بوشهر
معرف
بوشهر ،# استان‌ و شهرستان‌ و شهر بندری‌ و شبه‌جزیره‌ و نیروگاه‌ هسته‌ای‌ در جنوب‌ ایران‌.
متن
بوشهر ، استان‌ و شهرستان‌ و شهر بندری‌ و شبه‌جزیره‌ و نیروگاه‌ هسته‌ای‌ در جنوب‌ ایران‌.1) استان‌ بوشهر (جمعیت‌ طبق‌ سرشماری‌ 1375ش‌، 675 ، 743 تن‌)، در جنوب‌ ایران‌، در ساحل‌ شمالی‌ خلیج‌فارس‌، در منطقة‌ عیلام‌ تاریخی‌ واقع‌ است‌. از شمال‌ به‌ استانهای‌ فارس‌ و کهگیلویه‌ و بویراحمد و خوزستان‌، از مشرق‌ به‌ استان‌ فارس‌، از جنوب‌ به‌ استانهای‌ فارس‌ و هرمزگان‌ و خلیج‌فارس‌، و از مغرب‌ به‌ خلیج‌فارس‌ محدود، و مشتمل‌ است‌ بر شهرستانهای‌ بوشهر، دشتستان‌، گناوه‌، کنگان‌، دَیّر، دشتی‌، تنگستان‌ و دیلم‌، و چند جزیره‌ به‌ نامهای‌ شیف‌ و خارک‌ و خارکو و فارسی‌. بندرهای‌ مهم‌ آن‌ عبارت‌ است‌ از: بوشهر، خارک‌، گناوه‌، دیلم‌، ریگ‌، کنگان‌، دَیّر، عَسَلُویه‌ و طاهری‌. شبه‌جزیرة‌ بوشهر و خلیج‌ بوشهر در مغرب‌ استان‌ قرار گرفته‌ است‌. از جمله‌ شهرهای‌ غیر بندری‌ آن‌، بُرازجان‌، شبانکاره‌، خورْموج‌، ولایت‌ جم‌، سعدآباد، کاکی‌، دِلوار و اَهْرَم‌ است‌. رشته‌ ارتفاعاتی‌ با جهت‌ شمال‌ غربی‌ ـ جنوب‌ شرقی‌ در آن‌ امتداد دارد که‌ در شمال‌ غربی‌ از دریا دور و در جنوب‌ شرقی‌ داخل‌ دریا می‌شود. مهمترین‌ رودهای‌ آن‌ مُند/ موند/ ماند، حِله‌، رودشور و اَهرم‌ است‌ که‌ به‌ خلیج‌فارس‌ می‌ریزد. بادهای‌ محلی‌ دارد از جمله‌ پیرزن‌کش‌، شَرْته‌، قَوْس‌ (شرجی‌)، سهیل‌، غیابه‌ (غیوب‌) و غیره‌ (عرفان‌، ص‌27ـ29). این‌ استان‌، از مناطق‌ صادرات‌ و مراکز نفت‌خیز ایران‌ است‌ (رجوع کنید به خارک‌ * ). پالایشگاه‌ گاز کنگان‌ ـ که‌ لولة‌ گاز سراسری‌ ایران‌ از آن‌ آغاز می‌شود ـ در حوالی‌ شهر کنگان‌ قرار دارد.استان‌ بوشهر از مناطق‌ مهم‌ پرورش‌ ماهی‌ و میگو و صنایع‌ شیلاتی‌ است‌ (سازمان‌ برنامه‌ و بودجه‌ استان‌ بوشهر، 1375 ش‌ الف‌ ، ص‌147ـ 148، 150). راه‌ اصلی‌ بوشهر ـ برازجان‌ ـ کازرون‌ ـ شیراز از آن‌ می‌گذرد. طبق‌ تقسیمات‌ کشوری‌ در 1316ش‌، شهرستان‌ بوشهر در استان‌ هفتم‌ (فارس‌) تشکیل‌ شد. در تقسیمات‌ 1340ش‌، با تشکیل‌ فرمانداری‌ کل‌ بنادر و جزایر خلیج‌فارس‌، شهرستان‌ بوشهر در آن‌ قرار گرفت‌ و شهر بوشهر مرکز فرمانداری‌ شد ( دایرة‌المعارف‌ فارسی‌ ، ذیل‌ «تقسیمات‌ کشور (ایران‌)»).بوشهر در 1352ش‌، به‌ استان‌ تبدیل‌ شد. ویرانه‌های‌ ریشهر (شهر قدیم‌ بوشهر) در انتهای‌ جنوبی‌ شبه‌ جزیرة‌ بوشهر واقع‌ است‌. این‌ ریشهر غیر از ریشهر تاریخی‌ است‌ که‌ نزدیک‌ بندر * ماهشهر (در قدیم‌ معشور) قرار دارد. ویرانه‌های‌ شهر لیان‌ ، از شهرهای‌ باستانی‌ عیلام‌، نیز در یازده‌ کیلومتری‌ جنوب‌ بندر بوشهر قرار دارد (مصطفوی‌، ص‌141ـ142). طوایف‌ قشقایی‌، مانند شش‌ بلوکی‌ و فارسیمَدان‌ و دره‌شوری‌، در استان‌ بوشهر قشلاق‌ دارند.2) شهرستان‌ بوشهر (جمعیت‌ طبق‌ سرشماری‌ 1375ش‌، 914 ، 187تن‌)، در مغرب‌ استان‌ بوشهر واقع‌، و مشتمل‌ است‌ بر بخشهای‌ مرکزی‌ و خارک‌ (جزیرة‌ خارک‌). از شمال‌ به‌ شهرستانهای‌ گناوه‌ و دشتستان‌ از مشرق‌ و جنوب‌ به‌ شهرستانهای‌ دشتستان‌ و تنگستان‌، و از مغرب‌ به‌ خلیج‌فارس‌ محدود است‌ (بخش‌ خارک‌ مشتمل‌ بر جزیرة‌ خارک‌ و جزایر غیر مسکون‌ خارکو و فارسی‌ است‌). جزیرة‌ شیف‌ و خلیج‌ بوشهر و بندر بوشهر در مغرب‌ شهرستان‌ واقع‌ است‌. از دهستانهای‌ مهم‌ آن‌، اَنگالی‌ (مرکز آن‌ کُره‌ بَند) و حومه‌ (مشتمل‌ بر دهستان‌ حومه‌ و دهستان‌ سابق‌ چاه‌ کوتاه‌) با مرکز چُغارَک‌ در شمال‌ و مشرق‌ شهرستان‌ قرار دارد.رود اَهرَم‌ از آن‌ می‌گذرد و در حوالی‌ جنوب‌ جزیرة‌ شیف‌ به‌ خلیج‌فارس‌ می‌ریزد. محصول‌ عمدة‌ آن‌ خرما، تنباکو، گندم‌، جو و مرکبات‌ است‌. در کرانه‌های‌ آن‌ ماهی‌ و میگو صید و صادر می‌شود. از گیا دارای‌ کهور، خَرگ‌، کُنار و گز، و از زیا دارای‌ روباه‌، قوچ‌، میش‌، آهو و پرندگان‌ دریایی‌ است‌. راه‌ اصلی‌ برازجان‌ ـ بوشهر از آن‌ می‌گذرد. زیارتگاه‌ شاهزاده‌ عبدالمهیمن‌ در آبادی‌ «امامزاده‌» در جنوب‌ شهر بوشهر قرار گرفته‌ است‌.از آثار باستانی‌ آنجاست‌: ویرانه‌های‌ شهر قدیمی‌ ریشهر، بقعه‌ای‌ به‌ نام‌ خواجه‌ خضر، خرابه‌های‌ شهر لیان‌، آثاری‌ از پیش‌ از میلاد و امامزاده‌ میرمحمد در جزیرة‌ خارک‌.شهرستان‌ بوشهر دارای‌ تأسیسات‌ نفتی‌ است‌ و نیروگاه‌ هسته‌ای‌ در آنجا در حال‌ احداث‌ است‌. در 1375ش‌، هفت‌ سردخانة‌ شیلات‌ به‌ ظرفیت‌ 500 ، 7 تُن‌ داشته‌ است‌ (سازمان‌ برنامه‌ و بودجه‌ استان‌ بوشهر، 1375 ش‌ ب‌ ، ص‌115). شهرستان‌ بوشهر پس‌ از تشکیل‌ استان‌ بوشهر تابع‌ آن‌ شد. مرکز آن‌ بندر بوشهر است‌. طبق‌ سرشماری‌ 1375ش‌، از کل‌ جمعیت‌ شهرستان‌ بوشهر، 354 ، 152 تن‌ (حدود 08ر81%) شهرنشین‌ و بقیه‌ روستانشین‌ بوده‌اند.3) شهرِ بندری‌ بوشهر (جمعیت‌ طبق‌ سرشماری‌ 1375ش‌، 641 ، 143 تن‌)، مرکز شهرستان‌ و استان‌ بوشهر. در رأس‌ شبه‌جزیرة‌ بوشهر در ساحل‌ شرقی‌ خلیج‌فارس‌، در ارتفاع‌ نُه‌ متری‌ از سطح‌ دریا قرار دارد. بالاترین‌ دمای‌ آن‌ ْ42 در تیرماه‌ و پایینترین‌ دمای‌ آن‌ حدود ْ7 در بهمن‌ ماه‌ است‌. رطوبت‌ نسبی‌ سالانه‌ به‌ 65% می‌رسد (شرکت‌ مهندسین‌ مشاور جاماب‌، 1370 ش‌، ج‌4، ص‌133؛ سازمان‌ هواشناسی‌کشور، ص‌100). بندر بوشهر دارای‌ چندین‌ اسکلة‌ بزرگ‌ و کوچک‌ است‌. با راه‌ اصلی‌ با شهرهای‌ برازجان‌ و گناوه‌، با جادة‌ ساحلی‌ با بندر دیّر و بندر لنگه‌ و دیگر آبادیها، و از طریق‌ دریا با بندرهای‌ گناوه‌، طاهری‌، دیّر، کنگان‌، خارک‌ و بنادر خارجی‌ ارتباط‌ دارد. بوشهر دارای‌ فرودگاه‌ بین‌المللی‌ است‌. در حدود هجده‌ کیلومتری‌ بندر بوشهر، یک‌ نیروگاه‌ هسته‌ای‌ در حال‌ احداث‌ است‌ (رجوع کنید به دنبالة‌ مقاله‌). از صنایع‌ جدید دارای‌ کارخانه‌های‌ ساخت‌ و تعمیر شناور (تا وزن‌ هشتصد تن‌)، ساخت‌ و سوار کردن‌ (مونتاژ) قسمتهایی‌ از ابزار حفاری‌ چاه‌ نفت‌ و کارخانة‌ نساجی‌ است‌. نخلستانهای‌ بوشهر در کنار شهر، در محلة‌ «باغ‌زهرا» قرار دارد. بندر بوشهر به‌ لحاظ‌ نوسازیِ سه‌ دهة‌ اخیر آن‌، به‌ یکی‌ از بنادر بزرگ‌ جنوب‌ ایران‌ و خلیج‌فارس‌ تبدیل‌ شده‌ است‌. در جنگ‌ تحمیلی‌ (آغاز 1359ش‌)، بارها به‌ بوشهر حملة‌ هوایی‌ شد. جزیرة‌ خارک‌ در 55 کیلومتری‌ شمال‌ غربی‌ بندر بوشهر قرار دارد. خرابه‌های‌ شهر قدیمی‌ ریشهر در پنج‌ کیلومتری‌ جنوب‌ بندر بوشهر، در نزدیکی‌ دهکدة‌ امروزی‌ ریشهر و کنار ده‌ سبزآباد، قرار گرفته‌ است‌. در مغرب‌ ریشهر، ده‌ بهمنی‌ (در هشت‌ کیلومتری‌ جنوب‌ بوشهر) واقع‌ است‌ که‌ سابقاً دارای‌ قلعه‌ بود و در قدیم‌ دریابیگی‌ (عنوان‌ حاکمان‌ بنادر جنوب‌ ایران‌ در عهد قاجار) در آن‌ سکونت‌ داشت‌. بهمنی‌ دارای‌ لنگرگاه‌ بود و بنای‌ آن‌ به‌ بهمن‌ پسر اسفندیار نسبت‌ داده‌ می‌شد (کازرونی‌، ص‌48). در 315 ق‌م‌، نئارخ‌ به‌ هنگام‌ لشکرکشی‌ اسکندر به‌ محلی‌ به‌ نام‌ مزامباریا ( مِزن‌ به‌ معنای‌ جزیره‌ و بار به‌ معنای‌ قاره‌) در سواحل‌ خلیج‌فارس‌ رسید که‌ آن‌ را با تردید با شبه‌جزیرة‌ بوشهر کنونی‌ مطابق‌ می‌دانند (مستوفی‌، ص‌ 46، 55؛ گابریل‌، ص‌ 32).پیشینه‌ . برخی‌ از محققان‌ نام‌ بوشهر را مخفف‌ «ابوشهر» دانسته‌اند. نام‌ بوشهر نخستین‌ بار در معجم‌ البلدان‌ آمده‌ است‌. یاقوت‌ حموی‌، هنگامی‌که‌ مطالبی‌ دربارة‌ بحر فارس‌ می‌آورد همراه‌ اسامی‌ بندرهایی‌ مانند سینیز، نَجَیْرم‌ و سیراف‌، از بوشهر نیز نام‌ برده‌ است‌ (ج‌1، ص‌502ـ503). در 918/1512، در زمان‌ سلطنت‌ شاه‌ اسماعیل‌ اول‌ صفوی‌ (930ـ950) پرتغالیها پس‌ از اشغال‌ بندر گَمبرون‌ (یا گامبرون‌/ گمرو رجوع کنید به بندر * عباس‌) قسمتهایی‌ از سواحل‌ و جزایر خلیج‌فارس‌، از جمله‌ ریشهر و کنگون‌ (کنگان‌)، را تصرف‌ کردند (وادالا، ص‌41ـ42). در زمان‌ سلطنت‌ شاه‌ عباس‌ اول‌ (996ـ 1038)، انگلیسیها که‌ از شاه‌ اجازة‌ بازرگانی‌ گرفته‌ بودند، در بوشهر نمایندگی‌ تجاری‌ تأسیس‌ کردند (دروویل‌، ص‌341). کازرونی‌ بنای‌ بندر را در زمان‌ نادرشاه‌ (1148ـ1160) یا اندکی‌ پیش‌ از آن‌ می‌داند که‌ مردی‌ عرب‌ به‌ نام‌ شیخ‌ مذکور از عربستان‌ کوچ‌ کرد و سرانجام‌ در بوشهر ساکن‌ شد و به‌ صیادی‌ پرداخت‌ (ص‌47).به‌ گفتة‌ وی‌، در دورة‌ نادرشاه‌، ناوگان‌ ایران‌ در خلیج‌فارس‌ به‌ خانوادة‌ شیخ‌ مذکور که‌ در کشتیبانی‌ مهارت‌ داشتند، سپرده‌ شد و از آن‌ هنگام‌ آل‌ مذکور نیرو گرفت‌ و مذکوریان‌ در جنوب‌ شرقی‌ محل‌ اقامتشان‌، در خلیج‌ بوشهر کنونی‌، برای‌ جهازات‌ (کشتیها) مکانی‌ مناسب‌ یافتند که‌ در آن‌ منطقه‌ نظیر آن‌ وجود نداشت‌ (همانجا). در 1147، به‌ دستور نادرشاه‌، لطیف‌خان‌، دریاسالار ایران‌، بوشهر را به‌ صورت‌ پایگاهی‌ نیرومند برای‌ ناوگان‌ نوظهور ایران‌ آماده‌ ساخت‌. وی‌ پس‌ از تعمیر یکی‌ از قلعه‌های‌ نزدیک‌ بندر، نام‌ بوشهر را به‌ بندر نادریه‌ تبدیل‌ کرد (لاکهارت‌، ص‌130ـ131؛ قدوسی‌، ص‌352). نادرشاه‌ برای‌ ساختن‌ کشتی‌ از کمک‌ یک‌ مهندس‌ انگلیسی‌ سود برد و چوبها را از فاصلة‌ دویست‌ فرسنگی‌ (؟) از جنگلهای‌ مازندران‌ تأمین‌ و به‌ بندر بوشهر حمل‌ کردند (فلاندن‌، ص‌367). به‌ دستور نادرشاه‌، عرابه‌های‌ مخصوصی‌ برای‌ حمل‌ و نقل‌ چوب‌ آماده‌ کردند، ولی‌ چون‌ عرابه‌ها نتوانستند از راههای‌ کوهستانی‌ عبور کنند، کارگران‌ ناگزیر الوارها را به‌ دوش‌ کشیدند و پس‌ از طی‌ حدود نُهصد کیلومتر، از طریق‌ اصفهان‌ به‌ بوشهر رساندند (قدوسی‌، ص‌ 357ـ 358). در 1149، ناوگان‌ ایرانی‌ از چهار فروند کشتی‌ تشکیل‌ می‌شد که‌ دو فروند آن‌ از انگلیسیها خریداری‌ شده‌ بود. لطیف‌خان‌ از بندر بوشهر وارد گمبرون‌ گردید. کشتیهای‌ ایران‌ پنج‌ هزار سرباز و پانزده‌ هزار اسب‌ را حمل‌ می‌کردند (همان‌، ص‌353ـ354). به‌ نوشتة‌ نیبور ناوگان‌ نادر در بوشهر به‌ 22 تا 25 فروند کشتی‌ رسیده‌ بود که‌ همة‌ آنها در هرج‌ و مرج‌ بعد از مرگ‌ نادر از میان‌ رفت‌ (ص‌36).آبادی‌ بندر بوشهر مدیون‌ شیخ‌ ناصر و پسرش‌ شیخ‌ نصر و بویژه‌ شیخ‌ عبدالرسول‌خان‌ دریابیگ‌ بود (کازرونی‌، ص‌51؛ فسائی‌، ج‌2، ص‌1321). در حدود 1150، شیخ‌ ناصرخان‌، ناخداباشی‌ کشتیهای‌ نادرشاه‌ در دریای‌ فارس‌ و از اولاد ابومهری‌ [ از آل‌مذکور ] ، طرح‌ شهر را ریخت‌ و آن‌ را احداث‌ کرد. در جنوب‌ شهر حصاری‌ کشید به‌ طوری‌ که‌ سه‌ جانب‌ دیگر آن‌ به‌ دریا متصل‌ می‌شد. از آن‌ پس‌ مردم‌ ریشهر به‌ بندر بوشهر انتقال‌ یافتند (فسائی‌، همانجا). بندر بوشهر در دورة‌ کریم‌خان‌ زند، همچنان‌ مرکز بزرگ‌ بازرگانی‌ ایران‌ (بویژه‌ فارس‌) با خارج‌ به‌ شمار می‌آمد و تا دورة‌ قاجاریه‌ هم‌ اهمیت‌ و اعتبار خود را حفظ‌ کرد، گواینکه‌ گهگاه‌ بر اثر جدال‌ داخلی‌ ارتباط‌ بوشهر با شیراز قطع‌ می‌شد. در حدود 1177/1763، انگلیسیها طبق‌ قراردادی‌ با کریم‌خان‌ زند امتیاز ورود انحصاری‌ پارچه‌های‌ پشمی‌ و حق‌ معافیت‌ از پرداخت‌ عوارض‌ گمرکی‌ را به‌ دست‌ آوردند. تأسیسات‌ انگلیسیها در محلی‌ که‌ نادرشاه‌ برای‌ کارخانة‌ کشتی‌سازی‌ درنظر گرفته‌ بود، برپا شد (کرزن‌، ج‌2، ص‌507ـ 508). در 1179/1765، بازرگانی‌ بین‌ ایران‌ و کمپانی‌ هندشرقی‌ رونق‌ گرفت‌، به‌ طوری‌ که‌ میانگین‌ فروش‌ منسوجات‌ پشمی‌ در بوشهر در سه‌ سال‌ به‌ 750 عدل‌ رسید که‌ یک‌ پنجم‌ کل‌ فروش‌ کمپانی‌ در همه‌ قرارگاههای‌ آن‌ در سراسر شرق‌ بود. کریم‌خان‌، طبق‌ قراردادی‌ که‌ با انگلیسیها منعقد کرد، به‌ آنان‌ اجازه‌ داد تا هنگامی‌ که‌ آنان‌ در بوشهر نمایندگی‌ دارند هیچیک‌ از رقبای‌ اروپایی‌ حق‌ ایجاد نمایندگی‌ در آن‌ شهر نداشته‌ باشند (امین‌، ص‌101ـ102). به‌ نوشتة‌ نیبور ـ که‌ در 1179/1765 در دورة‌ کریم‌خان‌ زند در ایران‌ به‌ سر می‌برد ـ انگلیسیها به‌ میزان‌ زیادی‌ پارچة‌ اروپایی‌ و کالاهای‌ هندی‌ از سورت‌ و بنگال‌ به‌ این‌ بندر می‌فرستادند. همچنین‌ پارچه‌های‌ ابریشمی‌ یزد و کاشان‌، ابریشم‌ خام‌ از گیلان‌، فرش‌، ریواس‌ ازبک‌، مواد دارویی‌، پنبه‌، انواع‌ میوه‌ و گلاب‌ شیراز، از بندر بوشهر به‌ خارج‌ صادر می‌شد (ص‌37، 39). در همین‌ سال‌ میرمهنا، حاکم‌ بندر ریگ‌، شورش‌ کرد و راه‌ بوشهر ـ شیراز را برای‌ مدتی‌ بست‌ (ملکم‌، ج‌2، ص‌ 71). ظاهراً در 1183/ 1769، بین‌ کریم‌خان‌ و انگلیسیها اختلافاتی‌ پدید آمد و کمپانی‌ هندشرقی‌ نمایندگی‌ خود را از بوشهر به‌ بصره‌ منتقل‌ کرد (امین‌، ص‌93، 128ـ129). در 1192/1778، باز کمپانی‌ هندشرقی‌ دفتر اصلی‌ خود را از بصره‌ به‌ بوشهر انتقال‌ داد (رایت‌، ص‌10)، و خلیج‌فارس‌ و سواحل‌ ایران‌ اهمیت‌ بیشتری‌ برای‌ انگلیس‌ یافت‌. در 1203، لطفعلی‌خان‌ در جنگهای‌ داخلی‌ با آغامحمدخان‌ قاجار، شیراز را از دست‌ داده‌ به‌ سوی‌ ابوشهر عقب‌ نشست‌. در آن‌ زمان‌، حاکم‌ ابوشهر شیخ‌ ناصرخان‌ بود (گلستانه‌، ص‌352). او لطفعلی‌خان‌ را به‌ شهر راه‌ داد. در همین‌ هنگام‌ شیخ‌ ناصر درگذشت‌ و پسرش‌، شیخ‌ نصرخان‌، حاکم‌ ابوشهر شد. پس‌ از مدتی‌، لطفعلی‌ خان‌ برای‌ جنگ‌ با آغامحمدخان‌ به‌ شیراز بازگشت‌ (شهاوری‌ شیرازی‌، ص‌69ـ71؛ فسائی‌، ج‌ 1، ص‌ 640ـ641)، و پس‌ از آنکه‌ حاجی‌ ابراهیم‌خان‌، لطفعلی‌خان‌ را به‌ قلعة‌ شیراز راه‌ نداد، وی‌ در 1206 باز به‌ بندر ابوشهر فرار کرد. این‌ بار شیخ‌ نصرخان‌ ابومهری‌ او را به‌ شهر راه‌ نداد. لطفعلی‌خان‌ پس‌ از جنگ‌ سختی‌ با سپاهیان‌ شیخ‌ نصرخان‌ و قشون‌ رضاقلی‌خان‌ شاهسون‌ در قریة‌ تنگستان‌، رضاقلی‌ خان‌ شاهسون‌ را به‌ کازرون‌ و شیخ‌ نصرخان‌ را به‌ ابوشهر عقب‌ راند (شهاوری‌ شیرازی‌، ص‌ 86ـ 88؛ فسائی‌، ج‌1، ص‌ 646ـ649؛ نامی‌ اصفهانی‌، ص‌ 346ـ 349). در 1235 در زمان‌ سلطنت‌ فتحعلی‌ شاه‌ (1212ـ1250)، بندر بوشهر استحکامات‌ نسبتاً خوبی‌ داشت‌، اما شهری‌ غیر بهداشتی‌ با کوچه‌های‌ تنگ‌ و بندری‌ کم‌اهمیت‌ بود (دروویل‌، ص‌341). در 1242، به‌ گفتة‌ شیروانی‌، بوشهر از بنادر مشهور خلیج‌فارس‌ محسوب‌ می‌شد و صد سال‌ بود که‌ ریشهر اهمیت‌ خود را از دست‌ داده‌ بود و خانه‌های‌ بوشهر دو تا سه‌ هزار بود (ص‌154). در 1246، خانهای‌ دشتستان‌، بندر بوشهر را غارت‌ کردند (فسائی‌، ج‌1، ص‌746، ج‌2، ص‌1321). در 1247، شیخ‌ عبدالرسول‌ خان‌، پسر شیخ‌ نصرخان‌ بوشهری‌ (متوفی‌ 1215)، در بندر بوشهر شورش‌ کرد، شهر را با جهازاتش‌ که‌ در بندر لنگر انداخته‌ بودند، زیر آتش‌ گرفت‌ و شهر به‌ دست‌ شورشیان‌ افتاد. این‌ شورش‌، که‌ اساساً عربهای‌ بومی‌ آن‌ را به‌ راه‌ انداخته‌ بودند، به‌ شکست‌ انجامید (رضاقلی‌ هدایت‌، ج‌10، ص‌33ـ34، 42ـ44). میان‌ سالهای‌ 1251تا 1254، تجارت‌ برده‌ در بوشهر رونق‌ داشت‌ و هر سال‌ حدود سه‌ هزار برده‌ از زنگبار [ و سواحل‌ بحر احمر ] به‌ شهر وارد می‌شد. از آن‌ میان‌، 170 تا 180 برده‌ در خود بوشهر به‌ فروش‌ می‌رسید و بقیه‌ به‌ مُحَمَّره‌ (خرمشهر) و بصره‌ فرستاده‌ می‌شد. تجار بندرعباس‌، که‌ از خریداران‌ بزرگ‌ برده‌ بودند، یک‌ چهارم‌ برده‌ها را می‌خریدند (عیسوی‌، ص‌191). در 1254، در زمان‌ محمدشاه‌ قاجار (1250ـ1264) قشون‌ ایران‌، هرات‌ را تسخیر کرد و به‌ دنبال‌ آن‌ کشتیهای‌ انگلیسی‌ جزیرة‌ خارک‌ را تصرف‌ کردند (مارکام‌، ص‌124) و در 1255/ 1839 وارد بوشهر شدند. اهالی‌ دشتستان‌ به‌ رهبری‌ باقرخان‌، حاکم‌ تنگستان‌، قیام‌ کردند و قشون‌ انگلیس‌ را از بندر بوشهر بیرون‌ راندند (خورموجی‌، ص‌27). در سال‌ بعد، شهر حدود هزار خانوار داشت‌ و یک‌ سوم‌ شهر ویران‌ شده‌ بود ( دو سفرنامه‌ از جنوب‌ ایران‌ ، ص‌71). اعیان‌ و ارامنه‌ در شمال‌ شهر سکونت‌ داشتند و ساکنان‌ قدیمی‌ شهر از اعراب‌ و طایفة‌ شنبدی‌، و بقیه‌ از چهار طایفة‌ کازرونی‌، بهبهانی‌، دهدشتی‌ و دریسی‌ بودند. جمعیت‌ این‌ طوایف‌ هشتصد خانوار بود (همان‌، ص‌ 72ـ 73). کازرونی‌، که‌ در زمان‌ محمدشاه‌ قاجار در بوشهر بوده‌، تعداد را سه‌ هزار نوشته‌ که‌ در برخی‌ از آنها بیش‌ از یک‌ خانوار زندگی‌ می‌کرده‌اند. به‌ نوشتة‌ او از دوازده‌ مسجد بوشهر، نُه‌ مسجد از آنِ شیعیان‌ و سه‌ مسجد متعلق‌ به‌ اهل‌ تسنن‌ بوده‌، بعلاوه‌ دارای‌ هجده‌ کاروانسرا، یک‌ کلیسا و دو کنیسه‌ نیز بوده‌ است‌ (ص‌ 55).به‌ گفتة‌ فلاندن‌ ـ که‌ از 1256 تا 1258 در ایران‌ بوده‌ ـ بندر بوشهر لنگرگاه‌ مناسبی‌ نداشت‌ و ناگزیر کشتیها دورتر از بندر در دوردست‌ لنگر می‌انداختند و سرنشینان‌ آنها با بَلَمهای‌ کوچک‌ به‌ ساحل‌ می‌آمدند (ص‌367). این‌ وضع‌ تا سالها پس‌ از آن‌ نیز ادامه‌ داشت‌ (جمالزاده‌، ص‌53). بازرگانی‌ بندر بوشهر در دورة‌ محمدشاه‌ همچنان‌ در دست‌ انگلیسیها بود و بیشتر محصولات‌ ایران‌ از این‌ بندر به‌ هند صادر می‌شد. بندر بوشهر یکی‌ از مراکز مهم‌ صید و دادوستد مروارید نیز بود (فلاندن‌، ص‌368). از 1216 تا 1260، دورة‌ رونق‌ بازرگانی‌ بوشهر بود، به‌ طوری‌ که‌ تنها تهران‌ می‌توانست‌ با آن‌ مقابله‌ کند و مانند شهر تهران‌ دارای‌ ملک‌التجار بود که‌ سهم‌ مهمی‌ در ادارة‌ حکومت‌ محلی‌ داشت‌ تا جایی‌ که‌ در 1303ـ1304/ 1886، ملک‌التجار بوشهر حاکم‌ بنادر خلیج‌فارس‌ بود (فلور، ج‌2، ص‌157ـ160). در دورة‌ ناصرالدین‌ شاه‌ (1264ـ1313)، جمعیت‌ آن‌ دوازده‌ هزار تا پانزده‌ هزارتن‌ تخمین‌ زده‌ می‌شد (اعتمادالسلطنه‌، 1367ـ 1368 ش‌، ج‌1، ص‌479)؛ گرچه‌ در 1284 جمعیت‌ آن‌ را هجده‌ هزار تن‌ نیز نوشته‌اند (عیسوی‌، ص‌ 39ـ40). در این‌ موقع‌، وضع‌ بهداشتی‌ شهر مناسب‌ نبود و بیماری‌ پیوک‌ در آن‌ شایع‌ شده‌ بود (دیولافوا، ص‌499، 503). شهر دارای‌ ارگ‌، و چهار برج‌ مستحکم‌ در کنار بود که‌ در 1256 تا 1258 باروی‌ آن‌ مرمت‌ شد و عبدالله‌خان‌ معمارباشی‌ قسمتهای‌ جدیدی‌ برای‌ آن‌ ساخت‌ (فسائی‌، ج‌2، ص‌1320؛ رضاقلی‌ هدایت‌، ج‌10، ص‌812). طبق‌ نوشتة‌ مارکام‌ در 1269، از وسط‌ دریا منارهای‌ مساجد (دو مسجد معتبر) و بام‌خانه‌ها (هزارخانه‌) دیده‌ می‌شد (ص‌81). تجارت‌ ایران‌ در آن‌ دوره‌ با هند و انگلیس‌ و دیگر کشورها از بندرهای‌ بوشهر و عباسی‌ و اندکی‌ هم‌ از بندر لنگه‌ صورت‌ می‌گرفت‌. در دهکده‌های‌ اطراف‌ بوشهر و در خود شهر نوعی‌ پارچة‌ ابریشمی‌ بافته‌ می‌شد و نوعی‌ روغن‌ ماهی‌ گرفته‌ می‌شد (اعتمادالسلطنه‌، 1367ـ 1368 ش‌، ج‌1، ص‌479، 481). پارچه‌ای‌ [ پنبه‌ای‌ ] نیز به‌ نام‌ قَدَک‌ که‌ نخ‌ آن‌ را از انگلیس‌ می‌آوردند، در شهر می‌بافتند (پولاک‌، ص‌379). شکر و ادویه‌ و چای‌ (معروف‌ به‌ چای‌ بندری‌) و شال‌ کشمیری‌ و قلمکار هندی‌ و ظروف‌ چینی‌ (کارِ چین‌) و انگلیسی‌ (اعتمادالسلطنه‌، ج‌1، ص‌480) و ریوَندچینی‌ [ =ریواس‌ ] (پولاک‌، ص‌414) به‌ بندر بوشهر وارد، و اسبهای‌ ایرانی‌، پنبه‌، پشم‌ و ابریشم‌ ایرانی‌ از این‌ بندر به‌ هندوستان‌ صادر می‌شد (اعتمادالسلطنه‌، همانجا). در آن‌ دوره‌، غلامان‌ و کنیزان‌ زرخریدی‌ که‌ در افریقا به‌ دنیا آمده‌ بودند در کودکی‌ از طریق‌ بوشهر و مسقط‌ و تعداد کمی‌ هم‌ از طریق‌ بغداد و عربستان‌ وارد ایران‌ می‌شدند (پولاک‌، ص‌172). در 1299، بوشهر بندری‌ معتبر بود که‌ با بمبئی‌ برابری‌ می‌کرد و از مراکز تجاری‌ و ثروتمند ایران‌ به‌ شمار می‌آمد، به‌ طوری‌ که‌ پسر حاجی‌ محمد شفیع‌ کازرونی‌، از تجار بوشهر، بیش‌ از دوازده‌ کشتی‌ بازرگانی‌ داشت‌ ( اسناد نویافته‌ ، ص‌104ـ105، 113ـ 115). ظاهراً رونق‌ تجاری‌ در بندر بوشهر در نیمة‌ دوم‌ قرن‌ سیزدهم‌/ نوزدهم‌، با حفر کانال‌ سوئز (1286/1869) ارتباط‌ نزدیک‌ دارد، زیرا پس‌ از این‌ دوره‌، در طی‌ پانزده‌ سال‌ ارزش‌ واردات‌ و صادرات‌ بوشهر به‌ پنج‌ میلیون‌ روپیه‌ افزایش‌ یافت‌ و در 1291/1874، گمرک‌ بوشهر به‌ چهل‌ هزار تومان‌ اجاره‌ داده‌ شد (کرزن‌، ج‌2، ص‌681ـ682)، گرچه‌ چند سال‌ پیش‌ از آن‌ جنگ‌ ایران‌ و انگلیس‌، مدتی‌ به‌ رونق‌ تجاری‌ بوشهر لطمه‌ زده‌ بود. در 1273/1857، در دورة‌ ناصرالدین‌ شاه‌ انگلیسیها جزیرة‌ خارک‌ را تصرف‌ و به‌ بوشهر حمله‌ کردند. تعداد کشتیهای‌ انگلیسی‌ هفت‌ فروند بود که‌ بتدریج‌ به‌ سی‌ فروند رسید. نیروی‌ رزمی‌ انگلیس‌ که‌ 270 ، 2 توپچی‌ و سرباز، 400 ، 3 سرباز هندی‌ و 750 ، 3 چریک‌ بودند، با 150 ، 1 اسب‌ و 450 گاو در بندر بوشهر پیاده‌ شدند (محمدتقی‌ سپهر، ج‌4، ص‌247؛ اعتمادالسلطنه‌، 1363ـ1367 ش‌، ج‌3، ص‌1793ـ1794). دریابیگی‌ بوشهر، بدون‌ جنگ‌ تسلیم‌ شد. هنگام‌ تسخیر ریشهر، کشتیهای‌ جنگی‌ انگلیس‌ چهار ساعت‌ ابوشهر را گلوله‌ باران‌ کردند (مارکام‌، ص‌151) که‌ بر اثر آن‌ گروهی‌ از اهالی‌ کشته‌ شدند. پس‌ از پیاده‌ شدن‌ قشون‌ انگلیس‌ به‌ ساحل‌، باقرخان‌ و احمدخان‌ تنگستانی‌ با حدود پانصد تفنگچی‌، برای‌ دفاع‌ عازم‌ بوشهر شدند. محمدحسن‌خان‌ برازجانی‌ و محمدرضا بیگ‌ زیارتی‌ و چهارصد تن‌ از مردم‌ دشتی‌ هم‌ با انگلیسیها وارد نبرد شدند (خورموجی‌، ص‌197ـ200). در این‌ پیکارها، انگلیسیها تلفات‌ سنگینی‌ دادند. قشون‌ انگلیس‌ پس‌ از تصرف‌ بوشهر، عازم‌ برازجان‌ * شد تا به‌ شیراز برود و چون‌ نتوانست‌ به‌ شیراز حمله‌ کند، به‌ بوشهر عقب‌ نشست‌. هنگام‌ عقب‌نشینی‌ آنان‌ به‌ بوشهر، قشقاییها با شبیخون‌ به‌ اردوی‌ انگلیسیها، بسیاری‌ از آنان‌ را کشتند (رضاقلی‌ هدایت‌، ج‌10، ص‌739ـ742؛ سایکس‌، ص‌333). سرانجام‌، طبق‌ معاهدة‌ پاریس‌ (رجوع کنید به پاریس‌ * ، معاهده‌) در همان‌ سال‌ انگلیسیها بوشهر را ترک‌ کردند و طبق‌ فصل‌ ششم‌ معاهدة‌ ایران‌ که‌ در 1273 هرات‌ را اشغال‌ کرده‌ بود، از آنجا عقب‌ نشست‌ (محمدتقی‌ سپهر، ج‌4، ص‌328ـ330). از 1313 تا 1317، در دورة‌ مظفرالدین‌ شاه‌ (1313ـ1324)، بندر بوشهر همچنان‌ راه‌ ارتباطی‌ جنوب‌ ایران‌ با فرنگ‌ بود و مسافران‌ از این‌ بندر به‌ خارج‌ سفر می‌کردند (افضل‌الملک‌، ص‌352). در 1318/1900، کشتیهای‌ انگلیسی‌ هفته‌ای‌ یک‌ بار انواع‌ کالاها را در سواحل‌ خلیج‌فارس‌ از جمله‌ بوشهر پیاده‌ می‌کردند (سایکس‌، ص‌443). در 1322، بندر بوشهر همچنان‌ بارانداز دریایی‌ ایران‌ محسوب‌ می‌شد و کشتیهای‌ انگلیسی‌ مال‌التجاره‌ فرنگ‌ را به‌ آنجا می‌آوردند؛ گرچه‌ آمدن‌ کشتیها تا مجاورت‌ آن‌ به‌ لحاظ‌ نداشتن‌ بندر مناسب‌ ممکن‌ نبود (محمدصفی‌خان‌، ص‌64). در 1324ـ 1325/ 1906ـ1907 انگلیسیها از طریق‌ بندرهای‌ بوشهر و خرمشهر با قسمتهای‌ مرکزی‌ ایران‌ دادوستد داشتند. نمایندة‌ انگلیسیها، در دهکدة‌ سبزآباد (یازده‌ کیلومتری‌ بندر بوشهر) اقامت‌ داشت‌ (اوبن‌، ص‌237). ظاهراً در همان‌ دوره‌، بتدریج‌ تجارت‌ در خلیج‌فارس‌ از انحصار انگلیسیها بیرون‌ آمد و کشورهای‌ بزرگ‌ با یکدیگر به‌ رقابت‌ پرداختند، و در بندر بوشهر کنسولگری‌ روسها تأسیس‌ شد (ذوقی‌، ص‌18). طی‌ سالهای‌ 1326 تا 1328/ 1908ـ1910، در بوشهر و شیراز [ و شهرهای‌ دیگر مناطق‌ جنوبی‌ ایران‌ مانند فارس‌ ] و اصفهان‌ اغتشاشاتی‌ به‌ وقوع‌ پیوست‌ (سفیری‌، ص‌34ـ35). در 1329/1911، بر اثر افزایش‌ احساسات‌ ضد خارجی‌، یک‌ سرباز هندی‌ در نزدیک‌ کازرون‌ کشته‌ شد و به‌ دنبال‌ آن‌ 269 پیاده‌ نظام‌ هندی‌ در بوشهر پیاده‌ شدند (همان‌، ص‌35). با شروع‌ جنگ‌ جهانی‌ اول‌، در 1332/1914، انگلیسیها بوشهر، جاسک‌، جزیرة‌ هنگام‌ و چابهار را اشغال‌ کردند (مابرلی‌، ص‌79ـ80). قشون‌ انگلیس‌ عمدتاً از سربازان‌ هندی‌ تشکیل‌ می‌شد (سفیری‌، ص‌142). در 1333، واسموس‌، کنسول‌ آلمان‌، در اواخر ژانویه‌/ بهمن‌ از طریق‌ عراق‌ وارد ایران‌ شد و با یاری‌ خانهای‌ عشایر فارس‌، مانند رئیس‌ علی‌ دلواری‌، صولت‌الدوله‌، زایر خضرخان‌ و شیوخ‌ چاه‌کوتاه‌، بر ضد انگلیسیها اقداماتی‌ کرد. عشایر با قشون‌ انگلیس‌ در بوشهر درگیر جنگ‌ شدند و در ناحیة‌ دلوار آن‌ را شکست‌ دادند و سپس‌ در بوشهر نیز ضربات‌ سختی‌ به‌ انگلیسیها وارد آمد (احمدعلی‌ سپهر، ص‌73ـ 78). هنگامی‌ که‌ قشون‌ انگلیس‌ بوشهر را تصرف‌ کرد، روی‌ تمبرهای‌ پست‌ ایران‌، عبارت‌ «بوشهر در تصرف‌ انگلیس‌» را چاپ‌ کردند (مهدیقلی‌ هدایت‌، ص‌270). در آغاز جنگ‌ قشون‌ انگلیس‌، نمایندگان‌ کنسول‌ آلمان‌ را در شهر بوشهر دستگیر کرد که‌ باعث‌ اعتراض‌ دولت‌ ایران‌ شد (بیات‌، ص‌5).در 1335، ناصرالدیوان‌ کازرونی‌ برای‌ اینکه‌ کازرون‌ به‌ اشغال‌ پلیس‌ جنوب‌ و سربازان‌ انگلیسی‌ در نیاید، در بوشهر تا واپسین‌ دم‌ مقاومت‌ کرد (سفیری‌، ص‌169). از 1336 به‌ بعد، نیروهای‌ انگلیس‌ به‌ پاکسازی‌ جادة‌ بوشهر ـ شیراز پرداختند و پس‌ از نبردهایی‌، در 1337 چغارک‌ و چاه‌کوتاه‌ و برازجان‌ را تسخیر کردند (بیات‌، ص‌11) و در همان‌ سال‌ احداث‌ راه‌آهن‌ سبکی‌ را به‌ طول‌ حدود شصت‌ کیلومتر از بوشهر تا برازجان‌ و سپس‌ به‌ طور موقت‌ تا دالکی‌ آغاز کردند (سفیری‌، ص‌247؛ نوری‌زاده‌ بوشهری‌، ص‌200). همچنین‌ انگلیسیها برای‌ بازگشایی‌ راه‌ بوشهر ـ کازرون‌ ـ شیراز که‌ برای‌ امور نظامی‌ اهمیت‌ فراوان‌ داشت‌ و بر اثر جنگ‌ با عشایر بسته‌ شده‌ بود، اقداماتی‌ کردند (مابرلی‌، ص‌565ـ566، 568ـ569). در 1339/1920، احمدشاه‌ (حک :1327ـ1344) در بازگشت‌ از فرنگ‌، از طریق‌ بندر مارسی‌ در جنوب‌ فرانسه‌، وارد بوشهر شد (مکی‌، ص‌74). در 1311ش‌ در دورة‌ رضاشاه‌ (1304ـ 1320ش‌) بوشهر بیست‌ قریه‌ داشت‌ و جمعیت‌ آن‌ 000 ، 25 تن‌ بود و صادرات‌ کالا از آنجا ادامه‌ داشت‌ (کیهان‌، ج‌2، ص‌478؛ هاکس‌، ص‌28). در سوم‌ شهریور 1320/25 اوت‌ 1941، پس‌ از حملة‌ نیروهای‌ انگلیس‌ به‌ سواحل‌ جنوبی‌ ایران‌، بندر بوشهر نیز به‌ دست‌ آنان‌ افتاد. پس‌ از پایان‌ جنگ‌ جهانی‌ دوم‌، سپاهیان‌ انگلیس‌ بوشهر را ترک‌ کردند (رجوع کنید به مهدوی‌، ص‌405، 410).در طی‌ این‌ جنگ‌، بندر بوشهر با بندرهای‌ آبادان‌، شاهپور (امروزه‌: امام‌ خمینی‌) و خرمشهر با تخلیة‌ هشت‌ میلیون‌ تُن‌ کالا، در یاری‌ رساندن‌ به‌ اتحاد شوروی‌، در شکست‌ آلمان‌ سهمی‌ داشت‌ (الهی‌، ص‌183). در جنگ‌ تحمیلی‌ نیز این‌ بندر در دفاع‌ سهم‌ مهمی‌ داشت‌. در مهرماه‌ 1359، در آغاز جنگ‌، به‌ دنبال‌ حملات‌ هوایی‌ عراق‌ به‌ جزیرة‌ خارک‌ حدود 400 نفر از اهالی‌ خارک‌ به‌ بوشهر منتقل‌ شدند (جوادی‌پور و دیگران‌، ج‌3، ص‌94) و در طی‌ جنگ‌، پایگاههای‌ هوایی‌ و دریایی‌ و دیگر نقاط‌ شهر بارها مورد حملة‌ هوایی‌ قرار گرفت‌ و با آن‌ مقابله‌ شد (همان‌، ج‌3، ص‌74، 105، 113).نوسازی‌ شهر بوشهر و بندرسازی‌ در آن‌، از دهه‌ 1340ش‌ آغاز شد و پس‌ از انقلاب‌ اسلامی‌ ایران‌ نیز ادامه‌ یافت‌. پیش‌ از نوسازی‌، بندر بوشهر دارای‌ یک‌ اسکلة‌ چوبی‌ به‌ طول‌ هشتاد متر بود. از اهمیت‌ افتادن‌ بندر بوشهر ـ که‌ در دوره‌های‌ صفویه‌ و افشاریه‌ و زندیه‌ از بزرگترین‌ بنادر خلیج‌فارس‌ به‌ شمار می‌آمد ـ به‌ احداث‌ راه‌آهن‌ سراسری‌ ایران‌ (آغاز بهره‌برداری‌ در 1317ش‌) و بندرسازی‌ خرمشهر ارتباط‌ دارد (فرمانداری‌ کل‌ بوشهر، ص‌8؛ استانداری‌ استان‌ بوشهر، ص‌52). در 1352ش‌، بندر بوشهر دو اسکلة‌ غنی‌ به‌ طول‌ 374 متر با شبکة‌ آبرسانی‌ مجهز داشت‌ و اسکله‌هایی‌ برای‌ موتور لنجها و مسافران‌ در آن‌ احداث‌ شد و طرحی‌ برای‌ لایروبی‌ کانال‌ آن‌ به‌ منظور پذیرش‌ کشتیهای‌ اقیانوس‌پیما به‌ اجرا گذارده‌ شد (استانداری‌ استان‌ بوشهر، ص‌52 ـ 53). در 1365ش‌، بهره‌برداری‌ از طرح‌ سوم‌ آبرسانی‌ آغاز شد و در پی‌ آن‌ آب‌ از چشمة‌ ساسان‌ کازرون‌ به‌ طول‌ 150 کیلومتر به‌ بندرهای‌ بوشهر و گناوه‌ و ریگ‌ و برازجان‌ و دهکده‌های‌ اطراف‌ منتقل‌ می‌شود (شرکت‌ مهندسین‌ مشاور جاماب‌، 1365 ش‌، ص‌8 ـ9).آثار باستانی‌ و قدیمی‌ بوشهر عبارت‌ است‌ از: ویرانة‌ ریشهر و خرابه‌های‌ واقع‌ در کنار دهکدة‌ سبزآباد، چهار برج‌ که‌ امروزه‌ ادارة‌ گمرک‌ در آن‌ قرار گرفته‌ و در گذشته‌ حاکم‌ بوشهر در آن‌ زندگی‌ می‌کرد، عمارت‌ فرمانداری‌ کل‌ (نام‌ سابق‌ آن‌ امیریة‌ حکومتی‌) از بناهای‌ احمد خان‌ دریابیگی‌، مدرسة‌ سعادت‌، عمارت‌ ارک‌، ساختمان‌ ملک‌ در دهکدة‌ بهمنی‌، کلیسای‌ ارامنه‌، آب‌ انبار قوام‌ تل‌ ارمنی‌ (تیکران‌)، ساختمان‌ دریابیگی‌ و ساختمان‌ ملک‌التجار بوشهر (فرمانداری‌ کل‌ بوشهر، ص‌9).4) شبه‌جزیرة‌ بوشهر . در مغرب‌ شهرستان‌ بوشهر در شمال‌ شرقی‌ خلیج‌فارس‌ به‌ طول‌ حدود نوزده‌ کیلومتر و عرض‌ حدود 6ر1 تا 6 کیلومتر، با جهت‌ شمالی‌ ـ جنوبی‌ واقع‌، و با «برزخی‌ » به‌ «زمینلاد » بوشهر متصل‌ است‌. از لحاظ‌ زمین‌شناسی‌ به‌ دوران‌ چهارم‌ نسبت‌ داده‌ می‌شود. اراضی‌ آن‌ در دشتی‌ پست‌ قرار گرفته‌ و از ماسه‌ سنگ‌ تشکیل‌ شده‌ است‌. گاهی‌ هنگام‌ مَد دریا از سرزمین‌ اصلی‌ مسیله‌ (یا مشیله‌) جدا می‌شود و به‌ صورت‌ جزیره‌ در می‌آید. خوری‌ (خلیج‌ کوچکی‌) آن‌ را از جانب‌ شرق‌ از ساحل‌ جدا می‌کند. جزایر شیف‌ و عباسک‌ در آن‌ قرار دارند، جزیرة‌ عباسک‌ هنگام‌ مد دریا به‌ زیر آب‌ فرو می‌رود. بندر بوشهر در رأس‌ شبه‌ جزیره‌، دهکدة‌ ریشهر در مرکز آن‌، و دماغة‌ رأس‌ هلیله‌ در جنوب‌ آن‌ واقع‌ شده‌ است‌. شبه‌ جزیرة‌ بوشهر در قسمتی‌ از دهستان‌ حومة‌ بوشهر قرار گرفته‌ و در زمینهای‌ آن‌ بوته‌های‌ کهور و گز و کُنار و لیلک‌ یافت‌ می‌شود. قسمت‌ جنوبی‌ آن‌، لیان‌ و ریشهر، از دیرباز مسکونی‌ بوده‌ است‌. در شبه‌ جزیره‌ پرورش‌ بز و گوسفند رایج‌ است‌. نخلستانهای‌ فراوان‌ دارد و خرمای‌ آن‌ صادر می‌شود. سنگ‌ معدن‌ ساختمانی‌ آن‌ در نزدیکی‌ آبادی‌ تنگک‌ زنگنه‌ صادر می‌شود. از صنایع‌ دستی‌ حصیربافی‌ دارد. شبه‌ جزیره‌، به‌ سبب‌ قرار گرفتن‌ در شمال‌ خلیج‌فارس‌، اهمیت‌ فراوانی‌ دارد. برخی‌ از روستاهای‌ مهم‌ آن‌ عبارت‌ است‌ از: هَلیله‌ در شانزده‌ کیلومتری‌ جنوب‌ شهر، بندرگاه‌ در بیست‌ کیلومتری‌ جنوب‌ بوشهر، بهمنی‌ در هشت‌ کیلومتری‌ جنوب‌ بوشهر، و امامزاده‌ در ده‌ کیلومتری‌ جنوب‌ بوشهر.منابع‌: استانداری‌ استان‌ بوشهر، گزارش‌ استاندار به‌ مناسبت‌ هفته‌ استان‌ ، بوشهر 1352 ش‌؛ اسناد نویافته‌ ، گردآوری‌ و پژوهش‌ از ابراهیم‌ صفائی‌، [ تهران‌، تاریخ‌ مقدمه‌ 1349 ش‌ ] ؛ محمدحسن‌بن‌ علی‌ اعتمادالسلطنه‌، تاریخ‌ منتظم‌ ناصری‌ ، چاپ‌ محمد اسماعیل‌ رضوانی‌، تهران‌ 1363ـ1367 ش‌؛ همو، مرآة‌البلدان‌ ، چاپ‌ عبدالحسین‌ نوائی‌ و میرهاشم‌ محدث‌، تهران‌ 1367ـ 1368 ش‌؛ غلامحسین‌بن‌ مهدی‌ افضل‌الملک‌، افضل‌التواریخ‌ ، چاپ‌ منصوره‌ اتحادیه‌ و سیروس‌ سعدوندیان‌، تهران‌ 1361 ش‌؛ همایون‌ الهی‌، اهمیت‌ استراتژیکی‌ ایران‌ در جنگ‌ جهانی‌ دوم‌ ، تهران‌ 1369 ش‌؛ امین‌، منافع‌ انگلیسی‌ها در خلیج‌ فارس‌ ، ترجمة‌ علی‌ میرسعید قاضی‌، تهران‌ 1367 ش‌؛ اوژن‌ اوبن‌، ایران‌ امروز، 1907ـ1906: سفرنامه‌ و بررسیهای‌ سفیر فرانسه‌ در ایران‌ ، ترجمه‌ و حواشی‌ و توضیحات‌ از علی‌اصغر سعیدی‌، تهران‌ 1362 ش‌؛ ایران‌. وزارت‌ دفاع‌. ادارة‌ جغرافیائی‌ ارتش‌، فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیهای‌ کشور جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌ ، ج‌100، 101، 110: الذئور، گناوه‌، بوشهر ، تهران‌ 1365 ش‌؛ ایران‌. وزارت‌ راه‌ و ترابری‌، دفترچه‌ مسافات‌ راههای‌ کشور ، تهران‌ 1362 ش‌؛ همو، نقشة‌ راههای‌ ایران‌ ، تهران‌ 1370 ش‌؛ ایران‌. وزارت‌ کشور، قانون‌ تقسیمات‌ کشور و وظایف‌ فرمانداران‌ و بخشداران‌، مصوب‌ 16 آبان‌ ماه‌ 1316 ، تهران‌ [ بی‌تا. ] ؛ ایران‌. وزارت‌ کشور. معاونت‌ سیاسی‌ و اجتماعی‌. دفتر تقسیمات‌ کشوری‌، سازمان‌ تقسیمات‌ کشوری‌ جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌ ، تهران‌ 1376 ش‌؛ کاوه‌ بیات‌، ویرایشگر، ایران‌ و جنگ‌ جهانی‌ اول‌: اسناد وزارت‌ داخله‌ ، تهران‌ 1369 ش‌؛ یاکوب‌ ادوارد پولاک‌، سفرنامة‌ پولاک‌ ، ترجمة‌ کیکاووس‌ جهانداری‌، تهران‌ 1361 ش‌؛ جغرافیای‌ کامل‌ ایران‌ ، تهران‌: سازمان‌ پژوهش‌ و برنامه‌ریزی‌ آموزشی‌، 1366 ش‌؛ محمدعلی‌ جمالزاده‌، گنج‌ شایگان‌، یا، اوضاع‌ اقتصادی‌ ایران‌ ، تهران‌ 1362 ش‌؛ محمد جوادی‌پور، علی‌ نیکفرد، و یعقوب‌ حسینی‌، ارتش‌ جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌ در هشت‌ سال‌ دفاع‌ مقدس‌ ، ج‌3: اشغال‌ خرمشهر و شکستن‌ حصر آبادان‌ ، تهران‌: سازمان‌ عقیدتی‌ سیاسی‌ ارتش‌ جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌، 1373ش‌؛ محمدجعفربن‌ محمدعلی‌ خورموجی‌، حقایق‌الاخبار ناصری‌ ، چاپ‌ حسین‌ خدیوجم‌، تهران‌ 1363 ش‌؛ دایرة‌المعارف‌ فارسی‌ ، به‌ سرپرستی‌ غلامحسین‌ مصاحب‌، تهران‌ 1345ـ1374 ش‌؛ گاسپار دروویل‌، سفر در ایران‌ ، ترجمة‌ منوچهر اعتماد مقدم‌، تهران‌ 1364 ش‌؛ دو سفرنامه‌ از جنوب‌ ایران‌ در سالهای‌ 1256 ه .ق‌ و 1307 ه .ق‌ ، چاپ‌ سیدعلی‌ آل‌داود، تهران‌ 1368 ش‌؛ ژان‌پل‌ راشل‌ دیولافوا، سفرنامة‌ مادام‌ دیولافوا: ایران‌ و کلده‌ ، ترجمه‌ و نگارش‌ علیمحمد فره‌وشی‌، تهران‌ 1361 ش‌؛ ایرج‌ ذوقی‌، تاریخ‌ روابط‌ سیاسی‌ ایران‌ و قدرتهای‌ بزرگ‌ 1925ـ1900 ، تهران‌ 1368 ش‌؛ حسینعلی‌ رزم‌آرا، فرهنگ‌ جغرافیائی‌ ایران‌ ( آبادیها )، ج‌7 : استان‌ هفتم‌ ( فارس‌ )، تهران‌ 1355 ش‌؛ سازمان‌ برنامه‌ و بودجه‌ استان‌ بوشهر، سیمای‌ اقتصادی‌ ـ اجتماعی‌ شهرستان‌ بوشهر ، بوشهر 1375 ش‌ الف‌ ؛ همو، شکوه‌ انقلاب‌ در آیینة‌ سازندگی‌ استان‌ بوشهر ، بوشهر 1375 ش‌ ب‌ ؛ سازمان‌ هواشناسی‌ کشور، سالنامة‌ آماری‌ هواشناسی‌ 74ـ1373 ، تهران‌ 1375 ش‌؛ سر پرسی‌ مولزورث‌ سایکس‌، سفرنامة‌ ژنرال‌ سرپرسی‌ سایکس‌ ، ترجمة‌ حسین‌ سعادت‌ نوری‌، تهران‌ 1336 ش‌؛ احمدعلی‌ سپهر، ایران‌ در جنگ‌ بزرگ‌: 1918ـ1914 ، تهران‌ 1336 ش‌؛ محمدتقی‌ سپهر، ناسخ‌التواریخ‌ ، ج‌4، چاپ‌ محمدباقر بهبودی‌، تهران‌ 1385؛ فلوریدا سفیری‌، پلیس‌ جنوب‌ ایران‌: اس‌.پی‌.آر. ، ترجمة‌ منصوره‌ اتحادیه‌ (نظام‌مافی‌) و منصوره‌ جعفری‌ فشارکی‌ (رفیعی‌)، تهران‌ 1364 ش‌؛ شرکت‌ مهندسین‌ مشاور جاماب‌، طرح‌ جامع‌ آب‌ کشور: شناخت‌ اقلیمی‌ ایران‌ ، ج‌ 4: تقسیمات‌ آب‌ و هوا ، تهران‌ 1370 ش‌؛ همو، طرح‌ جامع‌ آب‌ کشور: شناسنامة‌ آب‌ شهرهای‌ استان‌ بوشهر در سال‌ 1365 ، گزارش‌ ش‌ 20/44، [ تهران‌ 1365 ش‌ ] ؛ عبدالکریم‌بن‌ رضا شهاوری‌ شیرازی‌، تاریخ‌ زندیه‌: جانشینان‌ کریم‌خان‌ زند ، چاپ‌ ارنست‌ بئیر، تهران‌ 1365 ش‌؛ زین‌العابدین‌بن‌ اسکندر شیروانی‌، حدائق‌ السیاحة‌ ، تهران‌ 1348 ش‌؛ حیدر عرفان‌، نخلستان‌ در استان‌ بوشهر ( دشتستان‌ بزرگ‌ )، تهران‌ 1374 ش‌؛ چارلز عیسوی‌، ویرایشگر، تاریخ‌ اقتصادی‌ ایران‌: عصر قاجار، 1322ـ1215 ه .ق‌ ، ترجمة‌ یعقوب‌ آژند، تهران‌ 1362 ش‌؛ علیمراد فراشبندی‌، جنوب‌ ایران‌ در مبارزات‌ ضد استعماری‌ ، تهران‌ 1365 ش‌؛ فرمانداری‌ کل‌ بوشهر، بوشهر در دهة‌ اول‌ انقلاب‌ ، بوشهر 1351 ش‌؛ حسن‌بن‌ حسن‌ فسائی‌، فارسنامة‌ ناصری‌ ، چاپ‌ منصور رستگار فسائی‌، تهران‌ 1367 ش‌؛ اوژن‌ ناپلئون‌ فلاندن‌، سفرنامة‌ اوژن‌ فلاندن‌ به‌ ایران‌ ، ترجمة‌ حسین‌ نورصادقی‌، تهران‌ 1356 ش‌؛ ویلم‌ فلور، جستارهایی‌ از تاریخ‌ اجتماعی‌ ایران‌ در عصر قاجار ، ج‌2، ترجمة‌ ابوالقاسم‌ سری‌، تهران‌ 1365 ش‌؛ محمد حسین‌ قدوسی‌، نادرنامه‌ ، مشهد 1339 ش‌؛ محمد ابراهیم‌بن‌ اسماعیل‌ کازرونی‌، تاریخ‌ بنادر و جزایر خلیج‌ فارس‌ ، چاپ‌ منوچهر ستوده‌، تهران‌ 1367 ش‌؛ جرج‌ ناتانیل‌ کرزن‌، ایران‌ و قضیة‌ ایران‌ ، ترجمة‌ غ‌. وحید مازندرانی‌، تهران‌ 1362 ش‌؛ مسعود کیهان‌، جغرافیای‌ مفصل‌ ایران‌ ، تهران‌ 1310ـ1311 ش‌؛ آلفونس‌ گابریل‌، تحقیقات‌ جغرافیائی‌ راجع‌ به‌ ایران‌ ، ترجمة‌ فتحعلی‌ خواجه‌نوری‌، چاپ‌ هومان‌ خواجه‌نوری‌، تهران‌ 1348 ش‌؛ ابوالحسن‌بن‌ محمد امین‌ گلستانه‌، مجمل‌التواریخ‌ ، چاپ‌ مدرس‌ رضوی‌، تهران‌ 1356 ش‌؛ لارنس‌ لاکهارت‌، نادرشاه‌ ، ترجمه‌ و اقتباس‌ مشفق‌ همدانی‌، تهران‌ 1357 ش‌؛ فردریک‌ جیمز مابرلی‌، عملیات‌ در ایران‌: جنگ‌ جهانی‌ اول‌ 1919ـ1914 ، ترجمة‌ کاوه‌ بیات‌، تهران‌ 1369 ش‌؛ کلمنتس‌ رابرت‌ مارکام‌، تاریخ‌ ایران‌ در دورة‌ قاجار ، ترجمة‌ رحیم‌ فرزانه‌، چاپ‌ ایرج‌ افشار، تهران‌ 1364 ش‌؛ محمد صفی‌خان‌، کتاب‌ جغرافیا ، تهران‌ 1322؛ مرکز آمار ایران‌، سرشماری‌ عمومی‌ نفوس‌ و مسکن‌ 1375: نتایج‌ تفصیلی‌ استان‌ بوشهر ، تهران‌ 1376 ش‌؛ همو، سرشماری‌ عمومی‌ نفوس‌ و مسکن‌ 1375: نتایج‌ تفصیلی‌ کل‌ کشور ، تهران‌ 1376 ش‌؛ احمد مستوفی‌، «سفر دریائی‌ نئارخ‌ در سواحل‌ عمان‌ و خلیج‌ فارس‌»، مجلة‌ دانشکدة‌ ادبیات‌ دانشگاه‌ تهران‌ ، سال‌ 3، ش‌ 4 (تیر 1335)؛ محمدتقی‌ مصطفوی‌، اقلیم‌ پارس‌ ، تهران‌ 1343 ش‌؛ حسین‌ مکی‌، مختصری‌ از زندگانی‌ سیاسی‌ سلطان‌ احمد شاه‌ قاجار ، تهران‌ 1362 ش‌؛ جان‌ ملکم‌، تاریخ‌ ایران‌ ، ترجمة‌ اسماعیل‌ حیرت‌، چاپ‌ افست‌ تهران‌ 1362 ش‌؛ عبدالرضا هوشنگ‌ مهدوی‌، تاریخ‌ روابط‌ خارجی‌ ایران‌ ، تهران‌ 1364 ش‌؛ محمد صادق‌ نامی‌ اصفهانی‌، تاریخ‌ گیتی‌گشا ، با مقدمة‌ سعید نفیسی‌، تهران‌ 1363 ش‌؛ نقشة‌ تقسیمات‌ کشوری‌ سال‌ 1370: استان‌ بوشهر ، تهران‌: مرکز آمار ایران‌ [ بی‌تا. ] ؛ اسماعیل‌ نوری‌زاده‌ بوشهری‌، ایران‌ کنونی‌ و خلیج‌ فارس‌ ، تهران‌ 1325 ش‌؛ کارستن‌ نیبور، سفرنامة‌ کارستن‌ نیبور ، ترجمة‌ پرویز رجبی‌، تهران‌ 1354 ش‌؛ ر. وادالا، خلیج‌ فارس‌ در عصر استعمار ، ترجمة‌ شفیع‌ جوادی‌، تهران‌ 1364 ش‌؛ مریت‌ هاکس‌، ایران‌: افسانه‌ و واقعیت‌، خاطرات‌ سفر به‌ ایران‌ ، ترجمة‌ محمد حسین‌ نظری‌نژاد، محمدتقی‌ اکبری‌، و احمد نمایی‌، مشهد 1368 ش‌؛ رضاقلی‌بن‌ محمدهادی‌ هدایت‌، ملحقات‌ تاریخ‌ روضة‌الصفای‌ ناصری‌ ، در میرخواند، تاریخ‌ روضة‌الصفا ، ج‌ 8 ـ10، تهران‌ 1339 ش‌؛ مهدیقلی‌ هدایت‌، خاطرات‌ و خطرات‌ ، تهران‌ 1363 ش‌؛ یاقوت‌ حموی‌، معجم‌البلدان‌ ، چاپ‌ فردیناند ووستنفلد، لایپزیگ‌ 1866ـ1873، چاپ‌ افست‌ تهران‌ 1965؛Denis Wright, The Persians amongst the English: episodes in Anglo-Persian history , London 1986.5) نیروگاه‌ هسته‌ای‌ بوشهر . در تیر 1355، موافقتنامة‌ همکاری‌ در زمینة‌ بهره‌گیری‌ صلح‌جویانه‌ از انرژی‌ هسته‌ای‌ بین‌ سازمان‌ انرژی‌ اتمی‌ ایران‌ و وزارت‌ تحقیقات‌ و صنعت‌ آلمان‌ فدرال‌ به‌ امضا رسید. به‌ دنبال‌ آن‌، قرارداد ساخت‌ دو واحد نیروگاه‌ اتمیِ 1293 مگاواتی‌ از نوع‌ واکنشگر، شامل‌ تأسیسات‌ زیربنایی‌ و نیز قرارداد تأمین‌ سوخت‌ هسته‌ای‌ نیروگاه‌ بوشهر، بین‌ سازمان‌ و شرکت‌ آلمانی‌ «کرافت‌ ورک‌ یونیون‌ » وابسته‌ به‌ شرکت‌ زیمنس‌ بسته‌ شد که‌ بر اساس‌ طرح‌، باید نیروی‌ برق‌ تولید شده‌ در این‌ نیروگاه‌ با خطوط‌ فشار قویِ چهارصد کیلوولتی‌ به‌ شبکة‌ سراسری‌ منتقل‌ می‌گردید. تأسیس‌ دو کارخانة‌ آبْ شیرین‌کُن‌ هر یک‌ به‌ ظرفیت‌ صدهزار مترمکعب‌ در روز با استفاده‌ از بخار نیروگاه‌ نیز پیش‌بینی‌ شده‌ بود. تا مرداد 1357، اجرای‌ طرح‌، طبق‌ برنامة‌ زمان‌بندی‌ پیش‌ رفت‌. در 23 دی‌ 1357 پس‌ از توقف‌ پرداختها از سوی‌ دولت‌ ایران‌ به‌ دلیل‌ وضع‌ حاکم‌ بر کشور در آستانة‌ انقلاب‌، پیمانکار، اجرای‌ طرح‌ را به‌ حالت‌ تعلیق‌ در آورد و به‌ دلیل‌ عدم‌ توافق‌ از سوی‌ طرفین‌، در مرداد 1358 قرارداد فسخ‌ شد. با امضای‌ موافقتنامة‌ همکاریهای‌ صلح‌آمیز هسته‌ای‌ میان‌ جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌ و فدراسیون‌ روسیه‌، قرارداد تکمیل‌ واحد یکم‌ نیروگاه‌ اتمی‌ بوشهر با وزارت‌ انرژی‌ اتمی‌ فدراسیون‌ روسیه‌ به‌ ظرفیت‌ هزار مگاوات‌ منعقد، و مقرر شد که‌ برق‌ تولیدی‌ از طریق‌ خطوط‌ 400 و 230 کیلو ولتی‌ به‌ شبکة‌ سراسری‌ منتقل‌ شود و کارهای‌ ساختمانی‌ و بخش‌ عمدة‌ کارهای‌ نصب‌ را شرکتهای‌ ایرانی‌ انجام‌ دهند.محل‌ احداث‌ نیروگاه‌ در هجده‌ کیلومتری‌ جنوب‌ غربی‌ بندر بوشهر بین‌ دو روستای‌ هلیله‌ و بندرگاه‌ انتخاب‌ شده‌ است‌. نیروگاه‌ در سالهای‌ جنگ‌ تحمیلی‌ بارها مورد حملة‌ هوایی‌ قرار گرفت‌.منابع‌: سازمان‌ انرژی‌ اتمی‌ ایران‌، نامة‌ ش‌ 36821/30 مورخ‌ 2/12/1377.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

خسرو خسروی

د. ج . اسلام

حوزه موضوعی

اسلام معاصر

جغرافیا

رده های موضوعی
جلد 4
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده