بوق
معرف
سازی‌ بادی‌ با گونه‌های‌ مختلف‌
متن
بوق‌ ، سازی‌ بادی‌ با گونه‌های‌ مختلف‌. واژة‌ بوق‌ (= بوغ‌ رجوع کنید به دهخدا، 1325ـ 1359 ش‌، ذیل‌ واژه‌) معرب‌ «بوکانة‌» یونانی‌ و «بوکینا »ی‌ لاتین‌ ( بریتانیکا ، ذیل‌ "Horn" ؛ د.اسلام‌ ، چاپ‌ دوم‌، ذیل‌ واژه‌) و جمع‌ آن‌ ابواق‌، بیقان‌ و بوقات‌ است‌ (لین‌؛ شرتونی‌؛ شاد، ذیل‌ واژه‌). بوق‌ را همان‌ شیپور (قاضی‌خان‌ بدر محمد دهار، ذیل‌ «شبور»؛ جوهری‌، ذیل‌ «شبر»؛ صارمی‌ و امانی‌، ص‌ 49ـ143) یعنی‌ نوعی‌ شاخ‌ کوچک‌ منحنی‌ یا نای‌ رومی‌ [ ؟ ] و برنجین‌ دانسته‌اند (شاد؛ برهان‌، ذیل‌ «شیپور»؛ صارمی‌ و امانی‌، ص‌ 143ـ144) که‌ ظاهراً به‌ تمدنی‌ بین‌النهرینی‌، بویژه‌ یهود، تعلق‌ داشته‌ و اصل‌ آن‌ شبّو یا شبورِ عبری‌ است‌ (ابن‌حجر عسقلانی‌، ج‌ 2، ص‌ 64؛ تقی‌زاده‌، ص‌ 22، آن‌ را آرامی‌ سریانی‌ ذکر کرده‌ است‌؛ فروغ‌، ش‌ 14، ص‌ 54، آن‌ را آسوری‌ و عبری‌ دانسته‌ است‌). به‌ تصریح‌ د. جودائیکا این‌ واژه‌ از «شوفَر » و «شپّرو » به‌ معنای‌ گوسفند وحشی‌ آمده‌ است‌ (ذیل‌ «شوفر»). بر اساس‌ باب‌ ششم‌ از صحیفة‌ یوشع‌، بنی‌اسرائیل‌ به‌ فرمان‌ خداوند با نواختن‌ بوق‌ دیوارهای‌ شهر اریحا را ویران‌ کردند (کتاب‌ مقدس‌. عهد عتیق‌). در قرآن‌ نیز گرچه‌ کلمة‌ بوق‌ به‌ کار نرفته‌، بسیاری‌ از کتابهای‌ لغت‌ (معلوف‌؛ زنجی‌ سجزی‌، ذیل‌ «صور»؛ دهخدا، 1325ـ1359 ش‌، ذیل‌ «صور»، «ناقور»؛ ونسینک‌، ذیل‌ واژه‌)، واژة‌ قرآنی‌ «صور» (کهف‌: 99؛ طه‌:102؛ مؤمنون‌: 101؛ یس‌:51؛ زمر: 68؛ ق‌:20؛ حاقه‌: 13؛ نبأ: 18) را معادل‌ بوق‌ گرفته‌اند. در تفسیر حدیث‌ اذان‌ نیز از «قَرْن‌» و «قُنُع‌» به‌ عنوان‌ معادل‌ بوق‌ سخن‌ رفته‌ است‌ (ابن‌حجر عسقلانی‌، همانجا). فارمر «قَرْن‌» را نوع‌ هلالی‌ بوق‌ می‌داند که‌ با واژة‌ اکدی‌ «قَرنو» و عبری‌ «قرِن‌» هم‌ ریشه‌ است‌ ( د. اسلام‌ ، همانجا). همچنین‌ از سازهایی‌ چون‌ منقاف‌ (نوعی‌ صدف‌)، بُرغو * ، بوری‌، درویش‌ بوروسی‌ (شاخ‌ درویشی‌)، سفید مهره‌ یا سنگهه‌، گاودم‌ و نفیر نیز در شمار انواع‌ بوق‌ نام‌ برده‌ شده‌ است‌ (دهخدا، 1325ـ 1359 ش‌، ذیل‌ «منقاف‌»؛ نفیسی‌، ذیل‌ «بوری‌»؛ اِشتَین‌ گاس‌ ، ذیل‌ «بُرغو»؛ برهان‌؛ فره‌وشی‌، ذیل‌ واژه‌؛ فروغ‌، ش‌ 14، ص‌ 56؛ اولیاچلبی‌، ج‌ 1، ص‌ 643؛ ملاّ ح‌، 1376 ش‌، ذیل‌ «نفیر»).بوقها صرف‌نظر از اختلاف‌ در شکل‌، اندازه‌ و جنس‌، ابزارهایی‌ توخالی‌اند که‌ دمیدن‌ و لرزش‌ لبها در دهانة‌ آنها، صدای‌ بلند و مهیبی‌ تولید می‌کند. جنس‌ بوقهای‌ نخستین‌، از شاخ‌ و استخوان‌ حیوانات‌ و یا صدف‌ بوده‌ است‌؛ گواه‌ این‌ مدعا کاربرد کلمة‌ شاخ‌ و بوق‌ به‌ یک‌ معنی‌ در برخی‌ زبانها است‌ ( بریتانیکا ، همانجا؛ دهخدا، 1325ـ1359 ش‌، ذیل‌ «شاخ‌»). اما بعدها از فلزاتی‌ مانند مس‌، برنج‌، طلا، نقره‌ و گاه‌ از نی‌ و چوب‌ برای‌ ساخت‌ آن‌ استفاده‌ شد (فروغ‌، ص‌ 73؛ بریتانیکا ، همانجا؛ ملاّ ح‌، 1376 ش‌، ذیل‌ واژه‌).کاربرد گاه‌ مترادف‌ و گاه‌ متفاوت‌ بوق‌ با شماری‌ از سازهای‌ بادی‌ و فقدان‌ اطلاعات‌ دقیق‌ دربارة‌ این‌ سازها، یافتن‌ وجه‌ فارق‌ بوق‌ از سایر سازها را دشوار کرده‌ است‌؛ فارمر، بوق‌ را بر دو گونه‌، شاخی‌ یا لوله‌ مخروطی‌، و شیپوری‌ یا لوله‌ استوانه‌ای‌ تقسیم‌ کرده‌ است‌ ( د.اسلام‌ ، همانجا). این‌ هر دو گونه‌ از نظر انحنای‌ لوله‌ می‌تواند راست‌ یا هلالی‌ با درازای‌ مختلف‌ باشد. بوق‌ در آغاز فقط‌ یک‌ سوراخ‌ برای‌ دمیدن‌ و سوراخی‌ در انتهای‌ لوله‌ برای‌ انتشار صدا داشت‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به جزری‌، ص‌ 509، تصویری‌ از بوق‌نوازان‌). اما بعدها در بدنة‌ آن‌ سوراخهای‌ دیگری‌ تعبیه‌ شد (ملاّ ح‌، 1376 ش‌، همانجا؛ همو، 1342 ش‌، ص‌ 64).قدیمترین‌ نشان‌ این‌ ساز بر نقش‌ سنگ‌ مزار سناخریب‌ (8 ق‌م‌) پادشاه‌ آشوری‌، دیده‌ می‌شود که‌ در آن‌ مردی‌ با کمک‌ بوق‌ گاومیشی‌ را هدایت‌ می‌کند (فروغ‌، ص‌ 67؛ ملاّ ح‌، 1376 ش‌، همانجا).سابقة‌ استفاده‌ از بوق‌ در تمدن‌ ایران‌زمین‌ به‌ بیش‌ از سه‌ هزار سال‌ پیش‌ از میلاد بازمی‌گردد. بر مُهری‌ که‌ از حفریات‌ چغامیش‌ به‌ دست‌ آمده‌ نقش‌ یک‌ نوازندة‌ بوق‌ دیده‌ می‌شود (ملاّ ح‌، 1376 ش‌، همانجا). به‌ نوشتة‌ اولیاچلبی‌ (همانجا)، این‌ ساز (درویش‌ بوروسی‌) را منوچهر، شاه‌ داستانی‌ ایران‌، اختراع‌ کرده‌ است‌. در حفاریهای‌ هفت‌ تپه‌ (هزارة‌ دوم‌ ق‌م‌) و خاکبرداریهای‌ تخت‌جمشید نیز نمونه‌هایی‌ از این‌ ساز به‌ دست‌ آمده‌ است‌ (ملاّ ح‌، 1376 ش‌، همانجا؛ سامی‌، ج‌ 4، ص‌ 263). در منظومة‌ یادگار زریران‌ متعلق‌ به‌ دورة‌ اشکانی‌، به‌ نوعی‌ بوق‌ خبری‌ به‌ نام‌ «سِتُخْمَک‌» اشاره‌ شده‌ است‌ (ملاّ ح‌، 1376 ش‌، همانجا). در دورة‌ ساسانی‌ نیز بوق‌ از جمله‌ مهمترین‌ سازها بود، و تصاویری‌ بر بشقابهای‌ سیمین‌ از این‌ دوره‌، نوازندگان‌ بوق‌ را نشان‌ می‌دهد (همو، 1342 ش‌، ص‌ 61؛ فروغ‌، ص‌ 54).اولین‌ اشاره‌ به‌ بوق‌ در میان‌ مسلمانان‌ با مهمترین‌ و کهنترین‌ کاربرد آن‌، یعنی‌ خبردهی‌ پیوند خورده‌ است‌. هنگام‌ گفتگوی‌ پیامبر اکرم‌ و مسلمانان‌ دربارة‌ نحوة‌ گردآوردن‌ مؤمنان‌ برای‌ نماز، برخی‌ دمیدن‌ در قَرْن‌ یا بوق‌ را پیشنهاد کردند که‌ به‌ سبب‌ اختصاص‌ این‌ رسم‌ به‌ جوامع‌ یهود، پیامبر صلی‌الله‌ علیه‌و آله‌و سلم‌ از پذیرش‌ آن‌ امتناع‌ ورزید (ابن‌حجر عسقلانی‌، همانجا؛ مجلسی‌، ج‌ 87، ص‌ 102ـ103). در صدر اسلام‌، استفاده‌ از بوق‌ به‌ منظور اعلام‌ آماده‌باش‌ لشکر نیز معمول‌ بوده‌ است‌، چنانکه‌ حضرت‌ علی‌ علیه‌السلام‌ صدای‌ بوق‌ سپاه‌ معاویه‌ را در پیکار صفین‌ از دور شنیده‌ بود (مجلسی‌، ج‌ 17، ص‌ 257). در 220، هنگامی‌ که‌ عجیف‌بن‌ عَنبه‌ شورش‌ کولیها را فرونشاند، آنان‌ با دمیدن‌ در بوقهایشان‌ از برابر معتصم‌ عباسی‌ گذشتند (طبری‌، ج‌ 9، ص‌ 10). در شاهنامه‌ از صدای‌ بوق‌ در کنار کوس‌، هندی‌ درای‌، شیپور و کرنا هنگام‌ به‌ میدان‌ آمدنِ پهلوانان‌، رساندن‌ خبر، تشجیع‌ سپاه‌ و ایجاد خوف‌ و هراس‌ در قلب‌ دشمن‌ سخن‌ رفته‌ است‌ (صارمی‌ و امانی‌، ص‌50 ـ56) که‌ از این‌ میان‌ استفاده‌ از آوای‌ بلند بوق‌ برای‌ اعلام‌ خبر شکست‌ و مجازبودن‌ افراد به‌ گریز از میدان‌ شاخص‌تر است‌ (دهخدا، 1325ـ1359 ش‌، ذیل‌ واژه‌). استفاده‌ از بوق‌ در میدانهای‌ رزم‌ در ایران‌ چنان‌ معمول‌ بود که‌ در صف‌آرایی‌ پیادگانِ سپاه‌ دستة‌ خاص‌ بوق‌نوازان‌ در کنار نوازندگان‌ تبیره‌ و زنگینانه‌ جای‌ داشتند (فخر مدبر، ص‌ 330، 357). در قرن‌ چهارم‌، اخوان‌الصفا در بحث‌ از صداشناسی‌، به‌ بوق‌ اشاره‌ کرده‌اند (ج‌ 1، ص‌ 188).بیهقی‌ نیز از نوازندة‌ این‌ ساز با عنوان‌ بوقی‌ یاد کرده‌ (ص‌ 258) و از دمیدن‌ در بوقهای‌ زرین‌ در خلعت‌ پوشی‌ مسعود غزنوی‌ سخن‌ گفته‌ است‌ (ص‌ 371). در دورة‌ سلجوقیان‌، بوق‌ فلزی‌ «برنج‌ بورو»ی‌ ترکی‌ رواج‌ بیشتری‌ یافت‌ (اولیا چلبی‌، همانجا). در دورة‌ تیموریان‌ و صفویان‌ نیز بوق‌ یکی‌ از ملزومات‌ مشایخ‌ حیدری‌ بود (کمپفر، ص‌ 137ـ 138).در قرن‌ هشتم‌، در دورة‌ طغانشاه‌ در هند، نواختن‌ بوق‌ نشانة‌ ورود بزرگان‌ به‌ بارگاه‌ بود (قلقشندی‌، ج‌ 5، ص‌ 96) و سلطان‌ در سفر و حضر در دستة‌ موزیک‌ خود بیست‌ بوق‌نواز همراه‌ داشت‌ (همان‌، ج‌ 5، ص‌ 97). تقریباً مقارن‌ همین‌ دوره‌، ابن‌بطوطه‌ از نواختن‌ بوق‌ در مراسمی‌ آیینی‌ در حلّة‌ عراق‌ سخن‌ گفته‌ است‌ که‌ در آن‌ اهالی‌ شهر که‌ شیعیان‌ اثناعشری‌ بوده‌اند، با دمیدن‌ در بوق‌ و کوفتن‌ بر طبل‌ بر در مسجدی‌ که‌ آن‌ را «مشهد صاحب‌الزمان‌» می‌نامیدند، خواستار ظهور امام‌ زمان‌(عج‌) می‌شدند (ج‌ 1، ص‌230). بوق‌نوازی‌ در مصر دورة‌ فاطمیان‌ نیز متداول‌ بود (ناصرخسرو، ص‌ 77). در مناسبتهای‌ ویژه‌ از جمله‌ حضور خلیفه‌ بر درِ بارگاهش‌، بوق‌ سرکج‌ و طلااندودی‌ می‌نواختند که‌ «بوق‌الغربیه‌» نام‌ داشت‌. دمیدن‌ در بوقهای‌ متعدد طلایی‌، نقره‌ای‌ و مسی‌ به‌ هنگام‌ گشودن‌ دریچه‌های‌ سد نیل‌ و پایان‌ نماز جماعت‌ نیز از رسوم‌ مصریان‌ بود (قلقشندی‌، ج‌ 3، ص‌ 502، 507، 515 ـ 518). در دورة‌ ایوبیان‌، به‌ امیر عَلَم‌، فرمان‌ بوق‌ و علم‌ اعطا می‌شد (همان‌، ج‌ 4، ص‌ 13، 70 که‌ نوازندة‌ بوق‌ را «مُنَفِّر» می‌نامد). در قرن‌ هشتم‌ بوق‌ در کنار چتر و تازیانه‌ و عصا از ملزومات‌ تشریفاتی‌ موکب‌ ملوک‌ بود (عمری‌، ص‌ 277).در شمال‌ افریقا، در موکب‌ سلاطینِ تَکرور (نیجر امروز) و امیران‌ بنی‌حفصَ تونس‌ بوق‌نوازی‌ معمول‌ بود (قلقشندی‌، ج‌ 5، ص‌ 143ـ 145، 286، 301). دمیدن‌ در بوقهایی‌ از «انیاب‌ فیل‌» در مراسم‌ جلوس‌ سلطان‌ مالی‌ گزارش‌ شده‌ است‌ (ابن‌بطوطه‌، ج‌ 2، ص‌ 697). دمیدن‌ در بوق‌ برای‌ اعلام‌ وقت‌ شرعی‌ افطار و سحر در مراکشِ امروز نیز ادامه‌ دارد (جن‌ کینز، ص‌ 77). احتمالاً از همین‌ ناحیه‌ و اندلس‌ بود که‌ بوق‌ به‌ باسک‌ راه‌ یافت‌ (همان‌، ص‌ 82) و در جنگهای‌ صلیبی‌ با نام‌ البوگون‌ (ملاّ ح‌، 1376 ش‌، همانجا؛ فروغ‌، ص‌ 55) سازی‌ برجسته‌ گردید.در منابع‌، به‌ برخی‌ از کاربردهای‌ بوق‌ در گذشته‌ اشاره‌ شده‌ است‌. از صدای‌ بوق‌ برای‌ اعلام‌ طلوع‌ و غروب‌ آفتاب‌ (ملاّ ح‌، 1342 ش‌، ص‌ 62؛ سیاهپوش‌، ص‌ 326؛ ضیاء ابراهیمی‌، ص‌ 907)، آمادگی‌ آسیابان‌ برای‌ دریافت‌ گندم‌ (پرتوی‌ آملی‌، ج‌ 2، ص‌ 734؛ برهان‌، همانجا)، آمادگی‌ حمام‌ برای‌ پذیرش‌ مشتریان‌ (پرتوی‌ آملی‌، ج‌ 2، ص‌ 735؛ برهان‌؛ دهخدا، 1325ـ1359 ش‌، همانجاها؛ نجمی‌، ص‌ 148ـ150؛ برای‌ ضرب‌المثلهای‌ مربوط‌ به‌ آن‌ رجوع کنید به دهخدا، 1363 ش‌، ج‌ 1، ص‌ 473)، اعلام‌ خبر مرگ‌ و دعوت‌ به‌ تشییع‌ (پرتوی‌ آملی‌، ج‌1، ص‌220) استفاده‌ می‌کردند؛ هر چند این‌ کاربردها اختصاص‌ به‌ بوق‌ ندارد و از نقاره‌ و کرنا نیز در برخی‌ از این‌ موارد استفاده‌ می‌شود (رجوع کنید به نقاره‌ * /نقاره‌ خانه‌؛ کرنا * ). ترکیب‌ «عهدبوق‌» نیز گویای‌ استعمال‌ بوق‌ در این‌ موارد است‌ (سیاهپوش‌، ص‌ 325ـ 327).هم‌اکنون‌ نیز در بوق‌ دمیدن‌ برای‌ ابراز شادمانی‌ و تشویق‌ در میدانهای‌ ورزشی‌ معمول‌ است‌. در فارسی‌ امروز بوق‌ ابزار مغناطیسی‌ اتومبیل‌ برای‌ خبردهی‌ است‌ که‌ سابقة‌ آن‌ به‌ نصب‌ نوع‌ سادة‌ بوق‌ بر درشکه‌ها باز می‌گردد (دهخدا، 1325ـ 1359 ش‌، همانجا؛ صارمی‌ و امانی‌، ص‌ 49، پانویس‌).منابع‌: علاوه‌ بر قرآن‌ و کتاب‌ مقدس‌. عهد عتیق‌؛ ابن‌بطوطه‌، رحلة‌ ابن‌بطوطة‌ ، چاپ‌ محمد عبدالمنعم‌ عریان‌، بیروت‌ 1407/1987؛ ابن‌حجر عسقلانی‌، فتح‌الباری‌ ، بیروت‌ 1408/1988؛ اخوان‌الصفا، رسائل‌ اخوان‌الصفاء و خلان‌ الوفاء ، قم‌ 1405؛ محمد ظلی‌بن‌ درویش‌ اولیا چلبی‌، اولیاچلبی‌ سیاحتنامه‌سی‌ ، ج‌ 1، چاپ‌ احمد جودت‌، استانبول‌ 1314؛ محمد حسین‌بن‌ خلف‌ برهان‌، برهان‌ قاطع‌ ، چاپ‌ محمد معین‌، تهران‌ 1361 ش‌؛ محمدبن‌ حسین‌ بیهقی‌، تاریخ‌ بیهقی‌ ، چاپ‌ غنی‌ و فیاض‌، تهران‌ 1324 ش‌؛ مهدی‌ پرتوی‌ آملی‌، ریشه‌های‌ تاریخی‌ امثال‌ و حکم‌ ، تهران‌ 1369 ش‌؛ حسن‌ تقی‌زاده‌، «لزوم‌ حفظ‌ فارسی‌ فصیح‌»، یادگار ، سال‌ 4، ش‌ 6 (اسفند 1326)؛ ابن‌العزّبن‌ اسماعیل‌ جزری‌، الجامع‌ بین‌ العلم‌ و العمل‌ النافع‌ فی‌ صناعة‌ الحیل‌ ، چاپ‌ احمد یوسف‌ حسن‌، حلب‌ 1979؛ جین‌ جن‌ کینز و پل‌ راوسینگ‌ اولسن‌، موسیقی‌ و ساز در سرزمینهای‌ اسلامی‌ ، ترجمة‌ بهروز وجدانی‌، تهران‌ 1373 ش‌؛ اسماعیل‌بن‌ حماد جوهری‌، الصحاح‌: تاج‌اللغة‌ و صحاح‌العربیة‌ ، چاپ‌ احمد عبدالغفور عطار، بیروت‌ [ بی‌تا. ] ، چاپ‌ افست‌ تهران‌ 1368 ش‌؛ علی‌اکبر دهخدا، امثال‌ و حکم‌ ،تهران‌ 1363 ش‌؛ همو، لغت‌نامه‌ ، زیرنظر محمد معین‌، تهران‌ 1325ـ 1359 ش‌؛ محمودبن‌ عمر زنجی‌ سجزی‌، مهذّب‌ الاسماء فی‌ مرتب‌ الحروف‌ و الاشیاء ، چاپ‌ محمدحسین‌ مصطفوی‌، ج‌ 1، تهران‌ 1364 ش‌؛ علی‌ سامی‌، گزارشهای‌ باستان‌شناسی‌ ، ج‌ 4، شیراز 1338 ش‌؛ محمدتقی‌ سیاهپوش‌، «بوق‌ و عهد بوق‌»، آینده‌ ، سال‌ 6، ش‌ 5 و 6 (مرداد ـ شهریور 1359)؛ محمد پادشاه‌بن‌ غلام‌ محیی‌الدین‌ شاد، آنندراج‌: فرهنگ‌ جامع‌ فارسی‌ ، چاپ‌ محمد دبیرسیاقی‌، تهران‌ 1363 ش‌؛ سعید شرتونی‌، اقرب‌الموارد فی‌ فصح‌ العربیة‌ و الشوارد ، قم‌ 1403؛ کتایون‌ صارمی‌ و فریدون‌ امانی‌، ساز و موسیقی‌ در شاهنامه‌ی‌ فردوسی‌ ، تهران‌ 1373 ش‌؛ عیسی‌ ضیاء ابراهیمی‌، «بوق‌ و حق‌ البوق‌ کرمانی‌»، آینده‌ ، سال‌ 6، ش‌ 9ـ12 (آذر ـ اسفند 1359)؛ محمدبن‌ جریر طبری‌، تاریخ‌الطبری‌: تاریخ‌الامم‌ والملوک‌ ، چاپ‌ محمد ابوالفضل‌ ابراهیم‌، بیروت‌ [ 1382ـ1387/ 1962ـ1967 ] ؛ احمدبن‌ یحیی‌ عمری‌، التعریف‌ بالمصطلح‌ الشریف‌ ، چاپ‌ محمد حسین‌ شمس‌الدین‌، بیروت‌ 1408/1988؛ محمدبن‌ منصور فخر مدبر، آداب‌ الحرب‌ و الشجاعه‌ ، چاپ‌ احمد سهیلی‌ خوانساری‌، تهران‌ 1346 ش‌؛ مهدی‌ فروغ‌، «آلات‌ موسیقی‌ قدیم‌ ایران‌ و دیگر کشورهای‌ خاورمیانه‌»، مجلة‌ موسیقی‌ ، دورة‌ 3، ش‌ 13 (شهریور 1336)، ش‌ 14 (مهر 1336)؛ بهرام‌ فره‌وشی‌، فرهنگ‌ فارسی‌ به‌ پهلوی‌ ، تهران‌ 1358 ش‌؛ قاضی‌خان‌ بدر محمد دهار، دستورالاخوان‌ ، چاپ‌ سعید نجفی‌ اسداللهی‌، تهران‌ 1349ـ1350 ش‌؛ احمدبن‌ علی‌ قلقشندی‌، صبح‌الاعشی‌ ، قاهره‌ [ تاریخ‌ مقدمه‌ 1383/1963 ] ؛ انگلبرت‌ کمپفر، در دربار شاهنشاه‌ ایران‌ ، ترجمة‌ کیکاوس‌ جهانداری‌، تهران‌ 1350 ش‌؛ محمد باقربن‌ محمدتقی‌ مجلسی‌، بحارالانوار ، بیروت‌ 1403/1983؛ لویس‌ معلوف‌، المنجد فی‌ اللغة‌ و الاعلام‌ ، بیروت‌ 1973ـ1982، چاپ‌ افست‌ تهران‌ 1362 ش‌؛ حسینعلی‌ ملاّ ح‌، «سازهای‌ مهجور»، مجلة‌ موسیقی‌ ، دورة‌ 3، ش‌ 83 (دی‌ 1342)؛ همو، فرهنگ‌ سازها ، تهران‌ 1376 ش‌؛ ناصرخسرو، سفرنامه‌ حکیم‌ ناصر خسرو قبادیانی‌ مروزی‌ ، چاپ‌ محمد دبیرسیاقی‌، تهران‌ 1363 ش‌؛ ناصر نجمی‌، دارالخلافة‌ تهران‌ ، تهران‌ 1362 ش‌؛ علی‌اکبر نفیسی‌، فرهنگ‌ نفیسی‌ ، تهران‌ 1355 ش‌؛ آرنت‌ یان‌ ونسینک‌، المعجم‌ المفهرس‌ لالفاظ‌ الحدیث‌ النبوی‌ ، لیدن‌ 1936ـ 1969؛EI 2 , s.v. "Bu ¦k ¤" (by H. G. Farmer); Encyclopaedia Judaica , Jerusalem 1978-1982, s.v. "Shofar" (by Albert L. Lewis); Edward WilliamLane, Arabic-English Lexicon , Cambridge 1984; The New Encyclopaedia Britannica , Chicago 1985, Micropaedia , s.v. "Horn"; F. Steingass, A comprehensive Persian - English dictionary , London 1977.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

افسانه منفرد

حوزه موضوعی

هنرومعماری

رده های موضوعی
جلد 4
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده