بوقا(۲)
معرف
یکی‌ از رؤسای‌ غُزْ (اُغوز) از قبایل‌ ترک‌
متن
بُوقا(2) ، یکی‌ از رؤسای‌ غُزْ (اُغوز) از قبایل‌ ترک‌. نام‌ او در آثار ابن‌اثیر (ج‌ 9، ص‌ 379، 382 به‌ بعد) و بیهقی‌ (چاپ‌ مورلی‌ ، ص‌ 71) آمده‌ است‌. در420، عده‌ای‌ از غزها از جمله‌ بوقا در ماوراءالنهر از مرز خراسان‌ عبور کردند. این‌ دسته‌ که‌ در خدمت‌ سلطان‌ مسعود بودند، ناگزیر به‌ اردوی‌ تاش‌ فَرّاش‌ پیوستند. در 422، در لشکرکشی‌ تاش‌فراش‌ برای‌ جنگ‌ با علاءالدوله‌بن‌ کاکویه‌، غزها مانند زمان‌ سلطان‌ محمود، با قساوت‌ تمام‌ جنگیدند. فَراش‌ به‌ همین‌ بهانه‌، بیش‌ از پنجاه‌ تن‌ از امیران‌ آنان‌ و عده‌ای‌ از مردم‌ قبیله‌ را به‌ قتل‌ رساند. دسته‌ای‌ دیگر از غزها به‌ سوی‌ مغرب‌ رفتند و سپس‌، از خراسان‌ تا دیار بکر، نواحی‌ متعددی‌ را زیر پا نهادند و در بیستم‌ رمضان‌ 435، از اعراب‌ زیر فرمان‌ امیر قَرْواش‌بن‌ مُقَلَّد (از خاندان‌ بنی‌عُقَیل‌) در دیار بکر شکست‌ خوردند. در همان‌ سال‌، غزها از دامغان‌ تا موصل‌ بسیاری‌ از شهرها را بکلی‌ تاراج‌ و تخریب‌ کرده‌ بودند؛ اما، این‌ بار، ویرانگریهای‌ این‌ قوم‌ کوچ‌نشین‌ چندان‌ طول‌ نکشید و به‌ گفتة‌ ابن‌اثیر (ج‌ 9، ص‌ 391)، غزها «چون‌ ابر تابستان‌» آمدند و رفتند. در شرح‌ این‌ رفتارهای‌ وحشیانه‌، پیوسته‌ از بوقا یاد شده‌ است‌، بویژه‌ به‌ عنوان‌ فرمانده‌ شاخه‌ای‌ از این‌ قبیله‌ که‌ از آذربایجان‌ به‌ ری‌ بازگشته‌، یک‌ بار دیگر آنجا را غارت‌ کرده‌ و، سرانجام‌، در یورش‌ به‌ همدان‌ و محاصرة‌ آنجا شرکت‌ جسته‌ است‌. نام‌ کِزا بوقا جزو رؤسایی‌ آمده‌ است‌ که‌ به‌ پیشنهاد هم‌ولایتی‌ خود، سلطان‌ طغرل‌بیگ‌، که‌ خواهان‌ فرمانبرداری‌ آنان‌ بوده‌، با خشونت‌ جواب‌ رد داده‌اند. بوقا در آخرین‌ جنگهایی‌ که‌ با قرواش‌ درگرفت‌ نیز حضور داشت‌ و پس‌ از شکست‌ خوردن‌ از قرواش‌، حاکم‌ موصل‌، در رمضان‌ 435، همراه‌ یارانش‌، آناسی‌ اوغلی‌ و منصور و گوکْتاش‌ بیگ‌، سرزمینهای‌ اسلامی‌ را رها کرد و به‌ فرمان‌ طغرل‌بیگ‌، برای‌ «غزا» به‌ روم‌ شرقی‌ لشکر کشید. بوقا و یارانش‌، در مسیر مرادسویی‌ (رودخانة‌ مراد)، به‌ شهرها و قصبات‌ و روستاهای‌ ارمنی‌نشین‌ تابع‌ روم‌ شرقی‌ حمله‌ کردند؛ سپس‌ در نزدیکی‌ نهر اَرْجیش‌ و در محل‌ واسپوراگان‌ (حوضة‌ دریاچة‌ وان‌) به‌ والی‌ (کاتاپان‌ ) شهر، پیام‌ و هدیه‌ فرستادند و اجازه‌ خواستند تا از آنجا وارد آذربایجان‌ شوند، ولی‌ استفانوس‌ پیشنهاد آنان‌ را نپذیرفت‌ و به‌ آنان‌ یورش‌ برد، اما خود مغلوب‌ و اسیر گردید. ماتیو ی‌ اورفه‌ای‌ (ترجمة‌ فرانسوی‌، دولوریه‌ ، ص‌80 و بعد)، مورخ‌ ارمنی‌ راوی‌ این‌ حادثه‌، می‌گوید: ترکان‌ والی‌ را با خود به‌ آذربایجان‌ بردند و در قصبة‌ هِر (اهر) به‌ قتل‌ رساندند. به‌ گفتة‌ ابن‌ازرق‌، سلطان‌ طغرل‌بیگ‌، آناسی‌ اوغلی‌ و بوقا را با ده‌ هزار سوار به‌ دیار بکر فرستاد و آنجا را به‌ اِقطاع‌ در اختیار آنان‌ قرار داد. این‌ دو امیر، پس‌ از چپاول‌ فراوانِ این‌ ناحیه‌، در نزدیکی‌ میّافارقین‌ * با نصرالدوله‌ احمدبن‌ مروان‌، امیر دیار بکر، جنگیدند. آنها پیشنهاد نصرالدوله‌ را مبنی‌ بر پرداخت‌ پنجاه‌ هزار [ سکة‌ ] طلا برای‌ عقب‌نشینی‌ نپذیرفتند و شهر را محاصره‌ کردند. شبی‌ این‌ دو امیر ترک‌ در اثنای‌ مستی‌ یکدیگر را کشتند و طوایف‌ و قبایل‌ زیردست‌ آنان‌، به‌ جان‌ هم‌ افتادند. نصرالدوله‌، با استفاده‌ از فرصت‌ از شهر بیرون‌ آمد و به‌ آنان‌ حمله‌ برد؛ عده‌ای‌ را کشت‌ و عدة‌ دیگر را اسیر کرد. این‌ روایت‌ ابن‌ازرق‌ خالی‌ از خطا نیست‌؛ و باید پذیرفت‌ که‌ این‌ حادثه‌ در 439 روی‌ داده‌ است‌ [ به‌ نوشتة‌ کاهن‌ ( د.اسلام‌ ، چاپ‌ دوم‌، ذیل‌ مادّه‌) بوقا در 435، به‌ دست‌ بدویان‌ و کردها کشته‌ شد. ] .منابع‌: [ ابن‌اثیر، الکامل‌ فی‌ التاریخ‌ ، بیروت‌ 1385ـ1386/1965ـ 1966؛EI 2 , s.v. "Buk ¤a" (by Cl. Cahen)[
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

و. بارتولد و مکرمین خلیل اینانچ ( د. ا. ترک )

حوزه موضوعی

تاریخ

رده های موضوعی
جلد 4
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده