بومادران
معرف
نام‌ فارسی‌ گیاهی‌ علفی‌ احتمالاً از جنسِ آکیلئا (خانوادة‌ مرکّبان‌ )، دارای‌ بعض‌ خواص‌ دارویی‌
متن
بومادَران‌ ، نام‌ فارسی‌ گیاهی‌ علفی‌ احتمالاً از جنسِ آکیلئا (خانوادة‌ مرکّبان‌ )، دارای‌ بعض‌ خواص‌ دارویی‌.گیاهشناسی‌ . دربارة‌ هوّیت‌ این‌ گیاه‌ اختلافها و ابهامهایی‌ در منابع‌ قدیم‌ و جدید دیده‌ می‌شود. هدایة‌ المتعلّمین‌ اخوینی‌ بُخاری‌ ظاهراً کهنترین‌ پزشکینامة‌ بازماندة‌ فارسی‌ است‌ که‌ در آن‌ ذکری‌ از بومادران‌ (به‌ صورت‌ بوی‌ماذران‌ ، ص‌ 543) در مبحثِ «خُناق‌ الرَّحِم‌» (=اختناق‌ رَحِم‌= هیستری‌ ) و درمانهای‌ این‌ بیماریِ ویژة‌ زنان‌ رفته‌ است‌ (مؤلف‌، جلوس‌ در آب‌ جوشاندة‌ «سُنبل‌ و سلینحه‌ و بوی‌ ماذران‌ و بابونه‌ و اِکلیل‌ المَلِک‌» و غیره‌ را تجویز کرده‌ است‌). چون‌ حکیم‌ یونانی‌ دیوسکوریدس‌ (قرن‌ اول‌ میلادی‌) چنین‌ مورد استعمالی‌ را برای‌ برنجاسف‌ * ذکر کرده‌ است‌ (ترجمة‌ قدیم‌ انگلیسی‌ [ 1655 میلادی‌ ] ، ش‌ 127، ص‌ 357)، می‌توان‌ گمان‌ برد که‌ در قدیم‌ بومادران‌ را به‌ معنای‌ برنجاسف‌ به‌ کار می‌بردند (واژة‌ برنجاسف‌ در هدایة‌ المتعلمین‌ نیامده‌ است‌؛ رجوع کنید به فهرست‌ واژه‌های‌ همین‌ کتاب‌). بومادران‌ را به‌ همین‌ معنی‌ برخی‌ دیگر از مؤلفان‌ فارسی‌نویس‌ به‌ کار برده‌اند، مثلاً: حکیم‌ مؤمن‌ (ص‌ 149؛ در ص‌ 196: «به‌ هندی‌ [ کذا ] برنجاسف‌ است‌»)؛ عقیلی‌ علوی‌ شیرازی‌، مخزن‌ الادویة‌ ، تألیف‌ در 1185، ص‌ 213: «برنجاسف‌ را... به‌ عربی‌ شویلا ، به‌ فارسی‌ بومادران‌ و به‌ شیرازی‌ بَر ْ تَراسَک‌ نامند»؛ و در ص‌ 719: «قَیصوم‌ را... به‌ رومی‌ [ =لاتینی‌ ] ارطاماسیا ... به‌ فارسی‌ برنجاسف‌/ بلنجاسف‌ و بوی‌ مادران‌ و برتراسک‌ و به‌ شیرازی‌ سَرزَردَک‌ ... نامند»).تعیین‌ جنس‌ آکیلئا برای‌ برنجاسف‌= بومادران‌ در آثار علمیتر قرن‌ سیزدهم‌/ نوزدهم‌ به‌ این‌ سو یافت‌ می‌شود؛ مثلاً، و. دایماک‌ و همکاران‌ (ج‌ 2، ص‌ 271) می‌گویند: آنچه‌ در «بازارهای‌ هند» بِرِنجاسف‌ [ کذا ] نامیده‌ می‌شود، آکیلئا میلِّفولیوم‌ است‌؛ گونه‌ای‌ از آکیلئا را تازیان‌ [ =حکمای‌ عربی‌نویس‌ ] قَیْصوم‌ می‌خوانند، و همان‌ گیاه‌ را ایرانیها بَرنَجاسِب‌/ بِرَنجاسب‌/ بِرَنجاسِف‌ و بوی‌ مادران‌ می‌گویند که‌، به‌ تشخیص‌ استاکس‌ ، آکیلئا سانتولینا است‌؛ شرحی‌ که‌ در تحفة‌ المؤمنین‌ برای‌ برنجاسف‌ آمده‌ بیشک‌ وصف‌ یک‌ آکیلئا ست‌. د. هوپر (1937میلادی‌) این‌ نامهای‌ محلی‌ را برای‌ آکیلئا سانتولینا ذکر کرده‌ است‌ (ص‌ 80): گُل‌ بومادران‌ (در تهران‌)، بوی‌ مادران‌ (در پنجاب‌) و برنجاسَف‌ (در بازارهای‌ هند)؛ نیز رجوع کنید به گُل‌ گلاب‌، ص‌ 161، شلیمر ، ص‌ 12ـ13، که‌ با اختلاطی‌ در مترادفهای‌ علمی‌، بومادران‌ را = آکیلئا میلِّفولیوم‌ دانسته‌ است‌.خواص‌ دارویی‌ . به‌ گزارش‌ هوپر (همانجا)، گُلهای‌ مرکّب‌ خوشبوی‌ بومادران‌ را که‌ وسیعاً در خاور زمین‌ و در شمال‌ افریقا پراکنده‌ است‌ گرد می‌آورند و در آن‌ نواحی‌ به‌ عنوان‌ بادشکن‌ و مقوّی‌ به‌ کار می‌برند؛ در تهران‌ دَم‌ کردة‌ آن‌ را برای‌ درمان‌ عوارض‌ سینه‌ و در بلوچستان‌ برای‌ درمان‌ قولنج‌ کودکان‌ استعمال‌ می‌کنند. بوی‌ تند این‌ گیاه‌ کک‌ و دیگر حشرات‌ موذی‌ را می‌راند (برای‌ گستردگی‌ جغرافیایی‌ آکیلئا ویلْهِلْمسی‌ای‌ ـ نام‌ علمی‌ جدیدتر و معتبرتری‌ برای‌ آ. سانتولینا ـ در ایران‌، عراق‌، ترکستان‌، افغانستان‌ و غرب‌ پاکستان‌ رجوع کنید به هوبرـ مُرات‌ ، ص‌ 53 ـ 55).منابع‌: ربیع‌بن‌ احمد اخوینی‌ بخاری‌، هدایة‌ المتعلمین‌ فی‌ الطب‌ ، چاپ‌ جلال‌ متینی‌، مشهد 1344 ش‌؛ محمد مؤمن‌بن‌ محمد زمان‌ حکیم‌ مؤمن‌، تحفة‌ حکیم‌ مؤمن‌ ، تهران‌ [ تاریخ‌ مقدمه‌ 1402 ] ؛ محمد حسین‌بن‌ محمد هادی‌ عقیلی‌ علوی‌ شیرازی‌، مخزن‌ الادویة‌ ، کلکته‌ 1844، چاپ‌ افست‌ تهران‌ 1371 ش‌؛ حسین‌ گل‌ گلاب‌، گیا:راهنمای‌ گیاهی‌ ، تهران‌ 1340 ش‌؛Pedanius Dioscorides, The Greek herbal of Dioscorides ,tr. John Goodyer, 1655, ed. R. T. Gunther, Oxford 1934; William Dymock, C. J. H. Warden, and David Hooper, Pharmacographia Indica , London 1890-1893; David Hooper, Useful plants and drugs of Iran and Iraq , with notes by Henri Field, ed. B. E. Dahlgren, Chicago 1937; A. Huber-Morath , "Achillea", in Compositae VI- Anthemideae ( = Flora Iranica , ed. K. H. Rechinger, no. 158, Graz 1986); J. L. Schlimmer, Terminologie mإdico- pharmaceutique et anthropologique fran µaise-persane... , Tehran 1874, repr. 1970.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

هوشنگ اعلم

حوزه موضوعی

تاریخ علم

رده های موضوعی
جلد 4
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده