بوری تکین (یا تگین )
معرف
نام‌ دو تن‌ از سرداران‌ ترک‌ سدة‌ چهارم‌ و پنجم‌
متن
بوری‌تَکین‌ (یا تَگین‌)، نام‌ دو تن‌ از سرداران‌ ترک‌ سدة‌ چهارم‌ و پنجم‌. «بوری‌» به‌ معنای‌ «گرگ‌» و پسوند «تکین‌» به‌ مفهوم‌ «امیر و شاهزاده‌» است‌ (کاشغری‌، ج‌ 1، ص‌ 36، 355).1) بوری‌ تکین‌ سردار سامانی‌ و حاکم‌ غزنه‌ بود. نام‌ او در منابع‌ فارسی‌ «پیری‌» (پیری‌ تکین‌) و در منابع‌ عربی‌ «بیری‌» (بیری‌ تکین‌) آمده‌ است‌. پس‌ از مرگ‌ بلکاتکین‌ * در 364، سپاهیان‌ ترک‌، بوری‌ تکین‌ را به‌ حکومت‌ غزنه‌ برگزیدند. دیری‌ نپایید که‌ شرابخواری‌ و ضعف‌ او در ادارة‌ امور غزنه‌ (ابن‌بابه‌، ص‌ 315) سبب‌ شد تا اهالی‌ شهر از ابوعلی‌ لاویک‌، حاکم‌ غزنه‌ در 351، یاری‌ جویند. سبکتکین‌ که‌ نایب‌ بوری‌ تکین‌ بود (شبانکاره‌ای‌، ص‌ 33) حملة‌ ابوعلی‌ را دفع‌ کرد. سرانجام‌، در 366، سربازان‌ ترک‌ بوری‌تکین‌ را برکنار کردند و سبکتکین‌ را به‌ جای‌ او گماردند (ابن‌بابه‌، همانجا؛ جوزجانی‌، منهاج‌ سراج‌، ج‌ 1، ص‌ 227؛ شبانکاره‌ای‌، همانجا).2) ابواسحاق‌ ابراهیم‌ معروف‌ به‌ بوری‌ تکین‌، فرزند ایلک‌خان‌، پادشاه‌ ترکستان‌ بود (بیهقی‌، ص‌ 724). او پس‌ از گریختن‌ از اسارت‌ پسران‌ علی‌تکین‌، از امرای‌ ایلک‌خانیان‌، نزد برادرش‌ عین‌الدوله‌ به‌ اوزگند، شهری‌ در ماوراءالنهر (یاقوت‌ حموی‌، ج‌ 1، ص‌ 280) رفت‌. پس‌ از چندی‌، بوری‌ تکین‌ در نامه‌ای‌ از سلطان‌ مسعود غزنوی‌ (حک : 421ـ432) یاری‌ خواست‌ (بیهقی‌، ص‌ 723). به‌رغم‌ پاسخ‌ مثبت‌ سلطان‌، بوری‌ در ماوراءالنهر به‌ قتل‌ و غارت‌ پرداخت‌ (بارتولد، ج‌ 1، ص‌ 633). در 430، سلطان‌ مسعود برای‌ سرکوب‌ او به‌ آنجا لشکر کشید (رجوع کنید به گردیزی‌، ص‌ 201) اما از بیم‌ قطع‌ ارتباط‌ با ترمذ، شهری‌ در کنار جیحون‌ (یاقوت‌حموی‌، ج‌ 2، ص‌ 26)، ناگزیر از بازگشت‌ شد و در همان‌ هنگام‌ با یورش‌ بوری‌تکین‌، بخشی‌ از بار و بنة‌ سپاهش‌ به‌ غارت‌ رفت‌ (بیهقی‌، ص‌ 754). در 431، پس‌ از آنکه‌ بوری‌تکین‌ بخش‌ وسیعی‌ از ماوراءالنهر را تصرف‌ کرد، سلطان‌ مسعود برای‌ جلوگیری‌ از حملات‌ ترکمانان‌، ولایت‌ بلخ‌ و تخارستان‌ را به‌ او واگذاشت‌ (همان‌، ص‌ 892؛ بارتولد، ج‌ 1، ص‌ 638). مدت‌ حکومت‌ بوری‌تکین‌ بر ماوراءالنهر روشن‌ نیست‌، اما سکه‌های‌ به‌ دست‌ آمده‌ حکایت‌ از آن‌ دارد که‌ او در 433 بخارا را در تصرف‌ خویش‌ داشته‌ است‌.منابع‌: ابن‌بابه‌، رأس‌ مال‌ الندیم‌ ، میکروفیلم‌ ش‌ 175 کتابخانة‌ مرکزی‌ دانشگاه‌ تهران‌ از نسخة‌خطی‌ ش‌ 3296 کتابخانة‌ نور عثمانیه‌؛ واسیلی‌ ولادیمیروویچ‌ بارتولد، ترکستان‌نامه‌: ترکستان‌ در عهد هجوم‌ مغول‌ ، ترجمة‌ کریم‌ کشاورز، تهران‌ 1366 ش‌؛ محمدبن‌ حسین‌ بیهقی‌، تاریخ‌ بیهقی‌ ، چاپ‌ علی‌اکبر فیاض‌، مشهد 1356ش‌؛ محمدبن‌ علی‌ شبانکاره‌ای‌، مجمع‌الانساب‌ ، چاپ‌ میرهاشم‌ محدث‌، تهران‌ 1363 ش‌؛ عبدالحی‌بن‌ ضحاک‌ گردیزی‌، زین‌الاخبار ، چاپ‌ عبدالحی‌ حبیبی‌، چاپ‌ افست‌ تهران‌ 1347 ش‌؛ عثمان‌بن‌ محمد منهاج‌ سراج‌، طبقات‌ ناصری‌ ، چاپ‌ عبدالحی‌ حبیبی‌، کابل‌ 1342ـ1343 ش‌؛ یاقوت‌ حموی‌، معجم‌البلدان‌ ، چاپ‌ فردیناند ووستنفلد، لایپزیگ‌ 1866ـ1873، چاپ‌ افست‌ تهران‌ 1965؛Mah ¤mu ¦d Ka ¦s §g ¦r ¦â, Diva ¦nد Lأgat-it-Tدrk Tercدmesi , tr. Besim Atalay, Ankara 1985-1986.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

مهین فهیمی

حوزه موضوعی

تاریخ

رده های موضوعی
جلد 4
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده