بونی ابوالعباس احمدبن علی بن یوسف قرشی الصوفی محیی الدین (صورتهای دیگر آن : تقی الدین شهاب الدین )
معرف
نویسندة‌ قرن‌ هفتم‌ که‌ در حدود چهل‌ کتاب‌ در علوم‌ خفیّه‌ [ بویژه‌ حروف‌، اعداد و جفر ] نوشت‌
متن
بُونی‌ ، ابوالعباس‌ احمدبن‌ علی‌بن‌ یوسف‌ قُرَشی‌ الصوفی‌ محیی‌الدین‌ (صورتهای‌ دیگر آن‌: تقی‌الدین‌، شهاب‌الدین‌)، نویسندة‌ قرن‌ هفتم‌ که‌ در حدود چهل‌ کتاب‌ در علوم‌ خفیّه‌ [ بویژه‌ حروف‌، اعداد و جفر ] نوشت‌. دربارة‌ زندگی‌ او اطلاع‌ چندانی‌ در دست‌ نیست‌. تاریخ‌ وفات‌ او (622) را نگارنده‌ فقط‌ در کشف‌ الظنون‌ حاجی‌خلیفه‌ (جایهای‌ مختلف‌؛ رجوع کنید به کَحّاله‌، ج‌ 2، ص‌ 26؛ بغدادی‌، ج‌ 1، ستون‌90 و بعد) یافت‌. وی‌ اصلاً از اهل‌ بُونه‌ * (= عَنّابِه‌) بود. در این‌ که‌ وی‌ اطلاعاتی‌ دربارة‌ بنای‌ مسجد سیدی‌ بومَروان‌ که‌ در 425 در آن‌ محل‌ ساخته‌ شد در کتابی‌ به‌ نام‌ الدُرّة‌ المکنونة‌ آورده‌ باشد جای‌ تردید است‌ (رجوع کنید به مارسه‌ ، ص‌ 234)، زیرا نام‌ این‌ کتاب‌ در فهرستهای‌ آثار او نیامده‌ است‌. گفته‌اند که‌ وی‌ در قاهره‌ درگذشت‌ و در گورستان‌ قَرافَه‌، نزدیک‌ مقبرة‌ عبدالجلیل‌ طَحاوی‌ (متوفی‌ 649)، به‌ خاک‌ سپرده‌ شد (ابن‌زیّات‌ [ تاریخ‌ نگارش‌: 804 ] ، ص‌ 268).اثر عمدة‌ بونی‌ کتاب‌ شمس‌المعارف‌ و لطائف‌ العوارف‌ است‌، که‌ در چهار جلد، در قاهره‌ (بی‌تا. [ 1905 ] ) منتشر شده‌ است‌. چهل‌ فصلِ این‌ کتاب‌ که‌ آلوارت‌ در فهرست‌ خود (شمارة‌ 4125) عنوانهای‌ آنها را به‌ روشنی‌ مرتّب‌ کرده‌ است‌، حاوی‌ مجموعة‌ آشفته‌ و ملال‌آوری‌ از مطالب‌ برای‌ استفادة‌ سحرآمیز از اعداد و «جدولهای‌ وفقی‌ »، تک‌ آیه‌های‌ قرآنی‌، اسماء خداوند، نامهای‌ مادر موسی‌ علیه‌السلام‌، رهنمودهایی‌ برای‌ ساختن‌ تعاویذ، و استفادة‌ جادوگرانه‌ از خط‌ ، و جز اینها است‌، که‌ همه‌ مربوط‌ به‌ مبحث‌ «حروف‌ * » یا «اوفاق‌» است‌. در فصل‌ هفتم‌، حتی‌ کلماتی‌ که‌ [ به‌ گفتة‌ او ] حضرت‌ عیسی‌ علیه‌السلام‌ با آنها مردگان‌ را زنده‌ می‌کرد آمده‌ است‌. این‌ کتاب‌ به‌ سه‌ صورت‌ موجود است‌: صورتی‌ کوتاه‌ که‌ کهنترین‌ آنهاست‌، صورتی‌ مفصّل‌ و صورتی‌ متوسّط‌ (رجوع کنید به وِینکلر ، ص‌ 67، 68ـ86، حاوی‌ ترجمه‌ و تفسیر فصلهای‌ مربوط‌ به‌ «هفت‌ خاتم‌»، و «اسم‌ اعظمِ اللّه‌» است‌). شمار نسخه‌های‌ خطی‌ شناخته‌ شدة‌ این‌ کتاب‌ شایان‌ توجه‌ است‌؛ کهنترین‌ آنها ـ اگر خاتمة‌ آن‌ موثق‌ باشد ـ متعلق‌ به‌ 618، و لذا متعلق‌ به‌ زمان‌ حیات‌ مؤلّف‌ است‌ (مغنیسا، کتابخانة‌ عمومی‌ ، 1445؛ رجوع کنید به فهد ، ص‌ 230ـ233). این‌ کتاب‌ تألیفی‌ است‌ بیشتر مبتنی‌ بر رسوم‌ رایج‌ عامیانه‌ تا متنهای‌ منقول‌ از خرافات‌ یونانی‌، زیرا کمتر ذکری‌ از منابع‌ یونانی‌ رفته‌ است‌. این‌ اَعمال‌ که‌، مانند همة‌ عملیات‌ علوم‌ خفیّه‌ برای‌ برآوردنِ آمال‌ و آرزوها و دفع‌ سختیها و گرفتاریهاست‌ بدینسان‌ انجام‌ می‌گیرد که‌ [ صاحبان‌ این‌ علوم‌ ] می‌کوشند نیروهای‌ «فوق‌ طبیعی‌» را، که‌ نمی‌توان‌ آنها را با عقل‌ یا حواس‌ درک‌ کرد، زیرنفوذ خود درآورند. بونی‌ در پایان‌ کتاب‌، بنابراین‌، می‌گوید که‌ رازهای‌ «حروف‌» را می‌توان‌، نه‌ با تفکر منطقی‌، بلکه‌ با بصیرت‌ در حکمت‌ الهی‌ اثبات‌ کرد. وی‌ همچنین‌ در اثر دیگرش‌، کتاب‌ لطائف‌ الاشارات‌ فی‌ اَسرار الحروف‌ العُلویّات‌ (این‌ عنوان‌ به‌ صورتهای‌ متفاوت‌ آمده‌ است‌؛ من‌ به‌ نسخة‌ چاپ‌ سنگی‌ قاهره‌، 1317، دست‌ نیافتم‌) که‌ ابن‌خلدون‌ در مقدّمه‌ (ج‌ 1، ص‌ 666) از آن‌ نقل‌ کرده‌، همین‌ نظر را بیان‌ می‌کند. در رسالة‌ الشفاء لاِ َدواءِ الوَباء (رجوع کنید به اولمان‌ ، 1970، ص‌ 249)، طاش‌ کبری‌زاده‌ (متوفی‌ 968) بیشتر اعمال‌ جادویی‌ بونی‌ برای‌ دفع‌ طاعون‌ را آورده‌ است‌.بیشترِ آثار دیگری‌ که‌ به‌ نام‌ بونی‌ رایج‌ است‌، ظاهراً گُزیده‌های‌ کمابیش‌ دقیقی‌ از شمس‌ المعارف‌ است‌؛ ربط‌ آنها به‌ یکدیگر و به‌ کتاب‌ اصلی‌، مطلبی‌ است‌ که‌ نیاز به‌ بررسی‌ دارد. در اینجا کتاب‌ الاصول‌ و الضوابط‌ او را می‌توان‌ ذکر کرد که‌ نوعی‌ مقدمه‌ بر علوم‌ خفیه‌ است‌؛ کتاب‌ شرح‌ سَواقِط‌ الفاتحة‌ الشریفة‌ او دربارة‌ حروف‌ ث‌ ، ج‌ ، خ‌ ، ز ، ش‌ ، ظ‌ و ف‌ است‌ که‌ در نخستین‌ سورة‌ قرآن‌ به‌ کار نرفته‌اند؛ اللُمعة‌ النورانیة‌ او دربارة‌ اسماء اعظم‌ و چندین‌ نوشتة‌ دیگرش‌ دربارة‌ اسماء الهی‌ است‌ (این‌ آثار را فهد، ص‌ 237 و بعد برشمرده‌ است‌). علاوه‌ بر مطالعات‌ پیشترِ گلدتسیهر ، وجده‌ نیز به‌ عناصر یهودی‌ و یهودی‌نما در شمس‌ المعارف‌ ، خصوصاً دربارة‌ نامهای‌ خداوند، فرشتگان‌، و مفهوم‌ «ثَقوفَه‌» (مأخوذ از واژة‌ عبری‌ «تِقوفا»، تقریباً به‌ معنای‌ «رُبعِ سال‌» و چندین‌ معنای‌ مشتق‌ دیگر) اشاره‌ کرده‌ است‌: «دربارة‌ بعض‌ عناصر یهودی‌ و یهودی‌نما در دایرة‌المعارف‌ علوم‌ خفیّه‌ بونی‌» در > یادنامة‌ گلدتسیهر < ، ج‌ 1، ص‌ 387ـ 392. فضلِ تقدّم‌ در جلب‌ توجه‌ به‌ فصل‌ غامض‌ و بُغرنج‌ دربارة‌ کیمیا در شمس‌ المعارف‌ و به‌ منابعِ بونی‌ از آنِ روسکا است‌. از آنجا که‌ این‌ فصل‌ با دیگر محتویات‌ این‌ کتاب‌ ناجور است‌، شاید نویسنده‌ای‌ سپسین‌ که‌ با کتاب‌ الاسرار رازی‌ آشنا بوده‌، این‌ فصل‌ را به‌ کتاب‌ افزوده‌ باشد (رجوع کنید به > اسلام‌ < ، سال‌ 22 [ 1934 ] ، ص‌ 307ـ310).منابع‌: [ ابن‌خلدون‌، مقدّمة‌ ابن‌خلدون‌ ، چاپ‌ عبدالرحمان‌بن‌ خلدون‌، بیروت‌ 1408/1988 ] ؛ ابن‌زیّات‌، الکواکب‌ السیارة‌ فی‌ ترتیب‌ الزیارة‌ فی‌ القَرافتین‌ الکبری‌' و الصغری‌' ، بغداد [ بی‌تا. ] ؛ اسماعیل‌ بغدادی‌، هدیة‌العارفین‌ ، ج‌ 1، در حاجی‌ خلیفه‌، کشف‌الظنون‌ ، ج‌ 5، بیروت‌ 1410/1990؛ مصطفی‌بن‌ عبدالله‌ حاجی‌ خلیفه‌، کشف‌ الظنون‌ ، بیروت‌ 1410/1990؛ عمررضا کحّاله‌، معجم‌ المؤلفین‌ ، دمشق‌ 1957ـ1961، چاپ‌ افست‌ بیروت‌ [ بی‌تا. ] ؛W. Ahrens, "Die ـ magischen Quadrate, al-Bu ¦ni's" Der Islam , XII (1922), 157-177, XIV (1925), 104-110; G. Bergstrجsser, "Zu den magischen Quadraten", Der Islam , XIII (1923), 227-235; Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur , Leiden 1943-1949, I, 655f. Supplementband , 1937-1942, I, 910f.; E. Douttإ, Magie et religion dans l'Afrique du Nord , Algiers 1909, passim; T. Fahd, La divination arabe , Leiden 1966, 230-233; G. Marµais, "La mosquإe de Sidi Bou Meroua ªn de Bo ªne", in Mإlanges William Marµais , Paris 1950, 234; M. Ullmann, Die Medizin im Islam , Leiden 1970, 249; idem, Die Natur-und Geheimwissenschaften im Islam , Leiden 1972, 234, 390f., 415; G. Vajda, "Sur quelques إlإments juifs et pseudojuifs dans l'encyclopإdie magique de Bu ªn ªâ", in Goldziher memorial volume , I, Budapest 1948, 387-392; H. A. Winkler, Siegel und Charaktere in der muhammedanischen Zauberei , Berlin 1930.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

ا. دیتریش ( د.اسلام . ضمیمه )

حوزه موضوعی

تاریخ علم

رده های موضوعی
جلد 4
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده