بوم (بوف / جغد)
معرف
نام‌ مشترک‌ پرندگان‌ گوشتخوار و عمدتاً شب‌پَرِ تیرة‌ بوفدیسان‌
متن
بوم‌ (بوف‌/ جُغد)، نام‌ مشترک‌ پرندگان‌ گوشتخوار و عمدتاً شب‌پَرِ تیرة‌ بوفدیسان‌ . هو و اچکوپار (ص‌ 401ـ419)، سیزده‌ نوع‌ از پرندگان‌ این‌ تیره‌ را در منطقه‌ای‌ گسترده‌ از خاور دریای‌ مدیترانه‌ تا دوردست‌ترین‌ نواحی‌ افغانستان‌ گزارش‌ و وصف‌ کرده‌اند، که‌ یازده‌ نوع‌ از آنها در ایران‌ هم‌ یافته‌ می‌شود (نیز رجوع کنید به اسکات‌ و دیگران‌، ص‌ 197ـ206).این‌ بوفدیسان‌ ظاهراً از روزگار قدیم‌، لااقل‌ در مغرب‌ این‌ منطقه‌، وجود داشته‌اند، چنانکه‌ در تورات‌، دست‌کم‌ با یازده‌ نام‌ (عبری‌) به‌ آنان‌ اشاره‌ رفته‌ است‌ (برای‌ این‌ نامها و، بویژه‌، تعیین‌ هویّت‌ جانورشناختی‌ احتمالی‌ بوفدیسانِ تورات‌، رجوع کنید به جودائیکا ، ذیل‌ "owl" ). در زبان‌ عربی‌ قدیم‌ و جدید هم‌ نامها یا کنیه‌های‌ عدیدی‌ برای‌ جغدان‌ یافته‌ می‌شود، ولی‌ تعریف‌ نادقیق‌ آنها بیشتر راجع‌ به‌ جنس‌ نر/ ماده‌ یا برخی‌ از صفات‌ طبیعی‌ مشترک‌ آنهاست‌، مثلاً: بوم‌/ بومَة‌ ، دالّ بر هر دو جنس‌؛ صَدی‌ '، فَیّاد ، هام‌/ هامَة‌ ، ضُوَع‌ ، جغد نر؛ اُمّ الخَراب‌ ، اُمّ الصَّبیان‌ ، کُنیه‌های‌ جغد ماده‌ (مثلاً رجوع کنید به کردی‌ نیشابوری‌، ص‌ 255؛ دمیری‌، ج‌ 1، ص‌ 226). به‌ نوشتة‌ نویری‌ (ج‌ 10، ص‌ 285ـ286) «گفته‌ می‌شود که‌ [ جغد ] پنج‌ نوع‌ است‌: نوعی‌ که‌ خرگوش‌ شکار می‌کند؛ نوعی‌ دو رنگ‌ که‌ در تپّه‌ها و بیابان‌ آشیان‌ می‌کند؛ نوعی‌ منقوش‌ به‌ رنگ‌ زرد که‌ ابروها و شاخهایی‌ از پَر دارد و در دیوارها سکونت‌ می‌کند؛ نوعی‌ دیگر هام‌ است‌ که‌ غبشیة‌ [ ؟ ] نام‌ دارد؛ و دیگری‌ قن‌ [ ؟ ] که‌ همچون‌ هام‌ صیحه‌ می‌کَشَد ولی‌ آوایش‌ باریکتر است‌». در مآخذ متأخر، نامها و کنیه‌های‌ دیگری‌ نیز می‌یابیم‌، از جمله‌: ابوالابرد ، ابوالمنهال‌ ، ابومالک‌ ، ابویحیی‌ ، کنیه‌هایی‌ برای‌ بوم‌ نر؛ اُمّقَشعَم‌ ، امّالسَّهَر ، امّقُوَیق‌ ، کنیه‌هایی‌ برای‌ ماده‌؛ صَیْدَح‌ ، جغد نر (رجوع کنید به غالب‌، ذیل‌ واژة‌ « بومیّات‌ » و غیره‌؛ این‌ کنیه‌ها و نام‌ اخیر در مراجع‌ قدیم‌ عربی‌ نیامده‌ است‌، مثلاً رجوع کنید به لین‌ ). در روزگار ما، ظاهراً کوشیده‌اند که‌، شاید به‌ طور قراردادی‌، برای‌ برخی‌ از نامها و لقبهای‌ مذکور هویتی‌ علمی‌ وضع‌ کنند یا در برابر نامهای‌ علمی‌ بوفدیسان‌ اصطلاحات‌ عربی‌ بگذارند، مثلاً: بُوه‌/ بُوهَة‌ = Bubo maximus ؛ صَدی‌ ' = Athene noctua ؛ وَلْوَل‌ = بومة‌ الاَطلال‌ = Otus ascalaphus ؛ هامَة‌ = بَعْفَة‌ = Strix flammea و غیره‌؛ بومة‌ الاذْناء = Asio otus ؛ و بُوَیمَة‌ = Strix aluco (رجوع کنید به غالب‌، ذیل‌ این‌ واژه‌ها).در فارسی‌ (و گویشهای‌ آن‌) و دیگر زبانهای‌ ایرانی‌، وضع‌ نامهای‌ انواع‌ جغد بهتر و روشنتر از وضع‌ آنها در عربی‌ نیست‌. جز جغد ، که‌ رایجترین‌ نام‌ عمومی‌ این‌ پرندگان‌ در فارسی‌ دری‌ کنونی‌ است‌ (به‌ صورت‌ چُغد نیز ضبط‌ شده‌ است‌، مثلاً در اسدی‌، ذیل‌ چغد )، و بوم‌ ، که‌ واژه‌ای‌ ادبی‌ است‌، چندین‌ نام‌ عمومی‌ دیگر هم‌ در مآخذ کهن‌ فارسی‌ (شامل‌ واژه‌نامه‌ها) یافته‌ می‌شود، مثلاً: بوف‌ (در فارسی‌ میانه‌، بوف‌ / * بوگ‌ )، واژه‌ای‌ ادبی‌ و مهجور که‌ پس‌ از رواج‌ کتاب‌ بوف‌ کور صادق‌ هدایت‌ از دهة‌ 1320 ش‌ به‌ بعد، دوباره‌ رونق‌ گرفت‌ (رجوع کنید به ¦bu در گویش‌ جاف‌، bo در لَکی‌ و گویش‌ کرمانشاه‌، و k ¦bu در گویشهای‌ سنندج‌ و گرّوس‌، همه‌ به‌ گزارش‌ محمد مکُری‌، ص‌ 31)؛ کوف‌ (اسدی‌، ذیل‌ همین‌ واژه‌، آن‌ را چنین‌ توضیح‌ می‌دهد: «کوف‌، کوچ‌ بُوَد و آن‌ جنسی‌ است‌ از مرغان‌ کوچک‌، در آذربایجان‌ باشد، [ کنگر ] خوانند»؛ نیز در ترکیب‌ خَرکوف‌ ؛ رجوع کنید به سطور بعد)؛ کوچ‌ (اسدی‌، ذیل‌ همین‌ واژه‌؛ اصلاً به‌ معنای‌ «لوچ‌/ احول‌»، و اطلاق‌ آن‌ بر جغد احتمالاً به‌ سبب‌ لوچی‌ ظاهری‌ چشمان‌ جغدهاست‌؛ قس‌ یکی‌ از نامهای‌ مازندرانیِ جغد، kole ) a - / e pet - ( t ¦ i /p ، لفظاً «مرغکِ/ جوجة‌ لوچ‌»)؛ کُنگُر (اسدی‌، ذیل‌ «چُغد»). نامهای‌ ویژه‌تری‌ نیز یافته‌ می‌شود: خَرکوف‌ (لفظاً، «جغد بزرگ‌») و شاهْ بوم‌ برای‌ بزرگترین‌ نوع‌ بوم‌، Bubo bubo (در کردستان‌، /bo ¦-bu ¦ىa ، به‌ نقل‌ مُکری‌، همانجا، و در لُری‌، f ¦ i -b ¦ىa )، و [ مُرغِ ] شب‌آویز ، چوک‌ (اسدی‌، ذیل‌ همین‌ واژه‌)، چَرْک‌ (نَسَوی‌، ص‌ 163؛ نیز رجوع کنید به برهان‌، ذیل‌ همین‌ واژه‌) و مرغِ حق‌ [ گوی‌ ] برای‌ یکی‌ از انواع‌ کوچکتر جغد (دربارة‌ شب‌آویز/ مرغ‌ حق‌ رجوع کنید به سطور بعد).قدیمترین‌ توضیح‌ انواع‌ جغد در مآخذ فارسی‌، در تحفة‌ حکیم‌ مؤمن‌ (ص‌ 245) است‌: « [ بوم‌ را ] ... اقسام‌ می‌باشد: یکی‌ را به‌ فارسی‌ بوف‌ و به‌ ترکی‌ سارْقوش‌ گویند، و آن‌ عظیم‌ الجثه‌تر از سایر اصناف‌ است‌، و شاهْبوم‌ ؛ یکی‌ را به‌ ترکی‌ یَپْلاق‌ گویند [ در متن‌ به‌ صورت‌ نادرستِ بیلاق‌ چاپ‌ شده‌ ] ، و آن‌ کوچکتر از همه‌ است‌، مگر مرغِ حق‌ که‌ از سایر حقیرتر و به‌ قدر قُمری‌ است‌؛ و قسم‌ اوسط‌، سیاهْ لون‌ و مسمّی‌' به‌ جغد است‌ و در تنکابن‌ کوره‌بو [ لفظاً، «بوفِ کور» ] نامند («کور»ی‌ جغدان‌، که‌ بیشترشان‌ شبْپَر و شبْشکارند، تعبیر عامیانه‌ای‌ است‌ از ضعفِ نسبی‌ دید آنها در روشنایی‌ تُندِ روز؛ نیز قس‌ مضمونِ «کوری‌» جغدها در القابِ ra ¦a-ku ¦bu در کرمانجی‌ و گویش‌ کرمانشاه‌ و غیره‌ [ مُکری‌، ص‌ 33، 36 ] ، و گیلکی‌ ¦qu ¦qu )  - ) r ¦ku لفظاً، «قوقویِ کور» ] ). حسام‌الدوله‌ در بازنامة‌ ناصری‌ (تألیف‌ در 1285؛ ص‌ 19ـ23)، می‌نویسد که‌ «بوف‌... هشت‌ و نه‌ نوع‌ است‌»، ولی‌ فقط‌ آنهایی‌ را شرح‌ می‌دهد که‌ مفروضاً به‌ گونه‌ای‌ به‌ کار قوشچیها می‌خورده‌اند: 1) «خوب‌ آنها [ یعنی‌ بهترین‌ آنها، البته‌ از دیدگاه‌ بازیاران‌ ] شاه‌ بوف‌ است‌ که‌ صیادان‌ او را از آشیان‌ برمی‌دارند و او را برای‌ قوش‌ گرفتن‌ تربیت‌ می‌کنند». (وی‌ سپس‌ بتفصیل‌ «سیاق‌» طولانی‌ و پُر مشقّت‌ تربیت‌ شاه‌ بوف‌ را برای‌ جلب‌ و به‌ دام‌ انداختن‌ پرندگان‌ دیگر، بویژه‌ انواع‌ بازانی‌ که‌ برای‌ قوشچیها گرانقدرند، شرح‌ می‌دهد.) 2) یاپَلاغ‌ [ از ترکی‌ آذری‌ یاپالاق‌ به‌ معنای‌ «جغد» ] ، که‌ به‌ گفتة‌ وی‌ «بر دو نوع‌ می‌باشد: یکی‌ صحرایی‌ است‌ [ احتمالاً Asio flammeus ] و نوع‌ دیگر در باغها پیدا می‌شود... باغیِ او که‌ قدری‌ سیاهرنگتر است‌ [ احتمالاً Asio otus ] ... کوچکتر از شاه‌ بوف‌ است‌». 3) «نوع‌ دیگرش‌ بی‌شاخ‌ است‌ [ یعنی‌ فاقد گوشپَرهای‌ شاخ‌مانند برخی‌ از انواع‌ جغدان‌ ] ، که‌ در بغداد و اماکن‌ مشرّفه‌ [ کربلا، کاظمین‌ و سامرّا ] بسیار است‌، سفید مایل‌ به‌ زردی‌،... او را عروس‌ چاه‌ می‌گویند [ = Tyto alba ] . خوراکش‌ بیشتر کبوتر حَرَم‌ است‌... [ لذا ] خُدّام‌ [ حرم‌ ] هم‌ هنگام‌ بهار بچة‌ [ = جوجة‌ ] آنها را در گنبد و سوراخ‌ در آورده‌ می‌کُشند. از یاپلاق‌ کوچکتر است‌». 4) ب'ایَه‌ قُوش‌ [ واژة‌ ترکی‌؛ برای‌ مفهوم‌ اصلی‌ آن‌ رجوع کنید به سطور زیر ] که‌ او را [ در فارسی‌ ] جغد می‌گویند، اکثر در جاهای‌ خرابه‌ پیدا می‌شود» [ احتمالاً Athene noctua ] . 5) «مرغ‌ شب‌آهنگ‌... که‌ او را عوام‌ مرغ‌ حق‌ می‌خوانند... جُرّه‌اش‌ به‌ قدر کاکلی‌ می‌شود، بسیار خوش‌ خط‌ و خال‌، خاکستری‌ رنگ‌ مایل‌ به‌ سیاهی‌، با خط‌ و خال‌ زیاد مقبول‌» (به‌ تشخیص‌ اسکات‌ و دیگران‌، Otus scops و Otus brucei ؛ برای‌ افسانه‌های‌ مربوط‌ به‌ مرغ‌ حق‌ رجوع کنید به سطور بعد).نامهایی‌ که‌ پرنده‌شناسان‌ جدید برای‌ جغدان‌ ایران‌ پیشنهاد کرده‌ یا به‌ کار برده‌اند (رجوع کنید به رید ، ص‌ 13ـ14؛ اسکات‌ و دیگران‌، همانجا)، جز شاه‌ بوف‌ و مرغ‌ حق‌ ، ترجمة‌ تقلیدی‌ نامهای‌ آنها در زبانهای‌ اروپایی‌ است‌، مثلاً «بوفِ/ جغدِ سفید» به‌ ازای ‌ Tyto alba (لاتینی‌)، «بوفِ/ جغدِ ماهیخوار/ ماهیخور» (به‌ ازای‌ fish owl (انگلیسی‌،= Ketupa zeylonensis )، و «بومِ/ جغدِ باتلاقی‌/ تالابی‌» (به‌ ازای‌ hibou des marais فرانسوی‌، = Asio flammeus ).در سنتهای‌ هند و ایرانی‌، جغدان‌ موجوداتی‌ بدنهاد یا منحوس‌ دانسته‌ می‌شدند. در اساطیر هندوان‌، جغد نمایندة‌ یَمَه‌ (خداوند مرگ‌ و جنازه‌ها، و والیِ آرامگاه‌ مردگان‌) است‌ (برای‌ برخی‌ دیگر از خرافات‌ هندی‌ دربارة‌ جغد رجوع کنید به بالفور ، ج‌ 3، ص‌ 63؛ نیز رجوع کنید به بازتاب‌ عیبهایی‌ که‌ در فرهنگ‌ عوام‌ باستانی‌ هند به‌ جغد نسبت‌ داده‌ می‌شد در کتاب‌ پنچاتنترا ( کلیله‌ و دمنه‌ )؛ رجوع کنید به سطور بعد). در سنّت‌ ایرانی‌ باستان‌، به‌ تصریح‌ بندهشن‌ (فصل‌ 23، بندهای‌ 1و2، ص‌ 189 و 191)، بوف‌ یکی‌ از پانزده‌ نوع‌ جانور «گُرگْصفت‌»ی‌ دانسته‌ شده‌ است‌ که‌ اهریمن‌ آفرید (در شمار خودِ گرگ‌، شغال‌، شیر، ببر، گربه‌، کفتار و جز اینها)، یعنی‌ جانوران‌ درنده‌خو، خونخوار، ویرانگر و، در عین‌ حال‌، بیباک‌ و دزدْ رفتار (نیز رجوع کنید به اصطلاح‌ اوستایی‌ «مرغ‌ اَشو زُشْتَ » در دنبالة‌ مقاله‌). داستانی‌ که‌ دمیری‌ (ج‌ 1، ص‌ 227) از ابن‌ النّجار مورخ‌ بغدادی‌ (578ـ643) نقل‌ کرده‌ است‌ شاید بازتابی‌ از بدبینی‌ ایرانیان‌ پیش‌ از اسلام‌ دربارة‌ جغدان‌ باشد: «کسری‌ به‌ عاملی‌ از عاملان‌ خود گفت‌: برای‌ من‌ بدترینِ پرندگان‌ را شکار کن‌ و با بدترین‌ هیزمها بریان‌ کن‌ و به‌ بدترینِ مردم‌ بخوران‌. وی‌ بومی‌ گرفت‌ و با [ آتش‌ ] چوبِ خَرزَهره‌ (دِفْلی‌') بریان‌ کرد و به‌ یک‌ سخن‌ چین‌ (ساعی‌) خورانید» (خواندمیر، ج‌ 4، ص‌ 696ـ 697، به‌ جای‌ «ساعی‌»، «عالمِ ظالم‌» آورده‌ است‌). در آثار صنعتگران‌ و هنرمندان‌ ایرانی‌، که‌ به‌ نمایش‌ جانوران‌ بسیار راغب‌ بودند، اثری‌ از تصویر جغد یافته‌ نمی‌شود (البته‌ بجز در تصویر صحنه‌هایی‌ که‌ جغد در آنها نقش‌ عمده‌ای‌ دارد، مثلاً در تصویرهای‌ مربوط‌ به‌ «باب‌البوم‌ و الغربان‌» در کلیله‌ودمنه‌ در بعض‌ نسخه‌های‌ خطی‌)، و این‌ نکته‌ شاید دالّ بر این‌ باشد که‌ از نمایش‌ پرنده‌ای‌ نامیمون‌ یا بدشگون‌ کراهت‌ داشتند. البته‌ نقش‌ جغد بر برخی‌ از سکّه‌های‌ سیمین‌ چهار درهمی‌ پیش‌ از اسلام‌ دیده‌ می‌شود (رجوع کنید به > سیری‌ در هنر ایران‌ < ، ج‌ 7، لوحة‌ 126، ش‌ A )؛ ولی‌، همچنانکه‌ هیل‌ توضیح‌ داده‌ است‌ (ج‌ 1، ص‌ 401)، در این‌ سکه‌ها که‌ احتمالاً در شمال‌ شرقی‌ ایران‌ در روزگار استیلای‌ اسکندر و جانشینان‌ او (اواخر قرن‌ چهارم‌ ـ اوایل‌ قرن‌ سوم‌ پیش‌ از میلاد) رواج‌ داشته‌ است‌، جغد را آتنه‌ (الهة‌ حکمت‌ و نیز صناعات‌ زنان‌ نزد یونانیان‌) بر دست‌ دارد، و این‌ دلیلی‌ بر نفوذ سیاسی‌ و هنری‌ یونانیان‌ در آن‌ روزگار است‌، که‌ جغد نزد ایشان‌ به‌ عنوان‌ یکی‌ از نشانه‌های‌ آن‌ الهه‌ عزّت‌ و احترام‌ داشت‌.در میان‌ اقوام‌ سامی‌، یهودیان‌ قدیم‌ جغد را چندان‌ بدیُمن‌ می‌پنداشتند که‌، گرچه‌، به‌ گمان‌ ایشان‌، دیدنِ همة‌ پرندگان‌ در خواب‌ به‌ نیکی‌ تعبیر می‌شد، اما رؤیت‌ جغد گزارش‌ بدی‌ داشت‌. در عهد عتیق‌ ، جغدان‌ نماد ویرانی‌ و مَتروکیّت‌اند و گوشتشان‌ (مانند گوشت‌ دیگر جوارح‌) ناپاک‌ و حرام‌ است‌ (رجوع کنید به جودائیکا ، همانجا). تازیان‌ دورة‌ جاهلیّت‌ نیز خرافات‌ و افسانه‌هایی‌ دربارة‌ جغد داشتند. مثلاً، به‌ گزارش‌ نویری‌ (همانجا)، می‌پنداشتند که‌ وقتی‌ کسی‌ می‌میرد یا کشته‌ می‌شود، روانش‌ به‌ صورت‌ پرنده‌ای‌ [ که‌ همان‌ «صَدی‌'» باشد ] درمی‌آید و بر بالای‌ گور او شیون‌ می‌کند و از جدایی‌ خود از کالبد او، می‌نالد؛ دیگر این‌ که‌ معتقد بودند که‌ «هامه‌»ای‌ پیوسته‌ نزد فرزندان‌ و بازماندگان‌ میّت‌ است‌ تا بداند که‌ پس‌ از وی‌ چه‌ می‌گذرد و وی‌ را از آن‌ آگاه‌ کند. نویری‌ سپس‌ می‌افزاید که‌ تازیان‌ بر این‌ خرافات‌ و اکاذیب‌ بودند تا این‌ که‌ پیامبر، صلّی‌اللّه‌علیه‌و آله‌وسلّم‌، از اینها نهی‌ کرده‌ گفت‌: «لاَعدْوی‌' و لاطِیَرَةَ و لاهامَةَ». به‌ رغم‌ این‌ نهی‌، «طِیَرَه‌» (فال‌ بد به‌ پرواز و آواز پرندگان‌ بدیُمن‌ چون‌ کلاغ‌ و بوم‌)، اعتقاد به‌ وجود «صدی‌» و بدشگونی‌ جغد در میان‌ تازیان‌ و دیگر اقوام‌ مسلمان‌ شده‌ دوام‌ داشته‌ است‌، چنانکه‌، مثلاً، تَوبة‌ بن‌ الحُمَیِّر، شاعر عاشق‌پیشة‌ مشهور عرب‌ (مقتول‌ در 85)، در یکی‌ از شعرهای‌ معروف‌ خود که‌ در حرمان‌ از وصال‌ لَیلی‌' الاَخیلیّة‌، شاعرة‌ زیبای‌ عرب‌، سروده‌ است‌، به‌ آن‌ «صَدی‌»ی‌ گورنشین‌ اشاره‌ می‌کند (رجوع کنید به نویری‌، همانجا)، و لا اقل‌ تا روزگار ابوالفرج‌ اصفهانی‌ (متوفی‌ 356)، که‌ «صدی‌'»ی‌ ملازم‌ گور توبه‌ را باعث‌ مرگ‌ لیلی‌ حکایت‌ کرده‌ است‌، این‌ خرافه‌ در میان‌ تازیان‌ باقی‌ بود که‌ اگر کسی‌ به‌ خونخواهی‌ مقتولی‌ برنخیزد، جغدی‌ از سَرِ آن‌ مقتول‌ درآمده‌ چندان‌ فریاد می‌کند که‌ « اِسقونی‌، اِسقونی‌» («به‌ من‌ آب‌ دهید، به‌ من‌ آب‌ دهید») تا این‌ که‌ انتقام‌ خون‌ مقتول‌ گرفته‌ شود (رجوع کنید به الاغانی‌ ، ج‌ 11، ص‌ 244). جاحظ‌ بَصْری‌ (حدود 160ـ 255) نیز در کتاب‌ الحیوان‌ (ج‌ 3، ص‌ 457) می‌گوید که‌ « [ دیدن‌ بوم‌ یا شنیدن‌ بانگ‌ ] بوم‌ را اهل‌ ری‌ و مَرو به‌ فال‌ نیک‌ می‌گیرند، و مردم‌ بَصره‌ به‌ فال‌ بد».در حالی‌ که‌ ظاهراً شکارگری‌ شبانة‌ «دزدانة‌» جغدان‌ سبب‌ عمدة‌ بداندیشی‌ ایرانیان‌ باستان‌ دربارة‌ آنان‌ بوده‌ است‌، در ایران‌ دورة‌ اسلامی‌، شاید به‌ تأثیر اعتقاد تازیانِ مسلمان‌ شده‌ به‌ شآمت‌ جغدان‌، ظاهراً «بدشگونی‌» موهوم‌ آنان‌ مایة‌ بدنامیشان‌ گشته‌ است‌. به‌ هر حال‌، در ادب‌ فارسی‌ و فرهنگ‌ عوام‌ ایرانی‌ در دورة‌ اسلامی‌ اشارات‌ بسیار به‌ بدیُمنی‌ و نحوست‌ و ویرانه‌نشینی‌ جغد (معمولاً در تضاد با خوش‌یُمنی‌ پرنده‌ای‌ افسانه‌ای‌ به‌ نام‌ همای‌) رفته‌ است‌، مثلاً: «هر آن‌ کس‌ را که‌ باشد راهبر بوم‌/ نبیند جز که‌ ویرانی‌ بَر و بوم‌» (ناصرخسرو)؛ «خاقانیا، زِ گیتی‌ چون‌ جویی‌ آشنایی‌؟/ خواهی‌ زِ بوم‌ و کَرکس‌ تو سایة‌ همایی‌؟» (خاقانی‌)؛ «کس‌ نیاید به‌ زیر سایة‌ بوم‌/ وَر همای‌ از جهان‌ شود معدوم‌» (سعدی‌؛ برای‌ مثالهای‌ بیشتر رجوع کنید به دهخدا، ذیل‌ واژه‌های‌ بوم‌ ، جغد ، همای‌ و غیره‌).مع‌ذلک‌، یکی‌ از بوفدیسان‌، یعنی‌ «مرغ‌ حق‌»، از تقبیح‌ عوام‌ یا شاعران‌ مصون‌ مانده‌ است‌، نخست‌ شاید به‌ سبب‌ این‌ که‌ اصلاً گونه‌ای‌ جغد دانسته‌ نشده‌ است‌ (رجوع کنید به نام‌ «شب‌آویز» و افسانه‌های‌ آن‌، که‌ حاکی‌ از جهل‌ عامه‌ در بارة‌ ماهیت‌ این‌ پرنده‌ و رفتار آن‌ است‌)، و دیگر به‌ سبب‌ این‌ که‌ بانگ‌ کوتاه‌، مقطّع‌، آهسته‌ و حزین‌ این‌ موجود نادیده‌ را، که‌ با بانگ‌ بلند، کشیده‌، دلخراش‌، شیون‌ گونه‌، یا ترس‌آور برخی‌ دیگر از جغدان‌ تفاوت‌ بسیار دارد، مطابق‌ با لفظ‌ عربی‌ «حَق‌» یا «هُو» در اصطلاح‌ صوفیان‌ یافته‌اند (از اینجاست‌ نامهای‌ «مرغِ حق‌ [ گو ] » در فارسی‌، «حقْ دوستَک‌» در افغانستان‌، به‌ گزارش‌ ع‌. افغانی‌نویس‌، ص‌ 203، «حَقْحَقوک‌» در گویش‌ کرمانجی‌ ترکیه‌، و «هُوهُوکَرَک‌» در مازندران‌؛ دو نام‌ اخیر به‌ گزارش‌ مکری‌، ص‌ 33). به‌ این‌ افسانة‌ شب‌آویزی‌ و حقگویی‌، سپس‌ موضوع‌ دیگری‌ افزوده‌ شده‌ است‌، که‌ این‌ پرنده‌ چندان‌ به‌ حالت‌ سرنگون‌ فریاد می‌کند تا قطره‌ای‌ خون‌ از گلویش‌ بچکد (مثلاً رجوع کنید به معین‌، ذیل‌ چوک‌ ). برخی‌ از مؤلفان‌ خواص‌ شگرفی‌ هم‌ برای‌ شباویز ذکر کرده‌اند. حُبَیش‌بن‌ ابراهیم‌ تفلیسی‌ (قرن‌ ششم‌) در بیان‌ الصناعات‌ (ص‌ 358، با نامِ گویا فارسی‌ «کَتوم‌» [ ؟ ] ، که‌ در دیگر مآخذ یافته‌ نمی‌شود) «منافع‌»ی‌ (به‌ ادعای‌ خود، از « کتاب‌ حیوانات‌ ارسطاطالیس‌») برای‌ آن‌ نقل‌ کرده‌ است‌، از جمله‌: «اگر وی‌ را به‌ تیغی‌ از شَبَه‌ بکُشند و خونش‌ را به‌ کسی‌ دهند که‌ مُعَربَد و بی‌ادب‌ بُوَد، ساکن‌ شود و هرگز عربده‌ نکند» و «اگر سرش‌ را به‌ آفتاب‌ خشک‌ کنند و بر بازو بندند، به‌ نزدیک‌ بزرگان‌ و سلاطین‌ مقرّب‌ و محبوب‌ شوند». صادق‌ هدایت‌ (ص‌ 135) دو روایت‌ دربارة‌ «مرغ‌ حق‌» نقل‌ کرده‌ است‌: یکی‌ این‌ که‌ وی‌ مردی‌ بوده‌ که‌ با خواهرش‌ بر سر میراثی‌ نزاع‌ می‌کرده‌ است‌، زیرا می‌خواسته‌ است‌ که‌ خود از آن‌، دو بهره‌ ببرد و فقط‌ یک‌ بهره‌ به‌ او بدهد؛ لذا خواهرش‌ سرانجام‌ قهر کرده‌ از آنجا گریخت‌، و او [ ظاهراً به‌ نفرین‌ خواهرش‌ ] به‌ صورت‌ «مرغ‌ حق‌» مسخ‌ شد، که‌ از آن‌ پس‌، از پشیمانی‌ و به‌ امید فراخواندن‌ خواهرش‌، پیوسته‌ می‌گوید: «بی‌بی‌ جون‌، دو تا تو، یکی‌ من‌» (در روایت‌ هانری‌ ماسه‌ ، ج‌ 1، ص‌ 326، متنازعان‌ دو خواهرند، و آن‌ خواهر آزمند که‌ پیرزنی‌ بود، به‌ صورت‌ بومی‌ مسخ‌ شد، و به‌ قول‌ ماسه‌، ازینروست‌ که‌ مردم‌ لقبِ «فاطمه‌خانم‌» به‌ بوم‌ داده‌اند. به‌ مناسبت‌ دیگری‌، ماسه‌، همانجا، پانویس‌ 1، لقب‌ «خاله‌ قوقومه‌/ کوکومه‌» را هم‌ برای‌ بوم‌ ذکر کرده‌ است‌). روایت‌ دیگر این‌ که‌ مرغ‌ حق‌ «از مال‌ [ یک‌ کودک‌ ] صغیر یک‌ دانه‌ گندم‌ [ به‌ ناحق‌ ] خورده‌ که‌ در گلویش‌ گیر کرده‌، و [ لذا ] آنقدر حق‌حق‌ می‌گوید تا از گلویش‌ سه‌ [ قطره‌ ] خون‌ بچکد» (هدایت‌، همانجا).دربارة‌ جغد به‌ معنای‌ اعمّ نیز، هدایت‌ سه‌ خرافه‌ نقل‌ کرده‌ است‌: «جغد گریه‌ بکند، خوش‌ یمن‌ است‌ و خنده‌ بکند، بدیمن‌» (ص‌ 130)؛ «جغد را که‌ ببینند، باید بگویند: میمنت‌ خانم‌، خوش‌آمدی‌، عروسی‌ است‌» (همانجا)؛ و «جغد سَرِ راهِ کسی‌ را ببُرد، [ این‌ پیشامد برای‌ آن‌ کس‌ ] بدیمن‌ است‌» (ص‌ 133). ماسه‌ (ج‌ 1، ص‌ 346) خرافات‌ دیگری‌ هم‌ بازگو کرده‌ است‌، مثلاً: اگر جغدی‌ بر بام‌ خانه‌ای‌ ناله‌ سَر دهد، ساکنان‌ آن‌ خانه‌ خبر بدی‌ خواهند شنید. اگر یک‌ بار بانگ‌ زند و سپس‌ برود، ورود مسافری‌ را اعلام‌ می‌کند. اگر جغدی‌ بر بامی‌ یا درختی‌ نزدیک‌ بنشیند و فریاد کند، چنانچه‌ در خانه‌ بیماری‌ باشد، فریاد آن‌ جغد منادی‌ مرگ‌ است‌؛ برای‌ دفع‌ قضا و بلا باید آیینه‌ای‌ و ظرفی‌ از نمک‌ به‌ سوی‌ آن‌ گرفت‌ و گفت‌: «خوش‌ خبر باشی‌!» اگر جغدی‌ بر درختی‌ نزدیک‌ در بانگ‌ زدن‌ لجاج‌ کند، باید کمی‌ نان‌ و نمک‌ و آیینه‌ای‌ به‌ او نشان‌ داد و گفت‌: «فاطمه‌ خانم‌، به‌ حق‌ این‌ نان‌ و نمک‌ قَسَمت‌ می‌دهم‌ که‌ برای‌ ما خوش‌ خبر باشی‌» (ماسه‌، ج‌ 1، ص‌ 347). مکری‌ نیز (ص‌ 29، 30 و غیره‌) وجود خرافات‌ مشابهی‌ را در میان‌ مردم‌ غرب‌ ایران‌ دربارة‌ گونه‌ای‌ جغد که‌ به‌ نامهای‌ محلی‌ بایَقُش‌/ بادَقُش‌ و غیره‌ (همه‌ صورتهایی‌ از بایْقوش‌ ترکی‌) یا با لقب‌ خاله‌ کوکومه‌ (در کرمانشاه‌، آشتیان‌ و غیره‌) شناخته‌ می‌شود، گزارش‌ کرده‌ است‌، مثلاً: دیدار آن‌ را برخی‌ به‌ فال‌ نیک‌ و برخی‌ به‌ فال‌ بد می‌گیرند؛ آن‌ را وارث‌ خاندانهای‌ از میان‌ رفته‌ و صاحب‌ ویرانه‌های‌ خانمان‌ ایشان‌ می‌دانند؛ غالباً کودکان‌ را از سنگ‌ پراندن‌ یا آزار رساندن‌ به‌ آن‌ نهی‌ می‌کنند، که‌ مبادا دچار نفرین‌ آن‌ شوند.لقبهای‌ مذکور در بالا، یعنی‌ «فاطمه‌ خانم‌»، «میمنت‌ خانم‌»، «خاله‌ قوقومه‌/ کوکومه‌»، آشکارا حسنِ تعبیرهایی‌ است‌ برای‌ تحبیب‌ و جلب‌ عطوفت‌ پرنده‌ای‌ مفروضاً بدشگون‌ یا زیان‌آور. نظیر این‌ تعبیرات‌ ولی‌ بسی‌ قدیمتر را شاید بتوان‌ در عبارت‌ ندایی‌ اوستایی‌ -zuىta ¦a aىo g  r  m ، لفظاً به‌ معنای‌ «(ای‌) مرغ‌ محبوبِ اَشَه‌ [ امشاسپند راستی‌ و حق‌ ] »، یافت‌، که‌ دو بار در وندیداد (10ـ7:17) در ارتباط‌ با آداب‌ دفن‌ ناخنهای‌ چیدة‌ انگشتان‌ به‌ کار رفته‌ است‌ (رجوع کنید به زند اوستا ، ج‌ 2، ص‌ 238ـ239، و بارتولومه‌ ، ستون‌ 237، 259): شاید برای‌ این‌ که‌ ناخنها به‌ دست‌ جادوگران‌ نابکار و بدسگال‌ نیفتد و اینان‌ نتوانند از آن‌ ناخنها برای‌ آزار رساندن‌ به‌ صاحب‌ آنها سوء استفاده‌ کنند، می‌بایست‌ آنها را بدقّت‌ در زمین‌ پنهان‌ کرد و در موقع‌ چال‌ کردن‌ آنها، می‌بایست‌ آنها را به‌ «مرغ‌ محبوب‌ اَشَه‌» وقف‌ کرد و آرزو نمود که‌ وی‌ از آنها نیزه‌ و کارد و تیر و فلاخن‌ بسازد و این‌ سلاحها را به‌ ضدّ دیوان‌ مازَنَه‌ به‌ کار گیرد. البته‌ تعبیرِ «مرغ‌ محبوبِ اَشَه‌» به‌ خودی‌ خود دلالت‌ صریحی‌ بر جغد ندارد، بلکه‌ مفسّران‌ سپسین‌ زردشتی‌ در دورة‌ اسلامی‌ در کتاب‌ صد دَرِ نثر (دَرِ 14، «در باب‌ ناخن‌ چیدن‌»، ص‌ 14) آن‌ را به‌ جغد (کوف‌) تعبیر کرده‌اند: «و اورمزد به‌ افزونی‌ مرغی‌ بیافریده‌ است‌ که‌ او را اشو زشت‌ خوانند و بهمنْ مرغ‌... و کوف‌ نیز خوانند؛ ناخن‌ [ می‌ ] خورد، البته‌ باید که‌ [ ناخن‌ را ] ناسوده‌ نگذارند که‌ به‌ سلاح‌ جادوان‌ به‌ کار آید» (نیز رجوع کنید به زند اوستا ، همانجا، پانویس‌ 13، و پور داود، بخش‌ 1، ص‌ 321، پانویس‌ 10). اگر این‌ تفسیر درست‌ باشد، «اشو زشت‌» (یعنی‌ «محبوب‌ اَشَه‌») و «بهمن‌ مرغ‌» (یعنی‌ پرندة‌ بهمن‌= وهُو مَنَه‌، امشاسپند پندار نیک‌) تعبیرات‌ تحبیبی‌ مذهبی‌ برای‌ یک‌ پرندة‌ تابو ست‌ (ولی‌ این‌ تفسیر ظاهراً درست‌ نیست‌، زیرا از سویی‌، مؤلفان‌ صد دَرِ نثر از پرنده‌ای‌ اورمزدْ آفریده‌ سخن‌ می‌گویند در حالی‌ که‌ کتاب‌ معتبرتر و اصیلتر بندهشن‌ ، چنانکه‌ گفته‌ شد، بوف‌ را از آفریده‌های‌ بدکردار اهریمن‌ دانسته‌ است‌؛ و از سوی‌ دیگر، از نظر اساطیری‌، سخت‌ بعید می‌نماید که‌ پرنده‌ای‌ روزکور، عزلت‌ گزین‌ و «ناخن‌خوار» به‌ جنگ‌ دیوان‌ سهمگینی‌ برود که‌ خودِ اورمزد از برانداختن‌ آنان‌ عاجز بود). مثالی‌ واضح‌ از نامی‌ تحبیبی‌ یا استرضایی‌ برای‌ جغد، نام‌ آن‌ در ترکی‌ جنوبی‌ است‌، یعنی‌ بای‌ ـ /بَیْ ـ قوش‌ لفظاً به‌ معنای‌ «پرندة‌ توانگر» (رجوع کنید به د.ا.ترک‌ ، ذیل‌ «بی‌/ بای‌»)، که‌ اسدی‌ طوسی‌ (ذیل‌ کوچ‌ ) آن‌ را به‌ صورت‌ بیغوش‌ ذکر کرده‌ است‌.با چنان‌ پیشینة‌ اسرارآمیزی‌ در خیال‌ عوام‌، شگفت‌ نیست‌ که‌ بومان‌ به‌ پزشکی‌ هِرمِسی‌ و جادوگری‌ نیز راه‌ یافته‌ باشند. اینک‌ برخی‌ از «عجایب‌» یا «منافع‌» شگرفی‌ که‌ شهمردان‌ بن‌ ابی‌الخیر در نزهت‌نامة‌ علایی‌ (تألیف‌ احتمالاً در حدود 490ـ495؛ ص‌ 137ـ 138) روایت‌ کرده‌ است‌ (خلاصة‌ آنها را دنَیسری‌ در نَوادر التبادر ، تألیف‌ 669، ص‌ 234، بی‌ ذکر مأخذ، آورده‌ است‌): « [ جغد ماده‌ ] دوخایه‌ نهد، یکی‌ موی‌ رویاند و یکی‌ بسوزاند و بتراشد» (وی‌ سپس‌ طرز شناختن‌ این‌ دو تخم‌ را از یکدیگر توضیح‌ می‌دهد)؛ «جغد را چون‌ بکُشند، یک‌ چشم‌ باز کرده‌ [ یعنی‌ بیدار ] دارد و یک‌ چشم‌ بر هم‌ نهاده‌ [ یعنی‌ در خواب‌ ] . اگر [ هر یک‌ را ] در زیر نگین‌ انگشتری‌ [ کسی‌ ] نهی‌، همین‌ فعل‌ پدید آرد. اگر خواهی‌ بدانی‌ که‌ کدام‌ [ چشم‌ ] بخواباند و کدام‌ خواب‌ بَبَرد، هر دو چشم‌ در آب‌ افکن‌: آنچه‌ بر زِبَر آید بیخوابی‌ را باشد و آنچه‌ به‌ زیر آب‌ نشیند، خواب‌ را»؛ «خون‌ او با روغن‌ بَر سَر کُنند، شپش‌ همه‌ بمیراند و بر روی‌ و پیشانی‌ و گردن‌ خداوندِ لَقوه‌ کُنند، منفعت‌ کند»؛ «زهرة‌ او با خاکستر چوب‌ گز به‌ وقت‌ خواب‌ کسی‌ بخورد که‌ در جامة‌ خواب‌ [ بول‌ کند ] ، [ آن‌ کس‌ ] نیک‌ شود»؛ «سرگین‌ جغد بر آتش‌ نهند [ در ] جایگاهی‌ که‌ زنبور بسیار باشد، همه‌ [ زنبوران‌ ] بروند». برخی‌ دیگر از خواص‌ شگرف‌ جغد به‌ روایت‌ زکریای‌ قزوینی‌ (600ـ682) در عجائب‌ المخلوقات‌ (ص‌ 271) چنین‌ است‌: (چشمهای‌ جغد) اگر شخصی‌ آنها را به‌ مُشک‌ بیامیزد و با خود دارد، هر کسی‌ که‌ بوی‌ اینها به‌ مشامش‌ رسد، محبت‌ شدیدی‌ به‌ آن‌ شخص‌ پیدا می‌کند؛ (زَهره‌) اکتحال‌ آن‌ برای‌ رفع‌ «ظُلمة‌ العَین‌» سودمند است‌؛ خوردن‌ آمیزة‌ آن‌ با خاکستر چوب‌ بلوط‌ سنگ‌ مثانه‌ را خرد می‌کند؛ (گوشت‌) اگر خشکاندة‌ آن‌ را در طعام‌ بریزند و به‌ جمعی‌ بخورانند، در میان‌ ایشان‌ دشمنی‌ واقع‌ خواهد شد؛ (استخوان‌) تدخین‌ آن‌ در مجمع‌ شرابخواران‌ باعث‌ عربده‌ کشیدن‌ ایشان‌ به‌ یکدیگر می‌شود (نیز رجوع کنید به دمیری‌، ج‌ 1، ص‌ 228؛ تفلیسی‌، ص‌ 360، حکیم‌ مؤمن‌، ص‌ 245ـ246).نه‌ فقط‌ بسیاری‌ از آدمیان‌ در سراسر جهان‌ بومان‌ را مبغوض‌ می‌دارند بلکه‌ بسیاری‌ از پرندگان‌ نیز، بویژه‌ زاغ‌/ کلاغ‌ (در عربی‌، غُراب‌، جمع‌ آن‌، غِربان‌)، به‌ سبب‌ شکارگری‌ شبیخون‌آسای‌ آنان‌ و بانگهای‌ هراس‌انگیز برخی‌ از آنان‌ در سکوت‌ و آرامش‌ شب‌، از آنان‌ می‌هراسند و آنان‌ را دشمن‌ می‌دارند. تخیّل‌ آدمیان‌ این‌ ارتباط‌ طبیعی‌ را به‌ «دشمنی‌ قدیم‌ و کینة‌ دیرینه‌ میان‌ بوم‌ و کلاغ‌» ( کلیله‌ و دمنه‌ ، ترجمة‌ بخاری‌، ص‌ 176) تعبیر کرده‌ است‌. شاید کهنترین‌ گزارش‌ تخیّلی‌ از منشأ این‌ تضاد زاغان‌ و بومان‌ روایتی‌ باشد که‌ در پنچاتنترا (مجموعة‌ معروف‌ داستانهای‌ باستانی‌ هندی‌ دربارة‌ جانوران‌ که‌ احتمالاً میان‌ 100 پیش‌ از میلاد و 500 پس‌ از میلاد تألیف‌ شده‌) آمده‌ است‌ (ترجمة‌ انگلیسی‌ رایدر از متن‌ سانسکریت‌، فصل‌3: «کلاغها و جغدها»، ص‌ 251ـ326) که‌ خلاصة‌ آن‌ چنین‌ است‌: وقتی‌ پرندگان‌ برای‌ گزینش‌ شاه‌ جدیدی‌ برای‌ خود انجمن‌ کردند، به‌ اتفاق‌ آرا، جغد را برگزیدند، زیرا «ظاهری‌ موقر و احترام‌انگیز داشت‌». سپس‌ وقتی‌ که‌ مشغول‌ تهیة‌ جشن‌ بزرگی‌ برای‌ برگزاری‌ مراسم‌ سلطنت‌ جغد بودند، کلاغی‌ «کسی‌ نمی‌داند از کجا» پیدا شد. حاضران‌، که‌ کلاغ‌ را «زیرکترین‌ پرندگان‌» می‌دانستند، نظر او را هم‌ پرسیدند. کلاغ‌ آنان‌ را از این‌ گزینش‌ منصرف‌ کرد و دلیل‌ آورد که‌ جغد «زشت‌...، روز کور...، درنده‌ خو، بیرحم‌، سودایی‌ مزاج‌...» است‌. در نتیجه‌، مرغان‌ آیین‌ پادشاهی‌ را برگزار نکردند، و پراکنده‌ شدند. جغد سخت‌ آزرده‌ خاطر گشت‌ و کینة‌ زوال‌ناپذیر کلاغان‌ را به‌ دل‌ گرفت‌. این‌ داستان‌ با دگرگونیها و اضافاتی‌ در ترجمة‌ عربی‌ ابن‌مقفع‌ از متن‌ پهلوی‌، کلیلة‌ و دمنة‌ ، «باب‌ البوم‌ و الغربان‌» (ص‌ 255ـ291) آمده‌ است‌، با این‌ تفاوت‌ که‌ در متن‌ عربی‌ کُلَنگان‌ (الکَراکی‌) ـ و نه‌ همة‌ پرندگان‌ ـ می‌خواهند شاهی‌ برای‌ خود برگزینند؛ نیز رجوع کنید به «داستان‌ کلاغان‌ و بومان‌» در داستانهای‌ بیدپای‌ (کلیله‌ و دمنه‌، ترجمة‌ بخاری‌، ص‌ 175ـ203) که‌ نزدیکترین‌ ترجمة‌ فارسی‌ به‌ متن‌ ابن‌مقفع‌ است‌. در این‌ ترجمه‌، باز پرندگان‌اند که‌ در طلب‌ پادشاهی‌ هستند، و کلاغ‌ جغد را به‌ «زشتی‌، کم‌خردی‌، زودخشمی‌، سنگدلی‌، برجای‌ ـ ماندگی‌، روزکوری‌، بداندیشی‌، سراندرونی‌» و غیره‌ متهم‌ می‌کند (ص‌ 181). فردوسی‌ در حکایت‌ دورة‌ پادشاهی‌ خسرو پرویز می‌گوید که‌ خسرو در پیامی‌ که‌ برای‌ قیصر روم‌ فرستاد به‌ این‌ نکته‌ اشاره‌ کرد: «سزد گر بپرسی‌ ز دانای‌ روم‌/ که‌ این‌ بد [ یعنی‌ حالت‌ قدیمی‌ جنگ‌ و کشمکش‌ میان‌ ایران‌ و روم‌ ] زِ زاغ‌ آمده‌ست‌ اَر زِ بوم‌» (ج‌ 9، ص‌ 82، بیت‌ 1236).در خوابگزاری‌ نیز بازتابی‌ از هیبت‌ بوم‌ در دل‌ آدمیان‌ و مرغان‌ می‌یابیم‌. به‌ روایت‌ دمیری‌ (ج‌ 1، ص‌ 228) «جغد در رؤیا دلالت‌ دارد بر دزدی‌ مکار یا، به‌ قولی‌، پادشاهی‌ مهیب‌ که‌ زهرة‌ رعیت‌ از هیبت‌ او بترکد، و بر دلیری‌ و ناترسی‌» (برای‌ تعبیر مشروحتر رجوع کنید به نابلسی‌، ج‌ 1، ص‌ 58ـ59).منابع‌: علی‌ بن‌ حسین‌ ابو الفرج‌ اصفهانی‌، کتاب‌ الاغانی‌ ، بیروت‌ [ بی‌تا. ] ؛ علی‌ بن‌ احمد اسدی‌، لغت‌ فرس‌ ، چاپ‌ عباس‌ اقبال‌، تهران‌ 1319 ش‌؛ درک‌ ا. اسکات‌، حسین‌ مروج‌ همدانی‌، و علی‌ ادهمی‌ میرحسینی‌، پرندگان‌ ایران‌ ، تهران‌ 1354 ش‌؛ عبدالله‌ افغانی‌نویس‌، لغات‌ عامیانة‌ فارسی‌ افغانستان‌ ، کابل‌ 1340 ش‌؛ محمد حسین‌بن‌ خلف‌ برهان‌، برهان‌ قاطع‌ ، چاپ‌ محمد معین‌، تهران‌ 1361 ش‌؛ ابراهیم‌ پور داود، فرهنگ‌ ایران‌ باستان‌ ، بخش‌ 1، تهران‌ 1356 ش‌؛ حبیش‌ بن‌ ابراهیم‌ تفلیسی‌، بیان‌ الصناعات‌ ، چاپ‌ ایرج‌ افشار، فرهنگ‌ ایران‌ زمین‌ ، ج‌ 5 (1336 ش‌)؛ عمرو بن‌ بحر جاحظ‌، کتاب‌الحیوان‌ ، چاپ‌ عبد السلام‌ محمد هارون‌، بیروت‌ 1388/1969؛ تیمور بن‌ حسنعلی‌ حسام‌الدوله‌، بازنامة‌ ناصری‌ ، تهران‌ 1285؛ محمد مؤمن‌ بن‌ محمد زمان‌ حکیم‌ مؤمن‌، تحفة‌ حکیم‌ مؤمن‌ ، تهران‌ [ تاریخ‌ مقدمه‌ 1402 ] ؛ غیاث‌الدین‌ بن‌ همام‌الدین‌ خواندمیر، تاریخ‌ حبیب‌ السیر ، چاپ‌ محمد دبیرسیاقی‌، تهران‌ 1362 ش‌؛ محمد بن‌ موسی‌ دمیری‌، حیاة‌ الحیوان‌ الکبری‌ ، قاهره‌ 1390/1970، چاپ‌ افست‌ قم‌ 1364 ش‌؛ محمد بن‌ ایوب‌ دنیسری‌، نوادر التبادر لتحفة‌ البهادر ، چاپ‌ محمد تقی‌ دانش‌پژوه‌ و ایرج‌ افشار، تهران‌ [ تاریخ‌ مقدمه‌ 1350 ش‌ ] ؛ علی‌اکبر دهخدا، لغت‌نامه‌ ، زیرنظر محمد معین‌، تهران‌ 1325ـ1359 ش‌؛ سایمون‌ جرویس‌ رید، فهرست‌ پیشنهادی‌ اسامی‌ پرندگان‌ ایران‌ ، تهران‌ 1337 ش‌؛ شهمردان‌ رازی‌، نزهت‌نامة‌ علایی‌ ، چاپ‌ فرهنگ‌ جهانپور، تهران‌ 1362 ش‌؛ صد دَرِ نثر و صد در بندهش‌ ، چاپ‌ ب‌. ن‌. دهابهار، بمبئی‌ 1909؛ ادوار غالب‌، الموسوعة‌ فی‌ علوم‌ الطبیعة‌ ، بیروت‌ 1965ـ1966؛ ابوالقاسم‌ فردوسی‌، شاهنامة‌ فردوسی‌ ، متن‌ انتقادی‌، مسکو 1963ـ1971؛ زکریابن‌محمد قزوینی‌، عجائب‌ المخلوقات‌ و غرائب‌ الموجودات‌ ، قاهره‌ 1390/ 1970، چاپ‌ افست‌ قم‌ 1364 ش‌؛ یعقوب‌ بن‌ احمد کردی‌ نیشابوری‌، کتاب‌ البلغة‌: فرهنگ‌ عربی‌ و فارسی‌ ، چاپ‌ مجتبی‌ مینوی‌ و فیروز حریرچی‌، تهران‌ 1355 ش‌؛ کلیلة‌ و دمنة‌ ، ترجمة‌ ابن‌ مقفع‌، چاپ‌ منفلوطی‌، بیروت‌ ?[ 1966 ] ؛ همان‌، ترجمة‌ محمد بن‌ عبد الله‌ بخاری‌: داستانهای‌ بیدپای‌ ، چاپ‌ پرویز ناتل‌ خانلری‌ و محمد روشن‌، تهران‌ 1361 ش‌؛ هانری‌ ماسه‌، معتقدات‌ و آداب‌ ایرانی‌ ، ترجمة‌ مهدی‌ روشن‌ضمیر، تبریز 1355ـ1357 ش‌؛ محمد معین‌، فرهنگ‌ فارسی‌ ، تهران‌ 1363 ش‌؛ محمد مکری‌، فرهنگ‌ نامهای‌ پرندگان‌ در لهجه‌های‌ غرب‌ ایران‌: لهجه‌های‌ کردی‌ ، تهران‌ 1361 ش‌؛ عبد الغنی‌ نابلسی‌، تعطیر الانام‌ فی‌ تعبیر المنام‌ ، قاهره‌ [ بی‌تا. ] ، چاپ‌ افست‌ قم‌، [ بی‌تا. ] ؛ علی‌ بن‌ احمد نسوی‌، بازنامه‌ ، چاپ‌ علی‌ غروی‌، تهران‌ 1354 ش‌؛ احمد بن‌ عبدالوهاب‌ نویری‌، نهایة‌ الارب‌ فی‌ فنون‌ الادب‌ ، قاهره‌ [ بی‌تا. ] ؛ صادق‌ هدایت‌، نیرنگستان‌ ، تهران‌ 1334 ش‌؛Edward Balfour, The cyclopaedia of India and of Eastern and Southern Asia... , vol. 3, London 1885, repr., Graz 1968; Christian Bartholomae, Altiranisches Wخrterbuch , Strassburg 1904, repr., Berlin 1961; Encyclopaedia Judaica , Jerusalem 1978-1982, s.v. "Owl" (by Jehuda Feliks); G. F. Hill, "The coinage of the ancient Persians", in A survey of Persian art , ed. Arthur Upham Pope, vol. 1, Tehran 1977; F. Hدe and R. D. E ¨tchإcopar, Les oiseaux du Proche et du Moyen Orient ... , Paris 1970; I A , s.v. "Bay" (by Fahir I z); Edward William Lane, An Arabic-English lexicon , Cambridge 1984; Pa·c §atantra , tr. A. W. Ryder, Bomby and Calcutta 1949; Zand-a ¦ka ¦s i ¦h: Iranian or greater Bundahis §n , transliteration and English translation by B. T. Anklesaria, Bombay 1956; Le Zand- Avesta: traduction nouvelle avec commentaire historique et philologique , par James Darmesteter, Paris 1892-1893, repr. 1960.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

هوشنگ اعلم

حوزه موضوعی

تاریخ علم

رده های موضوعی
جلد 4
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده