بوستان
معرف

یا سعدی‌نامه‌ ، مثنوی‌ اخلاقی‌ و عرفانی‌ به‌ فارسی‌، مشتمل‌ بر حکایتهای‌ کوتاه‌، از سعدی‌ شیرازی‌

متن


بوستان‌ ، یا سعدی‌نامه‌ ، مثنوی‌ اخلاقی‌ و عرفانی‌ به‌ فارسی‌، مشتمل‌ بر حکایتهای‌ کوتاه‌، از سعدی‌ شیرازی‌. بنابر اشارة‌ سعدی‌ در دیباچة‌ بوستان‌ (ص‌۳۷) این‌ کتاب‌ در ۶۵۵ میان‌ دو عید، ظاهراً عید فطر و قربان‌، سروده‌ شده‌ است‌. نام‌ کتاب‌ بنا بر نسخه‌های‌ خطّی‌ قدیم‌، از جمله‌ نسخة‌ کتابخانة‌ بنیاد بودمر در ژنو (تحریر در ۷۲۰)، سعدی‌نامه‌ بوده‌ (رجوع کنید به همان‌، ص‌۲۰۰). گویا بعدها خودِ شاعر یا، به‌ احتمال‌ بیشتر، نسخه‌نویسان‌ برای‌ قرینه‌سازی‌ با گلستان‌ * ، نام‌ بوستان‌ را برای‌ کتاب‌ برگزیده‌اند و نام‌ اصلی‌ آن‌ کم‌کم‌ فراموش‌ شده‌ است‌. در مقدمة‌ یکی‌ از نسخه‌های‌ قدیم‌ در بیتی‌ به‌ نام‌ «بوستان‌» اشاره‌ شده‌ است‌: «ز بهر تماشاگه‌ دوستان‌/ کتابی‌ است‌ نام‌ خوشش‌ بوستان‌» (رجوع کنید به هنداوی‌، ص‌۳۰۱) و در مقدمة‌ نسخه‌های‌ معمول‌ هم‌ ابیاتی‌ هست‌ که‌ علاقة‌ شاعر را به‌ کلمة‌ «بوستان‌»، هرچند در معنای‌ لغوی‌ آن‌، و نظر نسخه‌نویسان‌ را به‌ این‌ تسمیه‌ نشان‌ می‌دهد (رجوع کنید به سعدی‌، ۱۳۶۳ش‌ الف‌ ، ص‌۳۷ـ ۳۸). فروغی‌ در مقدمة‌ خود بر بوستان‌ استنباط‌ کرده‌ است‌ که‌ سعدی‌ مدتی‌ پس‌ از اتمام‌ اثر، برخی‌ اشعار و کلمات‌ و احتمالاً نام‌ آن‌ را تغییر داده‌ است‌ (همو، ۱۳۶۳ش‌ ب‌ ، ص‌۲۰۰). به‌ نظر می‌رسد که‌ وی‌ از مدتها قبل‌ از ۶۵۵، بخشها یا دست‌ کم‌ حکایتهایی‌ از بوستان‌ را به‌ نظم‌ درآورده‌ بوده‌ و در تاریخ‌ یادشده‌ پایان‌ رسمی‌ کتاب‌ را اعلام‌ کرده‌ است‌.بوستان‌ در بحر متقارب‌ مثمنِ محذوف‌ سروده‌ شده‌ و مشتمل‌ است‌ بر یک‌ دیباچه‌ (یک‌ حکایت‌) و ده‌ باب‌ که‌ به‌ ترتیب‌ عبارت‌اند از: عدل‌ (۱۹ حکایت‌)، احسان‌ (۲۹ حکایت‌)، عشق‌ و مستی‌ و شور (۱۹ حکایت‌)، تواضع‌ (۲۷ حکایت‌)، رضا (۱۲ حکایت‌)، قناعت‌ (۱۵ حکایت‌)، تربیت‌ (۲۲ حکایت‌)، شکر بر عافیت‌ (۹ حکایت‌)، توبه‌ و راه‌ صواب‌ (۱۹ حکایت‌) و مناجات‌ (۳ حکایت‌). بوستان‌ ، بر اساس‌ چاپ‌ یوسفی‌، ۴۰۱۱ بیت‌ است‌. از میان‌ حکایتهای‌ آن‌ حدود بیست‌ تا سی‌ حکایت‌ مهمتر و قابل‌ بحث‌ (رجوع کنید به ایرانیکا ، ذیل‌ مادّه‌) و بقیه‌، تمثیلها و نکته‌های‌ اجتماعی‌، تربیتی‌، سیاسی‌ و اخلاقی‌ است‌ که‌ ظاهراً سعدی‌ برای‌ ارائه‌ و رنگ‌آمیزی‌ و دلپذیرکردن‌ دیدگاههای‌ خود آفریده‌ و هر یک‌ را در جای‌ لازم‌ به‌ کار برده‌ است‌. بنابراین‌، بسختی‌ می‌توان‌ پذیرفت‌ که‌ حوادث‌ این‌ حکایتها، بخصوص‌ آنها که‌ خود شاعر به‌ عنوان‌ یکی‌ از شخصیتهای‌ حکایت‌ ظاهر می‌شود، در عالم‌ واقع‌ اتفاق‌ افتاده‌ باشد؛ بویژه‌ آنکه‌ این‌ حکایتها کمتر در منابع‌ پیشین‌ نمونه‌ و مأخذی‌ دارد (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به قیصری‌، ص‌۱۹۷). از میان‌ حکایتها، داستان‌ سفر سعدی‌ به‌ سومنات‌ (باب‌ هشتم‌، ص‌۱۷۸ـ۱۸۰)، بسیار مورد بحث‌ و نقد و نظر قرار گرفته‌ و در وقوع‌ آن‌ تردید شده‌ است‌ (رجوع کنید به ماسه‌، ص‌۵۹). با اینهمه‌، حکایتهای‌ بوستان‌ از نظر شکل‌شناسی‌، محتوا و القای‌ اندیشه‌های‌ سعدی‌ مهم‌ و سزاوار مطالعه‌ و تحقیق‌ است‌ (رجوع کنید به هنداوی‌، ص‌۳۲۲ به‌ بعد).در دیباچة‌ بوستان‌ (ص‌۳۸ـ۳۹)، علاوه‌ بر ذکر نام‌ و مناقب‌ ابوبکربن‌ سعدبن‌ زنگی‌ (حک :۶۲۳ـ ۶۵۸) که‌ از او در پنج‌ حکایت‌ دیگر کتاب‌ هم‌ یاد شده‌ (در این‌ باره‌ و نیز برای‌ آشنایی‌ بیشتر با اتابک‌ ابوبکر و ارتباط‌ سعدی‌ با او رجوع کنید به قزوینی‌، ص‌۷۲۲ـ۷۲۴)، ابیاتی‌ در ستایش‌ محمدبن‌ سعدبن‌ ابوبکر آمده‌ است‌ (ص‌۴۰). از آنجا که‌ وی‌ سه‌ سال‌ پس‌ از سرودن‌ بوستان‌ به‌ حکومت‌ رسید، این‌ ابیات‌ باید از افزوده‌های‌ بعدی‌ شاعر بر بوستان‌ باشد.بوستان‌ با آنکه‌ بظاهر نخستین‌ کتاب‌ سعدی‌ است‌، آرمانشهر و مدینة‌ فاضلة‌ وی‌ نام‌ گرفته‌ و برخی‌ از محقّقان‌ «جهان‌ مطلوب‌ سعدی‌» را در آن‌ یافته‌اند (رجوع کنید به سعدی‌، ۱۳۶۳ش‌ الف‌ ، مقدمة‌ یوسفی‌، ص‌۱۷). سعدی‌ در این‌ کتاب‌ زیباترین‌ ارزشهای‌ اخلاقی‌ را با والاترین‌ دیدگاههای‌ اجتماعی‌ در هم‌ آمیخته‌ و با ترکیب‌ فرهنگ‌ ناب‌ ایرانی‌ ـ اسلامی‌ و تجربه‌اندوزیهای‌ کم‌ نظیر خود، جهان‌ مطلوب‌ خود را وصف‌ کرده‌ است‌. بوستان‌ از نظر جوهر شعری‌ و اصالت‌ ادبی‌ نیز، به‌ رغم‌ پاره‌ای‌ کاستیها و ناهمگنیها که‌ خود شاعر نیز بدان‌ واقف‌ بوده‌ است‌ (رجوع کنید به همان‌، ص‌۳۷)، مقامی‌ ممتاز دارد و یکی‌ از مثنویهای‌ برتر زبان‌ فارسی‌ قلمداد می‌شود. گرچه‌ چنین‌ می‌نماید که‌ گلستان‌ اعتبار ظاهری‌ و عمومیت‌ بیشتری‌ از بوستان‌ پیدا کرده‌ است‌، برخی‌ نظری‌ جز این‌ ابراز داشته‌اند؛ از جمله‌ دهخدا از قول‌ ادیب‌ * پیشاوری‌ چنین‌ آورده‌ است‌: «در همة‌ آثار سعدی‌، اعمّ از نثر و نظم‌، بوستان‌ شاهکاری‌ بی‌نظیر است‌» (رعدی‌ آذرخشی‌، ص‌۴۷۰).سعدی‌ در بوستان‌ با تلفیق‌ شیوه‌ها و نوآوریهای‌ موجود در تمام‌ مثنویهای‌ نام‌آور پیش‌ از خود، از شاهنامه‌ گرفته‌ تا حدیقة‌الحقیقة‌ سنایی‌ و مخزن‌الاسرار نظامی‌، شیوة‌ نوینی‌ آفریده‌ و تلویحاً به‌ مقابله‌ با همگی‌ آنها برخاسته‌ است‌. در برتری‌ بوستان‌ بر حدیقة‌الحقیقه‌ و مخزن‌الاسرار به‌ لحاظ‌ محتوا و اندیشه‌ و جنبة‌ شعری‌ تقریباً شکی‌ نیست‌ (رجوع کنید به زرین‌کوب‌، ص‌۷۹) اما سعدی‌ با اینکه‌ از وزن‌ شاهنامه‌ استفاده‌ کرده‌، با تغییر محتوا و موسیقی‌ خاصّ اثر، تقریباً از رویارویی‌ مستقیم‌ با شاهکار فردوسی‌ تن‌ زده‌ و راه‌ تازه‌ای‌ در مثنوی‌سرایی‌ فارسی‌ به‌ وجود آورده‌ است‌ (قس‌ رعدی‌ آذرخشی‌، ص‌۴۶۰ـ۴۶۲). به‌ هرحال‌، برخی‌ از محقّقان‌ به‌ تعارض‌ تلویحی‌ بوستان‌ و شاهنامه‌ رسیده‌اند (رجوع کنید به همان‌، ص‌۴۶۸ـ۴۶۹؛ وحیدیان‌ کامیار، ص‌ ۴۴ـ ۵۰؛ قس‌ زرین‌کوب‌، همانجا). برخی‌ نیز به‌ تأثیر وسیع‌ شاهنامه‌ بر بوستان‌ و دنیای‌ اندیشة‌ سعدی‌ اشاره‌ کرده‌اند (رستگار فسائی‌، ج‌۲، ص‌۶۸ـ۶۹).اعتبار و حیثیت‌ ادبی‌ بوستان‌ سبب‌ شده‌ است‌ که‌ از همان‌ آغاز، شاید از زمان‌ حیات‌ شاعر، خاصّ و عام‌ به‌ آن‌ توجه‌ کنند و به‌ عنوان‌ کتاب‌ درسی‌ و آیین‌نامة‌ زندگی‌ بارها با کلیات‌ اشعار سعدی‌ یا به‌ طور جداگانه‌ رونویسی‌ شود. به‌ همین‌ سبب‌ است‌ که‌ نسخه‌های‌ معتبر و کهن‌ بوستان‌ در بیشتر کتابخانه‌های‌ دنیا در دسترس‌ است‌. گذشته‌ از نسخة‌ خطّی‌ کلیات‌ سعدی‌ در کتابخانة‌ فرهنگستان‌ علوم‌ تاجیکستان‌ (شمارة‌ ۵۰۳) با تاریخهای‌ چندگانه‌ حتی‌ مربوط‌ به‌ زمان‌ سعدی‌، قدیمترین‌ نسخة‌ معتبر و در خور توجه‌ بوستان‌ ، که‌ مبنای‌ چاپ‌ یوسفی‌ نیز قرار گرفته‌، همان‌ نسخة‌ کلیات‌ سعدی‌ مشتمل‌ بر بوستان‌ در کتابخانة‌ بنیاد بودمر است‌ (رجوع کنید به سعدی‌، ۱۳۶۳ش‌ الف‌ ، مقدمة‌ یوسفی‌، ص‌۱۳ـ۱۴)؛ دهها نسخة‌ دیگر نیز در کتابخانه‌های‌ ایران‌، ترکیه‌، هند و اروپا محفوظ‌ است‌ که‌ البته‌ در عناوین‌ و تعداد ابیات‌ و ضبط‌ کلمات‌ آنها با یکدیگر اختلافهایی‌ دیده‌ می‌شود (رجوع کنید به هنداوی‌، ص‌۳۱۳).بوستان‌ یا پاره‌هایی‌ از آن‌، به‌ زبانهای‌ مختلف‌ شرح‌ و تفسیر شده‌ است‌. یکی‌ از شروح‌ کهن‌ آن‌، شرح‌ شیخ‌ مصطفی‌بن‌ شعبان‌ (متوفی‌ ۹۶۹) به‌ فارسی‌ است‌. شرح‌ سودی‌ (متوفی‌ ۱۰۰۰) از بهترین‌ و مشهورترین‌ شرحهای‌ ترکی‌ بوستان‌ است‌. برای‌ اهالی‌ شبه‌ قاره‌ نیز شروح‌ کلکته‌ و کانپور و لکهنو مرجع‌ بوده‌ است‌ (دربارة‌ شرحهای‌ بوستان‌ رجوع کنید به ماسه‌، ص‌۳۶۴ـ۳۶۶). پژوهندگان‌ از شرح‌ محمد خزائلی‌ (تهران‌، انتشارات‌ جاویدان‌، ۱۳۴۸ش‌)، و حواشی‌ غلامحسین‌ یوسفی‌ بر بوستان‌ بهرة‌ بسیار برده‌اند.بوستان‌ از دیرباز توجه‌ پژوهندگان‌ و جویندگان‌ غیر ایرانیِ ادب‌ فارسی‌ را به‌ خود جلب‌ کرده‌ و تمام‌ یا بخشهایی‌ از آن‌ ترجمه‌ شده‌ است‌. ترجمة‌ لاتینی‌ چاپ‌نشده‌ای‌ از بوستان‌ به‌ قلم‌ تامس‌ هاید (۱۶۳۶ـ۱۷۰۳ میلادی‌) در دست‌ است‌ که‌ آن‌ را شارل‌ شفر در ۱۳۰۷/۱۸۹۰ در مقدمة‌ کتاب‌ > وضع‌ ایران‌ < اثر رافائلِ مانسی‌ ذکر کرده‌ است‌. ژ. هورن‌ نیز بوستان‌ را به‌ هلندی‌ ترجمه‌ کرد که‌ در ۱۰۹۹/۱۶۸۸ در آمستردام‌ چاپ‌ شد (برای‌ دیگر ترجمه‌های‌ بوستان‌ به‌ زبانهای‌ غربی‌ رجوع کنید به ماسه‌، ص‌۳۸۵ـ ۳۸۸). ترجمة‌ بوستان‌ به‌ زبانهای‌ شرقی‌ نیز از گذشته‌های‌ بسیار دور مرسوم‌ بوده‌ است‌. از جمله‌ زرغونه‌ دختر دین‌ محمد کاکر، از اهالی‌ پنجوابی‌ قندهار، در ۹۰۳ بوستان‌ را به‌ زبان‌ پنبتو (پشتو) ترجمه‌ کرد و نام‌ آن‌ را بوستان‌ دپستو گذاشت‌ (قویم‌، ص‌۲۷۴ـ۲۷۵). جان‌ هون‌نین‌ ، عضو هیئت‌ علمی‌ دانشگاه‌ پکن‌، بوستان‌ را به‌ چینی‌ ترجمه‌ کرد که‌ در ۱۳۶۸ ش‌/ ۱۹۸۹ در پکن‌ به‌ چاپ‌ رسید.از ۱۲۳۹/۱۸۲۴ ـ که‌ ظاهراً نخستین‌بار بوستان‌ در کلکته‌ چاپ‌ شد (ماسه‌، ص‌۳۶۰) ـ تا روزگار ما که‌ منقّح‌ترین‌ بوستان‌ را غلامحسین‌ یوسفی‌ در ۱۳۵۹ش‌ با سرمایة‌ انجمن‌ استادان‌ زبان‌ و ادبیات‌ فارسی‌ چاپ‌ کرد، دهها چاپ‌ بوستان‌ همراه‌ کلیات‌ سعدی‌ یا جداگانه‌ در داخل‌ و خارج‌ از ایران‌ عرضه‌ شده‌ است‌ که‌ هر کدام‌ به‌گونه‌ای‌ و در دوره‌ای‌ توجه‌ محقّقان‌ را به‌ خود جلب‌ کرده‌ است‌.



منابع‌: منصور رستگار فسائی‌، «سعدی‌ و فردوسی‌»، در کنگرة‌ بزرگداشت‌ هشتصدمین‌ سال‌ تولد شیخ‌ مصلح‌الدین‌ سعدی‌ (۱۳۶۳: شیراز)، ذکر جمیل‌ سعدی‌: مجموعه‌ مقالات‌... ، تهران‌ ۱۳۶۴ش‌؛ غلامعلی‌ رعدی‌ آذرخشی‌، «سخنی‌ دربارة‌ شاهنامه‌ و بوستان‌ »، آینده‌ ، سال‌۸، ش‌ ۸ (آبان‌ ۱۳۶۱)؛ عبدالحسین‌ زرین‌کوب‌، سیری‌ در شعر فارسی‌ ، تهران‌ ۱۳۶۳ش‌؛ مصلح‌بن‌ عبدالله‌ سعدی‌، بوستان‌ سعدی‌: سعدی‌نامه‌ ، چاپ‌ غلامحسین‌ یوسفی‌، تهران‌ ۱۳۶۳ش‌ الف‌ ؛ همو، کلیّات‌ سعدی‌ ، چاپ‌ محمدعلی‌ فروغی‌، تهران‌ ۱۳۶۳ش‌ ب‌ ؛ محمد قزوینی‌، «ممدوحین‌ شیخ‌ سعدی‌»، در سعدی‌نامه‌: یادگار هفتصدمین‌ سال‌ تألیف‌ گلستان‌ ، تعلیم‌ و تربیت‌ ، سال‌۷، ش‌۱۱ و ۱۲ (بهمن‌ ـ اسفند ۱۳۱۶)؛ عبدالقیوم‌ قویم‌، «آثار سعدی‌ و سخنوران‌ افغانستان‌»، در کنگرة‌ جهانی‌ سعدی‌ و حافظ‌ (۱۳۵۰: شیراز)، مقالاتی‌ دربارة‌ زندگی‌ و شعر سعدی‌ ، شیراز ۱۳۵۲ش‌؛ ابراهیم‌ قیصری‌، «یادداشتی‌ دربارة‌ مأخذیک‌ داستان‌ از بوستان‌ »، مجلة‌ دانشکدة‌ ادبیات‌ و علوم‌ انسانی‌ دانشگاه‌ فردوسی‌ مشهد ، سال‌ ۲۹، ش‌۱و۲ (بهار و تابستان‌ ۱۳۷۵)؛ هانری‌ ماسه‌، تحقیق‌ دربارة‌ سعدی‌ ، ترجمة‌ محمد حسن‌ مهدوی‌ اردبیلی‌ و غلامحسین‌ یوسفی‌، تهران‌ ۱۳۶۴ش‌؛ تقی‌ وحیدیان‌ کامیار، «فردوسی‌ و سعدی‌ در حماسه‌سرایی‌»، کتاب‌ پاژ ، ش‌۱ (دی‌ ۱۳۶۹)؛ محمد موسی‌ هنداوی‌، سعدی‌ الشیرازی‌: شاعر الانسانیة‌، عصره‌، حیاته‌، دیوانه‌ «البوستان‌» ، قاهره‌ ۱۹۵۱؛Encyclopaedia Iranica , s.v. "Bu ¦sta ¦n" (by G. Michael Wickens).


نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

محمدجعفر یاحقی

حوزه موضوعی

ادبیات و زبان ها

تاریخ اجتماعی

رده های موضوعی
جلد 4
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده