بوضیاف محمد
معرف
مبارز و دولتمرد معروف‌ الجزایری‌
متن
بوضیاف‌ ، محمد، مبارز و دولتمرد معروف‌ الجزایری‌. در 2 تیر 1298/23 ژوئن‌ 1919 در شهر مَسیله‌ الجزایر متولد شد (ساجدی‌، ص‌ 95). از سالهای‌ جوانی‌ مبارزة‌ سیاسی‌ با استعمار فرانسه‌ را آغاز کرد. در 1322 ش‌/1943، هنگام‌ خدمت‌ سربازی‌ در ارتش‌ فرانسه‌، آرمانهای‌ ملی‌گرایانة‌ مِصالی‌الحاج‌ * ، دیگر مبارز الجزایری‌، را در میان‌ سربازان‌ ملی‌گرای‌ الجزایری‌ رواج‌ می‌داد و در همان‌ زمان‌ به‌ عضویت‌ «منظمة‌ القوات‌ الخاصة‌» (سازمان‌ شبه‌ نظامی‌ ویژه‌) درآمد. با تشکیل‌ «حزب‌ الشعب‌» (حزب‌ مردم‌) در 1326ش‌/1947 در الجزایر، مأموریت‌ تدارک‌ مقدمات‌ انقلاب‌ الجزایر به‌ هستة‌ نظامی‌ آن‌ واگذار شد که‌ بوضیاف‌ نیز یکی‌ از اعضای‌ برجستة‌ آن‌ بود، اما با از هم‌ پاشیدن‌ آن‌ بر اثر اقدامات‌ دستگاههای‌ امنیتی‌ فرانسه‌ و بازداشت‌ یکهزار نفر از اعضایش‌، و در نتیجه‌ محکومیت‌ غیابی‌ وی‌ به‌ اعدام‌، به‌ فعالیتهای‌ زیرزمینی‌ روی‌ آورد (ابوزکریا، ص‌ 15). بوضیاف‌ در 10 آبان‌ 1333/ اول‌ نوامبر 1954 با عده‌ای‌ از انقلابیون‌ «جماعة‌ 22 الثوریة‌ للوحدة‌ و العمل‌» (گروه‌ انقلابی‌ 22 برای‌ وحدت‌ و عمل‌) را تأسیس‌ کرد و متعاقب‌ آن‌، شش‌ کمیتة‌ اصلی‌ آغازگر عملیات‌ انقلابی‌ در الجزایر را، به‌ کمک‌ دیگر انقلابیون‌ الجزایری‌، تشکیل‌ داد (همان‌، ص‌ 16). این‌ گروه‌، بعدها در شکل‌ حزب‌ جبهة‌ آزادیبخش‌ ملی‌ الجزایر ظاهر شد ( > دایرة‌المعارف‌ خاورمیانة‌ معاصر < ، ذیل‌ مادّه‌).بوضیاف‌ به‌ سبب‌ اختلاف‌نظر با احمدبن‌ بلا، نخستین‌ رئیس‌جمهور بعد از استقلال‌ الجزایر، در 1342 ش‌/1963 دستگیر و به‌ مرگ‌ محکوم‌ شد. با این‌ حال‌، او را به‌ فرانسه‌ تبعید کردند (همانجا؛ ابوزکریا، ص‌ 27). در فرانسه‌، حزبی‌ با تمایلات‌ سوسیالیستی‌ پیشرو تأسیس‌ کرد و در 1343 ش‌/1964 کتاب‌ مشهور خود را با عنوان‌ الجزائر، الی‌ أین‌؟! (الجزایر به‌ کجا می‌رود؟!) منتشر ساخت‌ (ابوزکریا، همانجا). ولی‌ با گذشت‌ اندک‌ زمانی‌، حزب‌ مزبور را منحل‌ کرد و شهر قُنَیطره‌ را به‌ عنوان‌ تبعیدگاه‌ اختیاری‌ خویش‌ برگزید تا از نزدیک‌ پیگیر تحولات‌ کشور خود باشد. بعد از کودتای‌ نظامی‌ و واژگونی‌ حکومت‌بن‌ بلا در 29 خرداد 1344/ 19 ژوئن‌ 1965، هواری‌ بومدین‌ * ، رئیس‌ جمهور جدید کشور، از بوضیاف‌ دعوت‌ کرد که‌ به‌ الجزایر بازگردد، ولی‌ بوضیاف‌ با رد این‌ دعوت‌، اعلام‌ داشت‌ که‌ نمی‌خواهد «شاهد مرگ‌ انقلاب‌ الجزایر باشد» (همان‌، ص‌ 28).با لغو انتخابات‌ مردمی‌ الجزایر در اوایل‌ زمستان‌ 1370/ ژانویة‌ 1992 (مرحلة‌ اول‌ انتخابات‌ در اواخر پاییز 1370/ دسامبر 1991 انجام‌ گرفت‌ که‌ با پیروزی‌ قاطع‌ نیروهای‌ اسلامی‌ همراه‌ بود)، در 21 دی‌ 1370/11 ژانویة‌ 1992، فرماندهان‌ نظامی‌ الجزایر، شاذلی‌بن‌ جدید، رئیس‌ جمهور وقت‌، را وادار به‌ استعفا کردند و در پی‌ آن‌ اعلان‌ شد که‌ شورای‌ عالی‌ پنج‌ نفره‌ای‌ به‌ ریاست‌ محمد بوضیاف‌، ادارة‌ امور کشور را برعهده‌ می‌گیرد (همان‌، ص‌ 46؛ خسروشاهی‌، ص‌ 12). در ابتدا قرار بود که‌ احمد غُزالی‌ (نخست‌ وزیر وقت‌) برای‌ ریاست‌ شورای‌ عالی‌ نظامیان‌ الجزایری‌ انتخاب‌ شود تا از روابط‌ گستردة‌ نامبرده‌ با دولتهای‌ غربی‌ و مؤسسات‌ مالی‌ و سرمایه‌گذاری‌ اروپا و امریکا در جهت‌ بهبود اقتصاد به‌ هم‌ریختة‌ الجزایر بهره‌ گیرند. اما عکس‌العمل‌ ملت‌ الجزایر در برابر لغو نتیجة‌ انتخابات‌که‌ حالتی‌ از قیام‌ ملی‌ یافته‌ بود، دست‌اندرکاران‌ را بر آن‌ داشت‌ که‌ با مطرح‌ کردن‌ نام‌ محمد بوضیاف‌، مشروعیت‌ تاریخی‌ را جایگزین‌ مشروعیت‌ پایمال‌شدة‌ مردمی‌ سازند (ابوزکریا، ص‌ 47) و از این‌ راه‌ شکاف‌ عمیق‌ در جامعة‌ قطبی‌شدة‌ الجزایر را بویژه‌ با جذب‌ طبقة‌ متوسط‌ جامعه‌ ترمیم‌ کنند (مورتیمر، ص‌ 26). تصمیم‌ به‌ تعیین‌ بوضیاف‌ برای‌ ریاست‌ شورای‌ عالی‌ در غیاب‌ وی‌ اتخاذ گردید. برای‌ ابلاغ‌ این‌ نظر، علی‌ هارون‌، از دوستان‌ قدیمی‌ بوضیاف‌، به‌ مغرب‌ اعزام‌ شد و به‌ بوضیاف‌ اطلاع‌ داد که‌ الجزایر در آستانة‌ جنگ‌ داخلی‌ است‌ و به‌ همین‌ دلیل‌ مراجعت‌ او ضروری‌ است‌. با آنکه‌ بوضیاف‌ مراجعت‌ خود را به‌ برگزاری‌ مرحلة‌ دوم‌ انتخابات‌ و پذیرش‌ نتایج‌ آن‌ در هر شکلی‌ که‌ حاصل‌ شود، مشروط‌ کرد (ابوزکریا، همانجا)، در مقابل‌ پافشاریهای‌ علی‌ هارون‌ تصمیم‌ گرفت‌ که‌ برای‌ ارزیابی‌ اوضاع‌ کشور دیدار 24 ساعتة‌ اعلان‌ نشده‌ای‌ از الجزایر انجام‌ دهد. وی‌ پس‌ از ملاقات‌ با فرماندهان‌ نظامی‌ و دریافت‌ اطلاعات‌ نادرست‌ از آنها حاکی‌ از اینکه‌ اگر جبهة‌ نجات‌ اسلامی‌ الجزایر زمام‌ امور را به‌ دست‌ گیرد، دموکراسی‌ را نابود خواهد کرد، به‌ قنیطره‌ بازگشت‌ تا مقدمات‌ مراجعت‌ نهایی‌ خویش‌ را به‌ الجزایر فراهم‌ کند. سرانجام‌، محمد بوضیاف‌ در روز 25 دی‌ 1370/ 15 ژانویة‌ 1992 پس‌ از 28 سال‌ دوری‌ از الجزایر به‌ کشور بازگشت‌ و در سخنرانیی‌، خطاب‌ به‌ ملت‌ الجزایر گفت‌ که‌ برای‌ نابودی‌ فساد و رشوه‌خواری‌ و تحقق‌ عدالت‌ اجتماعی‌، مبارزه‌ خواهد کرد و از همة‌ نیروهای‌ سیاسی‌ خواست‌ تا برای‌ مقابله‌ با چالشهای‌ موجود، متحد شوند (همان‌، ص‌ 48ـ50؛ رجوع کنید به مورتیمر، ص‌ 27).جبهة‌ نجات‌ اسلامی‌ الجزایر با مخابرة‌ پیامی‌ به‌ بوضیاف‌ هشدار داد که‌ وجهة‌ تاریخی‌ خویش‌ را مخدوش‌ نکند و همانند شکاری‌ ساده‌ در دست‌ گروه‌ حاکم‌ که‌ درصدد سوءاستفاده‌ از شهرت‌ و پشتوانة‌ انقلابی‌ اوست‌، گرفتار نشود (ابوزکریا، ص‌ 50). موقعیت‌ بوضیاف‌ پس‌ از قبول‌ ریاست‌ شورایعالی‌ دچار نوعی‌ نابهنجاری‌ شده‌ بود، زیرا از یک‌ طرف‌ به‌ عنوان‌ یکی‌ از ارکان‌ وحدت‌ ملی‌ (بویژه‌ در دوران‌ مبارزات‌ ضداستعماری‌) سخت‌ مورد احترام‌ ملت‌ بود و از طرفی‌ دیگر به‌ عنوان‌ رئیس‌ دست‌نشاندة‌ نظامیانی‌ که‌ ارادة‌ ملت‌ را زیر پا گذاشتند، به‌ وی‌ نگریسته‌ می‌شد. به‌ همین‌ سبب‌، بوضیاف‌ سعی‌ داشت‌ این‌ اندیشه‌ را القا کند که‌ افکار و برنامه‌های‌ خاص‌ او لزوماً گویای‌ خواسته‌های‌ نظامیان‌ حاکم‌ بر الجزایر نیست‌ ( > خاورمیانه‌ و افریقای‌ شمالی‌ < ، ص‌ 255).محمد بوضیاف‌ در مدت‌ 166 روز ریاست‌ خود اقداماتی‌ کرد که‌ چه‌ بسا باعث‌ پایان‌یافتن‌ زندگی‌ وی‌ گردید. یکی‌ از آن‌ اقدامات‌، آزادسازی‌ بیش‌ از دو هزار نفر از عناصر زندانی‌ جبهة‌ نجات‌ اسلامی‌ بود (همان‌، 256). این‌ اقدام‌ در زمانی‌ صورت‌ گرفت‌ که‌ عملیات‌ نظامی‌ میان‌ جبهه‌ و نیروهای‌ حکومتی‌ در مناطق‌ کوهستانی‌ جریان‌ داشت‌. او انتخابات‌ ریاست‌ جمهوری‌ جدید، تجدید نظر در قانون‌ اساسی‌ و انحلال‌ جبهة‌ آزادیبخش‌ الجزایر را به‌ مردم‌ وعده‌ داد. علاوه‌ بر اینها در خرداد 1371/ اوایل‌ ژوئن‌ 1992، پس‌ از ناکامی‌ مولود حمروش‌ در تشکیل‌ کابینه‌، بوضیاف‌ تصمیم‌ گرفت‌ که‌ ملت‌ الجزایر را مستقیماً مخاطب‌ قرار دهد و برای‌ پیشبرد اهداف‌ ملی‌ خواستار تشکیل‌ کمیته‌های‌ مردمی‌ در روستاها و کارگاههای‌ الجزایر شد تا این‌ کمیته‌ها زمینه‌ را برای‌ حیات‌ سیاسی‌ چند حزبی‌ در کشور فراهم‌ سازند (همان‌، ص‌ 255ـ256). بنابراین‌، بوضیاف‌ اندکی‌ پس‌ از رسیدن‌ به‌ ریاست‌ شورای‌ عالی‌، حملة‌ خود را متوجه‌ نظامیان‌ حاکم‌ بر الجزایر کرد و به‌ گفتة‌ دوستان‌ الجزایری‌ وی‌، همان‌ نظامیان‌ در 8 تیر 1371/ 29 ژوئن‌ 1992، بوضیاف‌ را که‌ در مراسم‌ گشایش‌ یک‌ مرکز فرهنگی‌ در شهر عنّابه‌ مشغول‌ سخنرانی‌ بود، به‌ دست‌ یکی‌ از عناصر ارتش‌ به‌ قتل‌ رساندند (ابوزکریا، ص‌ 61).نظامیان‌ اصولاً آمادة‌ اصلاحات‌ و پذیرفتن‌ دموکراسی‌ و اصول‌ قانونی‌ نبودند. ازینرو محمد بوضیاف‌ را که‌ در آخرین‌ روزهای‌ زندگی‌ خود، تا حدودی‌ به‌ سوی‌ درک‌ بیشتر نیروهای‌ اسلامی‌ گرایش‌ یافته‌ بود ترور کردند. این‌ تحول‌ در شرایطی‌ حاصل‌ شد که‌ نظامیان‌ الجزایری‌ با هر گونه‌ گرایش‌ اسلام‌گرایان‌ بشدت‌ برخورد می‌کردند (همان‌، ص‌ 110؛ خسروشاهی‌، ص‌ 12).منابع‌: یحیی‌ ابوزکریا، من‌ قتل‌ محمد بوضیاف‌؟ ، بیروت‌ 1413/ 1993؛ هادی‌ خسروشاهی‌، «حرکت‌ اسلامی‌ الجزایر: از دعوت‌ و ارشاد تا مبارزه‌ و جهاد»، اطلاعات‌ ، سال‌ 72، ش‌21261، 5 بهمن‌ 1376؛ احمد ساجدی‌، مشاهیر سیاسی‌ قرن‌ بیستم‌ ، تهران‌ 1375 ش‌؛Encyclopedia of the modern Middle East , New York 1996, s.v. "Boud ¤iaf, Mohamed" (by Phillip C. Naylor); The MiddLe East and North Africa , 40th ed., London 1994; Robert Mortimer, "Islamists, soldiers, and democrats: the second Algerian war", The Middle East Journal , vol. 50, No. 1 (1996).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

زامل سعیدی

حوزه موضوعی

اسلام معاصر

رده های موضوعی
جلد 4
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده