بورینی حسن بن محمد دمشقی صفوری
معرف
شاعر، مورخ‌ و فقیه‌ شافعی‌
متن
بورینی‌ ، حسن‌بن‌ محمد دمشقی‌ صفّوری‌، شاعر، مورخ‌ و فقیه‌ شافعی‌. در 963 در صَفوریه‌، در منطقة‌ الجلیل‌ (شمال‌ شهر ناصره‌ در فلسطین‌)، به‌ دنیا آمد. چون‌ پدرش‌ اهل‌ بورین‌ در جنوب‌ نابلس‌ بود، بدرالدین‌ به‌ بورینی‌ شهرت‌ یافت‌ ( الموسوعة‌ الفلسطینیة‌ ، ج‌ 2، ص‌ 238؛ د.اسلام‌ ، چاپ‌ دوم‌، ذیل‌ مادّه‌؛ قس‌ محبّی‌، ج‌ 2، ص‌ 51). در ده‌سالگی‌، همراه‌ پدر رهسپار دمشق‌ شد و در جامع‌ منجک‌ قرائت‌ قرآن‌ آموخت‌؛ سپس‌ در مدرسة‌ عمریّه‌، واقع‌ در صالحیّة‌ دمشق‌، به‌ تحصیل‌ پرداخت‌ ( الموسوعة‌ الفلسطینیة‌ ، همانجا؛ قس‌ محبّی‌، همانجا). وی‌ در همین‌ مدرسه‌ نحو و فرائض‌ و حساب‌ را نزد تنی‌ چند از بزرگان‌ دمشق‌ فراگرفت‌ و در 975، به‌ سبب‌ قحطی‌، ناچار شد که‌ به‌ مدت‌ چهار سال‌ ترک‌ تحصیل‌ کند و در بیت‌المقدّس‌ اقامت‌ گزیند. در بیت‌المقدّس‌، از محضر شیخ‌الاسلام‌ محمدبن‌ابی‌اللّطف‌ بهره‌ برد (محبّی‌، همانجا)؛ سپس‌ به‌ دمشق‌ بازگشت‌ و در خانقاه‌ سمیساطیه‌ ساکن‌ شد و نزد شیوخ‌ آن‌ دیار به‌ تحصیل‌ علوم‌، از جمله‌ ادبیات‌ و فقه‌ و قرائات‌ و حدیث‌ مشغول‌ شد (همان‌، ج‌ 2، ص‌ 51 ـ52؛ الموسوعة‌ الفلسطینیة‌ ، همانجا). در 988، تدریس‌ فقه‌ شافعی‌ را در جامع‌ اموی‌ عهده‌دار شد؛ همچنین‌ منصب‌ موعظه‌ را در جامع‌ سلطان‌ به‌ عهده‌ داشت‌ و در بسیاری‌ از مدارس‌ دمشق‌ تدریس‌ می‌کرد. تسلط‌ بورینی‌ بر ادبیات‌ و تأثیر و حسن‌بیان‌ او باعث‌ شد که‌ شاگردان‌ بسیاری‌ در محضر درس‌ او گردآیند. وی‌ را به‌ حافظة‌ قوی‌، فصاحت‌ و بلاغت‌ در گفتار و علاقة‌ وافر به‌ ادب‌ و لغت‌ و تاریخ‌ ستوده‌اند. بدرالدین‌ مفتی‌ شافعی‌ مبرّزی‌ در دمشق‌ به‌ شمار می‌آمد و از اعتماد و تأیید حاکمان‌ و قاضیان‌ آنجا برخوردار بود (محبّی‌، ج‌ 2، ص‌ 52؛ الموسوعة‌ الفلسطینیة‌ ، ج‌ 2، ص‌ 238ـ239). در ادبیات‌ نیز چیره‌دست‌ بود. از وی‌ اشعار بسیاری‌ در استقبال‌ و نظیره‌گویی‌ شماری‌ از قصائد و قطعات‌ عرب‌ نقل‌ کرده‌اند (برای‌ نمونه‌هایی‌ از شعر بورینی‌ رجوع کنید به محبّی‌، ج‌ 2، ص‌ 52ـ60؛ خفاجی‌، ص‌ 21ـ 26). بورینی‌ اهل‌ سیاحت‌ بود و در خلال‌ سفرهایش‌ با دانشمندان‌ معاشرت‌ و گفتگو می‌کرد. در دمشق‌ با شیخ‌ بهاءالدّین‌ * عاملی‌ (متوفی‌ 1030) معروف‌ به‌ شیخ‌ بهائی‌ که‌ برای‌ سیاحت‌ به‌ دمشق‌ آمده‌ بود، ملاقات‌ و مناظره‌ کرد (محبّی‌، ج‌ 3، ص‌ 443؛ الموسوعة‌ الفلسطینیة‌ ، ج‌ 2، ص‌ 238). همچنین‌ از دو سفرنامه‌اش‌، الرّحلة‌ الطّرابلسیّة‌ و الرّحلة‌ الحلبیّة‌ ، چنین‌ برمی‌آید که‌ به‌ این‌ دو شهر نیز رفته‌ بوده‌ است‌.بورینی‌ زبان‌ فارسی‌ را در کمال‌ فصاحت‌ و استادی‌ می‌دانست‌. وی‌ فارسی‌ را در 988 نزد حافظ‌ حسین‌ کربلایی‌ (متوفی‌ 997)، صاحب‌ روضات‌ الجنان‌ که‌ در آن‌ زمان‌ به‌ دمشق‌ رفته‌ بود، فرا گرفته‌ بود (محبّی‌، ج‌ 2، ص‌ 52). این‌ آشنایی‌ با زبان‌ فارسی‌ تا بدانجا بود که‌ بعضی‌ مضامین‌ شعر فارسی‌ به‌ اشعار بورینی‌ راه‌ یافت‌، و حتی‌ به‌ تصریح‌ تذکره‌نویسان‌ (رجوع کنید به همان‌، ج‌ 2، ص‌ 56 ـ57؛ خفاجی‌، ص‌ 21ـ23) بعضی‌ اشعار وی‌ دقیقاً ترجمة‌ شعری‌ فارسی‌ است‌. برای‌ نمونه‌: «ورق‌الغُصونِ اذا نظرتَ دَفاترٌ/ مَشحونةٌ بادلّة‌ التّوحید»، که‌ ترجمة‌ این‌ بیت‌ سعدی‌ است‌: برگ‌ درختان‌ سبز در نظر هوشیار/ هر ورقش‌ دفتریست‌ معرفت‌ کردگار و «یقولونَ فی‌ الصّبحِ الدّعاء مؤثّرٌ/ فقلتُ نَعمْ لوکان‌ لیلی‌ له‌ صبحٌ»، که‌ ترجمة‌ این‌ بیت‌ وحشی‌ بافقی‌ (متوفی‌ 991) است‌: دعاهای‌ سحر گویند می‌دارد اثر، آری‌/اثر می‌دارد اما کی‌ شب‌ عاشق‌ سحر دارد؟ و هم‌ مضمون‌ با این‌ بیت‌ حافظ‌: بَسَم‌ حکایت‌ دل‌ هست‌ با نسیم‌ سحر/ ولی‌ به‌ بخت‌ من‌ امشب‌ سحر نمی‌آید.بورینی‌ در اواخر عمر نیز ترکی‌ را فرا گرفت‌. در 1020، به‌ حج‌ رفت‌ و در 1024 در دمشق‌ درگذشت‌ و در قبرستان‌ باب‌الفرادیس‌ دفن‌ شد. بعضی‌ از شاگردان‌ او مراثی‌ مشهوری‌ در مرگ‌ او سرودند (محبّی‌، ج‌ 2، ص‌ 52، 59 ـ60). مهمترین‌ آثار بورینی‌ بدین‌ قرار است‌: تراجم‌ الاَعیان‌ من‌ أَبناء الزّمان‌ (دمشق‌ 1959) که‌ زندگینامة‌ 205 تن‌ از اعیان‌ (اعمّ از عالم‌، حاکم‌، صنعتگر و سایر اصناف‌) روزگار اوست‌ و به‌ ترتیب‌ الفبایی‌ مرتّب‌ شده‌ است‌. او در 1009، شروع‌ به‌ تألیف‌ تراجم‌ الاعیان‌ کرد و در 1023 از آن‌ فراغت‌ یافت‌. تراجم‌ الاعیان‌ از جمله‌ منابع‌ محبّی‌ در تألیف‌ خلاصة‌ الاثر بوده‌ است‌ (زیدان‌، ج‌ 2، جزء3، ص‌ 308؛ سرکیس‌، ج‌ 1، ستون‌602؛ محبّی‌، ج‌2، ص‌51، ج‌1، ص‌ 3؛ ون‌دایک‌، ص‌ 106، 365؛ برای‌ ذیلی‌ که‌ به‌ تراجم‌ الاعیان‌ نوشته‌ شده‌ و نسخه‌های‌ خطی‌ آن‌ رجوع کنید به د. اسلام‌ ، همانجا)؛ شرح‌ دیوان‌ عمربن‌ فارض‌ با عنوان‌ البحرالفائض‌ فی‌ شرح‌ دیوان‌ ابن‌الفارض‌ (قاهره‌ 1279 و 1306ق‌) که‌ در سال‌ 1000 تألیف‌ آن‌ را به‌ پایان‌ برده‌؛ شرح‌ بر قصیدة‌ تائیهّ صغری‌' از ابن‌فارض‌ (متوفی‌ 632) که‌ در 1002 از آن‌ فراغت‌ یافته‌ است‌ (حاجی‌ خلیفه‌، ج‌ 1، ستون‌ 767؛ برای‌ نسخ‌ خطی‌ اثر اخیر رجوع کنید به د. اسلام‌ ، همانجا)؛ حاشیه‌ بر تفسیر بیضاوی‌؛ حاشیه‌ بر مطوّل‌ ؛ شرح‌ بر کافیة‌ ابن‌حاجب‌؛ دیوان‌ شعر (بغدادی‌، ج‌ 1، ستون‌ 291؛ برای‌ نسخ‌ دیوان‌ شعر بورینی‌ و دیگر مجموعه‌های‌ شعر او رجوع کنید به د. اسلام‌ ، همانجا).منابع‌: اسماعیل‌ بغدادی‌، هدیة‌العارفین‌ ، ج‌1، در حاجی‌ خلیفه‌، کشف‌ الظنون‌ ، ج‌5، بیروت‌ 1410/1990؛ مصطفی‌بن‌ عبدالله‌ حاجی‌ خلیفه‌، کشف‌ الظنون‌ ، بیروت‌ 1410/1990؛ احمدبن‌ محمد خفاجی‌، ریحانة‌ الالباء و زهرة‌ الحیاة‌ الدنیا ، چاپ‌ سنگی‌ بولاق‌ 1273؛ جرجی‌ زیدان‌، تاریخ‌ آداب‌ اللغة‌ العربیّة‌ ، بیروت‌ 1983؛ یوسف‌الیان‌ سرکیس‌، معجم‌ المطبوعات‌ العربیة‌ و المعرّبة‌ ، قاهره‌ 1346/1928، چاپ‌ افست‌ قم‌ 1410؛ محمد امین‌بن‌ فضل‌الله‌ محبّی‌، خلاصة‌ الاثر فی‌ اعیان‌ القرن‌ الحادی‌ عشر ، بیروت‌ [ بی‌تا. ] ؛ الموسوعة‌ الفلسطینیة‌ ، دمشق‌ 1984؛ ادوارد ون‌دایک‌، کتاب‌ اکتفاء القنوع‌ بما هو مطبوع‌ ، چاپ‌ محمد علی‌ ببلاوی‌، مصر 1313/1896، چاپ‌ افست‌ قم‌ 1409؛EI 2 , s.v. " A l-Bu ¦r ¦ân ¦â" (by C. Brockelmann).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

محمدهانی ملاّ زاده

حوزه موضوعی

ادبیات و زبان ها

رده های موضوعی
جلد 4
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده