بولس / فولس اجانیطی یا قوابلی
معرف
نام‌ و «شهرت‌» عربی‌ ـ اسلامی‌ پزشک‌ و مؤلف‌ یونانی‌ پائولُس‌/پائولوس‌ آیگینایی‌ که‌ در سدة‌ اول‌/ هفتم‌ در اسکندریّه‌ (مصر) رونق‌ داشت‌
متن
بُولُس‌ / فُولُس‌ اَجانیطی‌ یا قَوابِلی‌، نام‌ و «شهرت‌» عربی‌ ـ اسلامی‌ پزشک‌ و مؤلف‌ یونانی‌ پائولُس‌/پائولوس‌ آیگینایی‌ که‌ در سدة‌ اول‌/ هفتم‌ در اسکندریّه‌ (مصر) رونق‌ داشت‌. از زندگی‌ و احوال‌ بولس‌ آگاهیهای‌ دقیقی‌ در دست‌ نیست‌. از نسبتِ «اَجانیطی‌» بر می‌آید که‌ از اهالی‌ جزیرة‌ آیگینا/اژین‌ (در خلیج‌ سارونیک‌ در دریای‌ اژه‌ ) بود. در اسکندریه‌ سُکنی‌ گزید، در مکتب‌ یونانی‌ اسکندرانی‌ دانش‌ پزشکی‌ آموخت‌ و در 640 میلادی‌ که‌ اسکندریه‌ به‌ دست‌ مسلمانان‌ افتاد، در آنجا به‌ پزشکی‌ اشتغال‌ داشت‌ و ظاهراً پس‌ از استیلای‌ مسلمانان‌ نیز در آنجا ماند (سزگین‌ ، ج‌ 3، ص‌ 168). کَمبِل‌ ، بی‌ذکر مأخذِ خود، تاریخ‌ زندگی‌ او را 615ـ690میلادی‌ نوشته‌ است‌ (ص‌ 11). «شهرت‌» یا لقب‌ «قوابلی‌» او (از قوابل‌ ، جمعِ قابِلة‌ «ماما»)، به‌ گزارش‌ قفطی‌ (ص‌ 261ـ262، به‌ صورت‌ نادرستِ «فولیس‌»)، به‌ سبب‌ خُبرت‌ او در زایمان‌ و بیماریهای‌ زنان‌ بود؛ «ماماها نزد او می‌رفتند و دربارة‌ اموری‌ که‌ پس‌ از زایمان‌ برای‌ زنان‌ پیش‌ می‌آمد از او سؤال‌ می‌کردند» (نیز رجوع کنید به نوشته‌های‌ او دربارة‌ زنان‌ آبستن‌، بیماریهای‌ زنان‌، و کودکان‌).بولس‌ واپسین‌ پزشک‌ و دانشنامة‌ پزشکی‌نویس‌ یونانی‌ (وابسته‌ به‌ مکتب‌ پزشکی‌ ـ جرّاحی‌ اسکندریه‌) بود. پزشکانی‌ مانند اُریباسیوس‌ (326ـ404میلادی‌) و بولس‌، گرچه‌ به‌ پیشرفتی‌ در بعض‌ زمینه‌های‌ پزشکی‌ و جرّاحی‌ نایل‌ شدند، ولی‌ هنر و خدمت‌ عمدة‌ آنان‌ در گردآوری‌، ترکیب‌ و تلخیص‌ دانسته‌های‌ پیشینیان‌ یونانی‌ ـ بویژه‌ بُقراط‌، دیوسکوریدس‌ ، جالینوس‌ و آرخیگنس‌ ـ و تألیف‌ آنها به‌ صورت‌ «کُنّاش‌» (به‌ اصطلاح‌ امروزی‌، «دایرة‌المعارف‌») بود (کمبل‌، ص‌ 10 ـ12؛ سزگین‌، همانجا؛ زندگینامة‌ علمی‌ دانشوران‌ ، ذیل‌ « Paul of Aegina »).نسخه‌هایی‌ خطی‌ از ترجمة‌ لاتینی‌ برخی‌ از تألیفهای‌ بولس‌ به‌ جای‌ مانده‌ است‌ (کمبل‌، ص‌ 12، پنج‌ تا از آنها را ذکر کرده‌ است‌). مهمترین‌ آنها، که‌ به‌ چاپ‌ هم‌ رسیده‌ (ویرایش‌ و چاپ‌ نخستین‌، ونیز [ ایتالیا ] ، 1528میلادی‌)، Epitome medicae libri septem (لفظاً به‌ معنای‌ «خلاصة‌ پزشکی‌ در هفت‌ کتاب‌ [ = باب‌، فصل‌، مقاله‌ ] ») است‌. دانشمند و ترجمان‌ نامور، حُنین‌ * بن‌ اسحاق‌ (194ـ260) آن‌ را با عنوانِ الکُنّاش‌ فی‌ الطّب‌ (معروف‌ به‌ کُنّاش‌ الثُریّا ، به‌ روایتِ قِفطی‌، ص‌ 262) به‌ عربی‌ ترجمه‌ کرد، که‌ ظاهراً متن‌ کامل‌ آن‌ تاکنون‌ به‌ دست‌ نیامده‌ است‌، ولی‌ بسیاری‌از مطالب‌ آن‌ را برخی‌ از حکیمانِ سپسین‌ نقل‌ کرده‌اند ـ مثلاً، محمدبن‌ زکریای‌ رازی‌ بویژه‌ در الحاوی‌ (303 بار؛ رجوع کنید به سزگین‌، ج‌ 3، ص‌169ـ 170)، ابوریحان‌ بیرونی‌ در الصیدَنة‌ (بیش‌ از 107 بار؛ رجوع کنید به چاپ‌ زریاب‌، فهرست‌، ص‌ 751ـ752) و علی‌بن‌ حسین‌ انصاری‌ شیرازی‌ (زین‌الدین‌ عطّار) به‌ ترجمة‌ فارسی‌ در اختیاراتِ بدیعی‌ (با نامِ «فولس‌»، دست‌ کم‌ 26 بار، به‌ شمارش‌ ه .اعلم‌). این‌ تألیفهای‌ درجة‌ دوم‌ بولس‌، به‌ ترجمة‌ عربی‌، در بعض‌ مآخذ مذکور است‌: کتاب‌ فی‌ عِلَل‌ النساء (قفطی‌، همانجا)؛ تدبیر الحَوامل‌ (رازی‌، ج‌ 5، ص‌ 54، از آن‌ نقل‌ کرده‌ است‌)؛ کتاب‌ فی‌ تَهزیل‌ السِّمان‌ («اندر لاغرسازی‌ فربهان‌»؛ منقول‌ در رازی‌، ج‌ 6، ص‌ 242ـ243)؛ تدبیر الصَّبی‌ و عِلاجُهُ (به‌ گزارش‌ ابن‌ابی‌ اُصیبعة‌، ج‌ 1، ص‌ 103).همچنانکه‌ بولس‌ خود در مقدمة‌ کُنّاش‌ فروتنانه‌ می‌گوید، جز در چند مورد، نوآوری‌ و ابتکاری‌ نکرده‌ بلکه‌ مجموعه‌ای‌ از گزیده‌هایی‌ از آثار جالینوس‌، از «شانزده‌ کتاب‌ [ =باب‌، مقاله‌ ] پزشکی‌» معروف‌ به‌ > چهار کتاب‌ < اَطیوسِ آمِدی‌ (یعنی‌ آئتیوسِ آمِدی‌ ؛ شکوفاییش‌ در حدود 81/540؛ رجوع کنید به زندگینامة‌ علمی‌ دانشوران‌ ، ذیل‌ « Aحtius of Amida »)، و از کنّاش‌ هفتاد جلدی‌ (معروف‌ به‌ کتاب‌ السَّبعین‌ ) اُریباسیوس‌ فراهم‌ آورده‌ است‌ (کمبل‌، همانجا؛ زندگینامة‌ علمی‌ دانشوران‌ ، ذیل‌ « Paul of Aegina »). موضوعهای‌ هفت‌ «کتاب‌» کناش‌ بولس‌ چنین‌ است‌: کتاب‌1: بهداشت‌ و رژیم‌ غذایی‌؛ کتاب‌2: تَبها؛ کتاب‌3: بیماریها به‌ ترتیب‌ اعضا، از سر تا پا؛ کتاب‌4: بیماریهای‌ پوستی‌، کِرمهای‌ روده‌؛ کتاب‌5: زهرها و پادزهرها؛ کتاب‌6: جرّاحی‌؛ و کتاب‌7: خواص‌ داروها. نوآوریهای‌ مهم‌ بولس‌ در کتاب‌ 6 است‌، شامل‌ یکی‌ از مشروحترین‌ توصیفهای‌ جراحی‌ چشم‌ و شرحی‌ ممتّع‌ از عملها و روشها و تدابیر جراحی‌ یونانی‌. برخی‌ از پزشکان‌ نامدار دورة‌ اسلامی‌ ـ مثلاً حنین‌ بن‌ اسحاق‌ در کتاب‌ المسائل‌ فی‌ العین‌ و جز آن‌، و ابوالقاسم‌ خَلَف‌ بن‌ عباس‌ زَهراوی‌ * در التصریف‌ لِمَن‌ عَجِزَ عَن‌ التصنیف‌ ـ عمدة‌ مطالب‌ جراحی‌ خود را از کتاب‌ ششم‌ مزبور برگرفته‌اند (کمبل‌، زندگینامة‌ علمی‌ دانشوران‌ ، همانجاها).رویهمرفته‌، بولس‌ یکی‌ از بزرگترین‌ و مهمترین‌ مآخذ حکیمان‌ دورة‌ اسلامی‌ بوده‌ است‌. مع‌ ذلک‌، پزشک‌ نامدار ایرانی‌، علی‌ بن‌ عباس‌ مجوسی‌ (پزشک‌ عضدالدولة‌ دیلمی‌، 338ـ 372) از کنّاش‌ بولس‌ چنین‌ انتقاد کرده‌ است‌ (ج‌ 1، ص‌ 3ـ 4): «... فولس‌ الاجنیطی‌ کتابهایی‌ تألیف‌ کرده‌ که‌... خواسته‌ است‌ [ در آنها ] همة‌ آنچه‌ بدان‌ [ در صناعتِ پزشکی‌ ] نیاز است‌ تبیین‌ کند... اما در کتاب‌ خود از اُمور طبیعی‌ [ یعنی‌ «اَسْطَقِسها از مزاجها و خِلطها و اندامها و قوّتها و کُنشها و روانها» ] جز اندکی‌ بحث‌ نکرده‌ است‌، ولی‌ دربارة‌ سببها و نشانها [ یِ بیماریها ] و انواع‌ درمان‌ با دَست‌ [ = جراحی‌ ] و درمان‌ با دارو مبالغه‌ کرده‌ [ = سنگ‌ تمام‌ گذاشته‌ ] است‌. [ ضعف‌ تألیفات‌ او در این‌ است‌ که‌ ] وی‌ هیچ‌ موضوعی‌ را به‌ طریقی‌ [ = روشی‌ ] از روشهای‌ [ معمول‌ ] آموزشی‌ ذکر نکرده‌ است‌.»منابع‌: ابن‌ابی‌ اصیبعة‌، عیون‌ الانباء فی‌ طبقات‌ الاطبّاء ، چاپ‌ آوگوست‌ مولر، کونیگسبرگ‌ و قاهره‌ 1882ـ1884؛ محمد بن‌ احمد ابوریحان‌ بیرونی‌، کتاب‌ الصیدنة‌ فی‌ الطب‌ ، چاپ‌ عباس‌ زریاب‌، تهران‌1370 ش‌؛ علی‌ بن‌ حسین‌ انصاری‌ شیرازی‌، اختیارات‌ بدیعی‌ (قسمت‌ مفردات‌)، چاپ‌ محمدتقی‌ میر، تهران‌1371 ش‌؛ محمد بن‌ زکریا رازی‌، کتاب‌ الحاوی‌ فی‌ الطب‌ ، حیدرآباد دکن‌ 1374ـ1390/1955ـ 1971؛ علی‌ بن‌ یوسف‌ قفطی‌، تاریخ‌ الحکماء، و هو مختصر الزوزنی‌ المسمی‌ بالمنتخبات‌ الملتقطات‌ من‌ کتاب‌ اخبار العلماء باخبار الحکماء ، چاپ‌ لیپرت‌، لایپزیگ‌ 1903؛ علی‌ بن‌ عباس‌ مجوسی‌، کامل‌ الصناعة‌ الطبیة‌ ، بولاق‌ 1294؛Donald Campbell, Arabian medicine and its influence on the Middle Ages ..., London 1920, repr. Amsterdam 1974; Dictionary of scientific biography , ed. Charles Coulston Gillispie, New York 1981, s.vv. "Aحtius of Amida" (by Fridolf Kudlien), "Paul of Aegina" (by Phillip Drennon Thomas); Fuat Sezgin, Geschichte des arabischen Schrifttums , vol. III: Medizin, Pharmazie, Zoologie, Tierheilkunde bis ca. 430 H. , Leiden 1970.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

هوشنگ اعلم

حوزه موضوعی

تاریخ علم

رده های موضوعی
جلد 4
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده