته‌ است‌. وجود محرابی‌ در انتهای‌ این‌ تالار ثابت‌ می‌کند که‌ این‌ مکان‌ مسجد بوده‌ است‌. در هر یک‌ از دو طرف‌ این‌ تالار، دو اتاق‌ با طاقهای‌ گهواره‌ای‌ دیده‌ می‌شود.دو عنصر دیگر این‌ مجموعه‌، گنبد و دو مقبرة‌ ایوان‌ مانند آن‌ است‌. دیوار قبلة‌ خانقاه‌ و مقبرة‌ ایوانی‌ آن‌، که‌ در جهت‌ دیوار قبله‌ و در فاصلة‌580 متری‌ آن‌ قرار دارد، از سنگهای‌ چهارگوش‌، با رنگهای‌ متفاوت‌ و دقت‌ بسیار، ساخته‌ شده‌ است‌ و گنبدی‌ آجری‌ آن‌ را می‌پوشاند. در قسمت‌ پایین‌ مقبره‌، یک‌ مخزن‌ مخصوص‌ مومیایی‌، و در بالای‌ آن‌، یک‌ مسجد ـ مقبره‌ هست‌ که‌ دو راه‌ پلّة‌ جانبی‌ به‌آنجا راه‌ دارد. این‌ مقبرة‌ ایوانی‌، که‌ نمونة‌ بسیار کهن‌ هنر ترکان‌ آسیای‌ میانه‌ به‌شمار می‌آید، همانند نمونه‌های‌ دیگر، دارای‌ پایه‌های‌ سه‌گوش‌ و برآمدگیهایی‌ در پایین‌ است‌. نمونه‌های‌ این‌ مقبره‌های‌ ایوانی‌، که‌ بعضی‌ از آنها تخریب‌ شده‌، هنوز در شهرهای‌ آناطولی‌، از جمله‌ افیون‌، آقشهر، قونیه‌ و آماسیه‌ وجود دارند.در نتیجة‌ تحقیقاتی‌ که‌ در 1347ش‌/1968 انجام‌ گرفت‌، معلوم‌ شد که‌ این‌ مجموعه‌ خانقاه‌ ـ مقبره‌ بوده‌ که‌ همانند بیشتر بناهای‌ مشابه‌، در نتیجة‌ سلطة‌ ترکان‌ و اسکان‌ طوایف‌ ترک‌ خراسان‌ و آسیای‌ میانه‌ در آنجا، در کنار بنایی‌ از دورة‌ روم‌ شرقی‌، و یا به‌جای‌ آن‌ و یا حتی‌ با استفاده‌ از مصالح‌ ساختمانی‌ آن‌، بنا شده‌ است‌. در اینجا نیز خانقاه‌، منسوب‌ به‌پیری‌ از اهالی‌ خراسان‌ بوده‌ است‌. مقبرة‌ ایوانی‌ این‌ مجموعه‌ و نیز سنگ‌ قبرهای‌ اسلامی‌ مزیّن‌ به‌نقوش‌ انسان‌، حیوان‌، صحنه‌های‌ شکار نمایندة‌ همین‌ وابستگی‌ است‌.منابع‌: محمدظلی‌بن‌ درویش‌ اولیاچلبی‌، سیاحتنامه‌ ، استانبول‌ 1928ـ 1938، ج‌9، ص‌36؛Oktay Aslanapa, "Selµuk Devlet Adam âMubarezدddin Ertoku íTaraf ândan yapt âr âlan A ªbideler", I stanbul غniversitesi, Edebiyat Fakدltesi I slہm Tetkikleri, Enstitدsد Dergisi , Istanbul, é/1 (1956-1957), 106; K. Erdmann, "Die Beiden tدrkischen Grabsteine...", Beitraege zur Kunstgeschichte Asiens, in Memoriam Ernst Diez , Istanbul 1963, 121-130; idem, "Vorosmanische Medressen und Imarets...", Studies in Islamic art in honour of Prof. K.A. C. Creswell , Cairo 1965, 50, no.12, ill. 8; idem, "Weitere Nachtraege zu den Beobachtungen...", Archaeologischer Anzeiger , Berlin 1957, 361-372, ill 3; Semavi Eyice, "Anadolu'da Orta Asya Sanat Geleneklerinin Temsilcisi Olan Bir Eser: Boyallkخy Hanlkahl", I stanbul غniversitesi , Edebiyat Fakدltesi, Tدrkiyat Mecumuasl , XVI, Istanbul 1971, 39-56, plate I-XVII; Aptullah Kuran, Anadolu Medreseleri , Ankara 1969, I, 44-46; Katherina Otto-Dorn, "Tدrkische Grabsteine mit Figurenreliefs aus Kleinasien", Ars Orientalis , ê, Ann Arbor, Mich. 1959, 63-76; Haydar عzdemir, Afyon Vilہyeti Tarih µesi , Afyon 1961, 19; Haydar عzdemir and Sدleyman Gخncer, Afyon I li Turistik K i lavuzu , Istanbul 1963; Metin Sخzen, "Anadolu'da Eyvan Tipi Tدrbeler", Anadolu Sanat i Ara ít i rmalar i , I, Istanbul 1968, 179-181.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

سماوی اییجه ، تلخیص از ( د. ا. د. ترک )

حوزه موضوعی

ادبیات و زبان ها

هنرومعماری

جغرافیا

رده های موضوعی
جلد 4
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده