بوف کور
معرف
بوف‌کور ،# از معروفترین‌ داستانهای‌ معاصر فارسی‌ و شاهکار صادق‌ هدایت‌ (1281ـ1330ش‌).
متن
بوف‌کور ، از معروفترین‌ داستانهای‌ معاصر فارسی‌ و شاهکار صادق‌ هدایت‌ (1281ـ1330ش‌).این‌ داستان‌، کم‌حجم‌ و در دو بخش‌ است‌. زمان‌ بخش‌ اول‌ اواخر دورة‌ قاجار و اوایل‌ دورة‌ پهلوی‌ است‌، زیرا از خندق‌ دور شهر (ص‌14) و دو قران‌ و یک‌ عباسی‌ (ص‌49)، تختخواب‌ (ص‌43) و کالسکة‌ نعش‌کش‌ (ص‌45) سخن‌ می‌رود. مکان‌، تهران‌ است‌، چون‌ به‌ شهری‌ اشاره‌ شده‌ که‌ نزدیک‌ شاه‌ عبدالعظیم‌ است‌ (ص‌48). زمان‌ بخش‌ دوم‌ کهنتر است‌ و در آن‌ از پیه‌سوز (ص‌65) و دو درهم‌ و چهار پشیز (ص‌149) یاد می‌شود، هر چند از تریاک‌ (ص‌118) و قلیان‌ (ص‌114) هم‌ سخن‌ می‌رود که‌ از نظر زمانی‌ به‌ آن‌ اعتراض‌ شده‌ و نویسنده‌ پاسخ‌ داده‌ که‌ قصدش‌ نوشتن‌ داستان‌ تاریخی‌ نبوده‌ است‌ (کاتوزیان‌، ص‌29). مکان‌ بخش‌ دوم‌ ری‌ باستان‌ است‌ در روزگاری‌ که‌ هنوز آباد و عروس‌ شهرهای‌ دنیا بوده‌ است‌ (ص‌74) و می‌توان‌ زمان‌ این‌ بخش‌ از داستان‌ را پیش‌ از حملة‌ مغول‌ فرض‌ کرد. در بخش‌ اول‌، راوی‌ که‌ نقاشِ روی‌ قلمدان‌ است‌، به‌ حدیث‌ نفس‌ می‌پردازد و خیالاتش‌ را برای‌ سایه‌اش‌ تعریف‌ می‌کند (ص‌11). عموی‌ راوی‌ که‌ پیرمردی‌ گوژپشت‌ است‌ سرزده‌ از هند می‌رسد (ص‌16). راوی‌ از روزنة‌ رف‌ دختر جوانی‌ را می‌بیند که‌ گل‌ نیلوفری‌ به‌ پیرمرد تعارف‌ می‌کند (ص‌ 18). در نگاه‌ اول‌ عاشق‌ دخترمی‌شود و بخش‌ عمده‌ای‌ از داستان‌ به‌ جستجوی‌ آن‌ دختر اثیری‌ می‌گذرد. دختر را می‌یابد و پس‌ از مردن‌ او با کمک‌ پیرمرد خنزر پنزری‌ دفنش‌ می‌کند. پس‌ از کاشتن‌ گل‌ نیلوفر بر خاک‌ گور او، گلدانی‌ می‌یابد با نقشی‌ مشابه‌ نقاشی‌ خودش‌ که‌ از چشمهای‌ دختر اثیری‌ کشیده‌ بود (ص‌ 49ـ 50) و درمی‌یابد که‌ هر دو یکی‌ هستند و به‌ خلسه‌ فرو می‌رود (ص‌61).در بخش‌ دوم‌، راوی‌ از پنجرة‌ اتاقش‌ قصابی‌ را می‌بیند که‌ هر روز دو لاشة‌ گوسفند را قطعه‌ قطعه‌ می‌کند (ص‌74)، و نیز پیرمردی‌ قوزی‌ را که‌ در بساط‌ خنزر و پنزرش‌ یک‌ گزلیک‌ و یک‌ کوزة‌ لعابی‌ دارد (ص‌76) و رجاله‌ها را که‌ در کوچه‌ درهم‌ می‌لولند (ص‌74). راوی‌، دایه‌ای‌ دارد که‌ ماجرای‌ پدر و عمویش‌ را که‌ اسیر عشقی‌ اثیری‌ چون‌ او بوده‌اند، بازگو می‌کند (ص‌72ـ77). پس‌ از غصه‌ها و ناکامیهای‌ بسیار، راوی‌ بیمار می‌شود (ص‌91)، خود را در آینه‌ به‌ شکل‌ پیرمرد خنزرپنزری‌ می‌بیند (ص‌174)، یکباره‌ از خواب‌ بیدار می‌شود و خود را در اتاقی‌ می‌بیند که‌ در بخش‌ اول‌ وصف‌ شده‌ بود (ص‌177).بوف‌کور از زبان‌ اول‌ شخص‌ و به‌ صورت‌ گفتارهای‌ درونی‌ نوشته‌ شده‌ است‌. دو بخش‌ داستان‌ تکرار یکدیگرند و اساساً تکرار جملات‌ و تشبیهات‌ و مضامین‌، مهمترین‌ ویژگی‌ سبکی‌ این‌ اثر است‌ (رجوع کنید به شمیسا، ص‌101). داستان‌ پر از نمادها و «نمونه‌های‌ مثالی‌» بحث‌انگیز است‌، از جمله‌: دو زنبور طلایی‌ (ص‌41)، شب‌ جاودانی‌ (ص‌140)، کوزه‌ یا گلدان‌ راغ‌ (ص‌50)، شیشة‌ شراب‌ موروثی‌ (ص‌17)، نیلوفر (ص‌15) و جویدن‌ ناخن‌ انگشت‌ سبابة‌ دست‌ چپ‌ (ص‌31).فضای‌ داستان‌ وهمناک‌ و تاریک‌ و کهن‌ است‌. مفهوم‌ و فضای‌ ناآشنا و مبهم‌ داستان‌ در زبان‌ آن‌ متجلی‌ است‌ که‌ به‌ نثر داستان‌ جنبة‌ شاخص‌ منحصر به‌ فردی‌ داده‌ است‌ (شمیسا، ص‌82، 108ـ109). چگونگی‌ توالی‌ حوادث‌ داستان‌ مبهم‌ و مهم‌ است‌: آیا داستان‌ از آخر شروع‌ می‌شود؟ آیا بخش‌ دوم‌ داستان‌، خواب‌ راوی‌ در پایان‌ بخش‌ اول‌ است‌؟ یا هر دو بخش‌ در دو زمان‌ موازی‌ با هم‌ اتفاق‌ می‌افتد؟ ابهامات‌ داستان‌ باقی‌مانده‌، و ازینرو تفسیرهای‌ گوناگونی‌ از آن‌ شده‌ است‌.هدایت‌ کتاب‌ را در 144 صفحه‌، نخستین‌ بار در 1315ش‌ در بمبئی‌ در پنجاه‌ نسخه‌ تکثیر کرد و برای‌ دوستانش‌ فرستاد. معلوم‌ نیست‌ که‌ هدایت‌ این‌ داستان‌ را در بمبئی‌ نوشته‌ است‌ یا در ایران‌، اما به‌ هر حال‌ به‌ دلایلی‌، در زمان‌ رضاشاه‌ (1304ـ1320 ش‌) آن‌ را در ایران‌ چاپ‌ نکرد و در اولین‌ فرصت‌، نخست‌ به‌صورت‌ پاورقی‌ در روزنامة‌ ایران‌ و سپس‌ به‌ صورت‌ جداگانه‌ و با تجدیدنظر در تهران‌ (1320ش‌) به‌ چاپ‌ رساند (بهارلو، ص‌317) و چاپ‌ سوم‌ آن‌ نیز در همان‌ سال‌ در شصت‌ صفحه‌ و چاپ‌ چهارم‌ آن‌ در 1331ش‌ در 128 صفحه‌ انتشار یافت‌.به‌ این‌ کتاب‌ از همان‌ آغاز انتشار توجه‌ شد، و در ستایش‌ و نکوهش‌ آن‌ سخنان‌ بسیاری‌ گفتند (رجوع کنید به طبری‌، ص‌244) اما اوج‌ شهرت‌ آن‌ از زمانی‌ است‌ که‌ روژه‌ لسکو ، خاورشناس‌ فرانسوی‌، آن‌ را با نظر خود هدایت‌ به‌ فرانسه‌ برگرداند. همة‌ اهل‌ فن‌ از این‌ ترجمه‌ با ستایش‌ یاد کرده‌اند ( نظریات‌ نویسندگان‌ بزرگ‌ خارجی‌ ... ، ص‌141ـ180). از آن‌ زمان‌، بوف‌ کور توجه‌ محافل‌ ادبی‌ جهان‌ را برانگیخت‌ و دربارة‌ آن‌ مقاله‌های‌ چندی‌ به‌ نگارش‌ درآمد و آوازة‌ جهانی‌ یافت‌ ( > فرهنگ‌ ادبیات‌ < ؛ روبر ، ذیل‌ مادّه‌؛ ترجمة‌ برخی‌ از مقالات‌ خارجیان‌ دربارة‌ بوف‌ کور در مجله‌های‌ ایران‌ نیز به‌ چاپ‌ رسیده‌ است‌ رجوع کنید به گلبن‌، ص‌76، 132، 137).بزرگان‌ ادب‌ عصر، بخصوص‌ فرانسویان‌، چون‌ آندره‌ برتون‌ ، آندره‌ روسو و هانری‌ ماسه‌ آن‌ را ستودند و در شمار شاهکارهای‌ ادبیات‌ جهان‌ دانستند ( نظریات‌ نویسندگان‌ بزرگ‌ خارجی‌ ...، ص‌ 206ـ207، 226؛ غیاثی‌، ص‌58). فیلیپ‌ سوپو ، از پیشروان‌ سوررئالیسم‌، بوف‌کور را شاهکار ادبیات‌ تخیلی‌ قرن‌ بیستم‌ دانست‌ ( نظریات‌ نویسندگان‌ بزرگ‌ خارجی‌ ...، ص‌ 170ـ 178). دسوقی‌، نویسنده‌ و محقق‌ مصری‌، نظر او را کمی‌ مبالغه‌آمیز تلقی‌ کرده‌ است‌ (هدایت‌، ترجمة‌ دسوقی‌شتا، ص‌70). ژیلبر لازار ، ایرانشناس‌ معاصر، بوف‌کور را سرشار از نماد هایی‌ می‌بیند که‌ خواننده‌ را به‌ یاد آثار ادگار الن‌پو و کافکا می‌اندازد.برخی‌ معتقدند که‌ اکسپرسیونیسم‌ اروپایی‌ و بخصوص‌ فیلمهایی‌ مثل‌ «مطب‌ دکتر کالیگاری‌»، بر هدایت‌ اثر گذارده‌ (کامشاد، ص‌179؛ هدایت‌، ترجمة‌ دسوقی‌شتا)، و برخی‌ آثار ریلکه‌ ، بودلر ، خیام‌، سارتر ؛ ارلیا اثر ژرار دونروال‌ و دکتر جکیل‌ و مستر هاید اثر رابرت‌ لویس‌ استیونسن‌ و آیینهای‌ هندو و بودایی‌ و مکتب‌ اگزیستانسیالیسم‌ را در پیدایش‌ این‌ داستان‌، مؤثر می‌دانند (کاتوزیان‌، ص‌ 99ـ142).برخی‌ از ترجمه‌های‌ بوف‌کور عبارت‌ است‌ از: ترجمه‌ به‌ انگلیسی‌ به‌ قلم‌ کاستلو که‌ در 1337 ش‌/ 1958 انتشار یافت‌. این‌ ترجمه‌ بسیار تحت‌اللفظی‌ بود و به‌ اندازة‌ ترجمة‌ فرانسوی‌ موفق‌ نبود؛ دو ترجمه‌ به‌ آلمانی‌، یکی‌ ترجمة‌ حشمت‌ مؤید و اوتو هگل‌ و اولریش‌ ریمرشمیت‌ در 1339ش‌/ 1960 در هامبورگ‌، و دیگری‌ ترجمة‌ گرت‌ هنیگر از متن‌ فرانسه‌، همراه‌ خاتمه‌ای‌ از بزرگ‌ علوی‌ دربارة‌ هدایت‌ که‌ در آلمان‌ شرقی‌ آن‌ زمان‌ منتشر شد. کارل‌ بگنر ، از این‌ ترجمه‌ با عنوان‌ «نغمه‌های‌ ملال‌آور از ایران‌» یاد کرده‌ است‌ (کامشاد، ص‌179ـ180؛ هدایت‌، ترجمة‌ دسوقی‌ شتا، ص‌73)؛ و ترجمة‌ عربی‌ به‌ قلم‌ ابراهیم‌ دسوقی‌ شتا.منابع‌: محمد بهارلو، نامه‌های‌ صادق‌ هدایت‌ ، تهران‌ 1374 ش‌؛ سیروس‌ شمیسا، داستان‌ یک‌ روح‌ ، تهران‌ 1376 ش‌؛ احسان‌ طبری‌، «دربارة‌ انتقاد و ماهیت‌ هنر و زیبائی‌ هنری‌»، در کنگرة‌ نویسندگان‌ ایران‌ (نخستین‌: 1325: تهران‌)، نخستین‌ کنگرة‌ نویسندگان‌ ایران‌ ، تهران‌ 1326 ش‌؛ محمدتقی‌ غیاثی‌، تأویل‌ بوف‌ کور: قصه‌ زندگی‌ ، تهران‌ 1377 ش‌؛ محمدعلی‌ کاتوزیان‌، بوف‌ کور هدایت‌ ، تهران‌ 1373 ش‌؛ محمد گلبن‌، کتابشناسی‌ صادق‌ هدایت‌ ، تهران‌ 1354 ش‌؛ نظریات‌ نویسندگان‌ بزرگ‌ خارجی‌ دربارة‌ صادق‌ هدایت‌ و آثار او ، ترجمة‌ حسن‌ قائمیان‌، تهران‌: امیرکبیر، 1343 ش‌؛ صادق‌ هدایت‌، بوف‌ کور ، تهران‌1348 ش‌؛ همو، البومة‌العمیاء و قصص‌ أخری‌ ، ترجمة‌ ابراهیم‌ دسوقی‌ شتا، قاهره‌ 1411/1990؛Dictionnaire des littإratures , ed. Philippe van Tieghem, Paris 1984, s.v. "Hإdہyat (Sadegh)"; H. Kamshad, Modern Persian prose literature , Cambridge 1966; Paul Robert, Le petit Robert 2: dictionnaire universal des noms propres alphabإtique et analogique , rإdaction dirigإe par Alain Rey, Paris 1984, s.v. "Heda ¦yat (Sadegh)".
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

سیروس شمیسا

حوزه موضوعی

ادبیات و زبان ها

رده های موضوعی
جلد 4
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده