بوسنوی محمدپاشا مسجد
معرف
بنایی‌ در صوفیه‌ [ بلغارستان‌ ] از آثار سِنان‌ * ، معمار مشهور ترک‌، که‌ امروزه‌ به‌ کلیسا مبدّل‌ شده‌ است‌
متن
بوسنوی‌ محمدپاشا، مسجد ، بنایی‌ در صوفیه‌ [ بلغارستان‌ ] از آثار سِنان‌ * ، معمار مشهور ترک‌، که‌ امروزه‌ به‌ کلیسا مبدّل‌ شده‌ است‌. بانی‌ آن‌ محمدپاشا، ملقب‌ به‌ صوفی‌ بوده‌ است‌. وی‌ در 954 به‌ جای‌ مصطفی‌پاشا، به‌ سمت‌ وزیر دومی‌ منصوب‌ شد (جلال‌زاده‌، گ‌ 297 پ‌، 299 پ‌)، و بعد از آن‌ نیز والی‌ بغداد، بوسنه‌ و بدین‌ * (بودین‌) شد. اولیاچلبی‌، که‌ در 1062 به‌ صوفیه‌ سفر کرده‌، نام‌ این‌ مسجد را به‌ صورت‌ «مسجد قوجه‌ درویش‌ محمدپاشا»، قید کرده‌، و دربارة‌ آن‌، اطلاعات‌ جامعی‌ داده‌ است‌ (ج‌ 3، ص‌ 397). او می‌گوید: به‌ آن‌ مسجد، «عمارت‌» نیز می‌گویند. [ این‌ بنا ] یک‌ «عبادتگاهِ روشن‌» است‌؛ گنبدی‌ عالی‌، همچون‌ مساجد سلاطین‌ دارد؛ اندرون‌ و بیرون‌ آن‌ کاملاً مزیّن‌ است‌؛ صحن‌ آن‌ بسیار وسیع‌ است‌، و رواقهای‌ آن‌ دارای‌ ستونهایی‌ است‌، و نیز گنبد آن‌ با سرب‌ پوشیده‌ شده‌، و منارة‌ آن‌ بلند و باریک‌ است‌ (همانجا).بنابر وقفنامه‌ای‌ با تاریخ‌ اواسط‌ ذیحجّة‌ 954، مسجد با مدرسه‌، کتابخانه‌، عمارت‌، بیمارخانه‌، حمام‌ و کاروانسرای‌ آن‌، به‌ صورت‌ مجموعه‌ ساخته‌ شده‌ است‌. در کتیبة‌ این‌ مسجد نیز که‌ در موزه‌ نگهداری‌ می‌شود، تاریخ‌ 954 به‌ چشم‌ می‌خورد.پس‌ از جدا شدن‌ بلغارستان‌ از قلمرو عثمانی‌ در 1295/ 1878، و خارج‌ شدن‌ صوفیّه‌ از نظام‌ اداری‌ دولت‌ ترک‌، بلغارها مدتی‌ از مسجد محمد پاشا به‌ عنوان‌ انبار لوازم‌ و مهمات‌ استفاده‌ می‌کردند. به‌ همین‌ سبب‌، مردم‌ به‌ آن‌ «قَرا جامع‌» [ =مسجد سیاه‌ ] نیز می‌گفته‌اند، ولی‌، بنا به‌ اعتقاد بعضی‌ دیگر، این‌ نامگذاری‌ به‌ سبب‌ رنگ‌ سنگهای‌ ساختمانی‌ سیاه‌ آن‌ بوده‌ است‌. در 1319، با وجود هشدار سلطان‌ عبدالحمید دوم‌، دایر بر عدم‌ ایجاد تغییر در شکل‌ مسجد، بلغارها معماری‌ بیرون‌ آن‌ را کاملاً تغییر دادند و آن‌ را به‌ کلیسا تبدیل‌ کردند که‌ در 1321/1903 برای‌ استفادة‌ عموم‌ باز شد.مسجد محمد پاشا، بنایی‌ مربعی‌شکل‌ است‌ که‌ محل‌ مخصوص‌ عبادت‌ در آن‌ با گنبدی‌ مرتفع‌ پوشیده‌ شده‌ است‌. در نمای‌ بیرونی‌ مسجد نشانی‌ از معماری‌ ترک‌ نمانده‌، ولی‌ در داخل‌ آن‌، عناصر این‌ معماری‌ بیشتر نمایان‌ است‌. منارة‌ باریک‌ این‌ مسجد، مانند بقیة‌ مناره‌های‌ موجود در صوفیه‌، به‌ دستور فرماندهی‌ کل‌ ارتش‌ روسیه‌، منفجر و تخریب‌ شد. مسجد محمد پاشای‌ بوسنوی‌ در عکسهای‌ قدیمی‌ صوفیه‌، با ساختمان‌ و گنبد اولیه‌ و پر هیبت‌ خود، بدون‌ مناره‌ به‌ چشم‌ می‌خورد. امروزه‌، سطح‌ خارجی‌ آن‌ با دیوارهایی‌ از سنگ‌ و آجر پوشیده‌ شده‌، و ردیفی‌ از پنجره‌ در زیر لبة‌ بام‌ تعبیه‌ شده‌ که‌ با افزاربندی‌ موجی‌ بیزانسی‌ مزین‌ گردیده‌ است‌. برجهایی‌ که‌ به‌ ساختمان‌ طرحی‌ فرنگی‌ داده‌، برج‌ مخصوص‌ ناقوس‌ کلیسا، پنجره‌ها و قوسهای‌ تعبیه‌ شده‌ در سطوح‌ جانبی‌ ساختمان‌، اثر معمار سنان‌ را از صورت‌ اولیه‌اش‌ در آورده‌ است‌.منابع‌: محمد ظلی‌بن‌ درویش‌ اولیاچلبی‌، اولیاچلبی‌ سیاحتنامه‌ سی‌ ، ج‌ 3، چاپ‌ احمد جودت‌، استانبول‌ 1314؛ ابراهیم‌ پچوی‌، تاریخ‌ پچوی‌ ، استانبول‌ 1281ـ1283، ج‌ 1، ص‌ 29؛ محمد ثریا، سجل‌ عثمانی‌ ، استانبول‌ 1308ـ 1315، ج‌ 4، ص‌ 113؛ مصطفی‌ چلبی‌ جلال‌زاده‌، طبقات‌ الممالک‌ ، گ‌ 307 پ‌، 309 پ‌، 340 پ‌، 342 پ‌، 399 ر؛Ekrem Hakk âAyverdi, Avrupa'da Osmanl i Mi ـ mہrر Eserleri, IV: Bulgaristan, Yunanistan, Amavutluk , Istanbul 1982, IV, 99; Ismail Eren, "Mimar Sinan' ân Sofya'da Bilinmeyen Bir Eseri", BTTD , no. 8 (1968) 71-75; Semavi Eyice, "Sinan ve Gurbetteki Eserleri", S i z i nt i , X/120, Izmir 1989, 484-485; Ktratka istoria na Bulgarskata arkhitektura , ed. Bulgar Akademisi, Sofia 1965, 185, 187; Aptullah Kuran, Mimar Sinan , Istanbul 1986, 273; Mustafa ´elebi Sہر, Tezkiretد'l-bدnyہn , ed. Sad âk Erdem, Istanbul 1988, chap. I. no. 71; idem, Tezkiretد'l l-ebniye, Ankara 1965, 25, 84; Vak âflar Genel Mدdدrlدg §د Ar íivi, Mدceddet Rumeli Vak i falr i Defteri , no. 988, p.51-64.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

سماوی اییجه ( د. ا. د. ترک )

حوزه موضوعی

هنرومعماری

رده های موضوعی
جلد 4
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده