حزْقیل
معرف
از پیامبران بزرگ بنی‌اسرائیل در سده ششم پیش از میلاد
متن
حِزْقیل، از پیامبران بزرگ بنی‌اسرائیل در سده ششم پیش از میلاد. نام او در زبان عبرى یحِزْقیل است که، با استناد به عهد عتیق، معانى گوناگونى براى آن ذکر شده است، از جمله «خدا قوى است» یا «خدا قوى می‌سازد» (رجوع کنید به >دانشنامه معیار کتاب مقدّس <، ذیل "Ezeliel.I"؛ >دایرةالمعارف دین <، ذیل "Ezekiel").براساس عهد عتیق، حزقیل، پسر بوزى کاهن، در اورشلیم متولد شد و دوران کودکى و نوجوانی‌اش را در آنجا گذراند (کتاب حزقیال نبى، 3:1؛ هاکس، ذیل «حزقیل یا حزقیال»؛ شولتس، ص 318ـ319). در سال 597 ق م، در 25 سالگى، به همراه یهودیاکین، پادشاه یهودا، و هزاران تن دیگر به فرمان نبوکدنصر به سرزمین بابِل تبعید شد (هلى، ص 318؛ شولتس، ص 319). حزقیل و دیگر تبعیدیها ظاهرآ در دهکده‌اى در تل ـ ابیب، کنار نهر خابور (منشعب از فرات) در نزدیکى شهر بابل، اقامت داشتند (هلى، ص321؛ شولتس، ص320) و در همین مکان وى به نبوت رسید (رجوع کنید به کتاب حزقیال‌نبى، 1:1ـ3). حزقیل در دوران اسارت (حدود سالهاى 593 تا 570ق‌م) پیامبر قومِ تبعید شده بود (هلى، ص318؛ د.جودائیکا، ذیل "Ezekiel. Ezekiel in the Aggadah"). دانیال و ارمیا نیز از پیامبران معاصر وى در این دوران بودند (هلى، همانجا). رسالت حزقیل در میان اسرا مبارزه با انبیاى دروغین و خبردادن از نابودى قریب‌الوقوع اورشلیم بود (شولتس؛ >دایرةالمعارف دین <، همانجاها).کتاب حزقیل یکى از کتابهاى عهدعتیق و شامل 48 باب و دربردارنده موضوعاتى چون سقوط اورشلیم، نبوات حزقیل درباره ملتهاى بیگانه و اتحاد دوباره بنی‌اسرائیل‌است (درباره کتاب حزقیل>رجوع کنید بهدایرةالمعارف‌دین <،همانجا؛شولتس،ص321ـ335).نام حزقیل صریحاً در قرآن نیامده است، اما مفسران مسلمان آیه 243 سوره بقره را با وى مرتبط دانسته‌اند. در این آیه از قومى سخن گفته شده است که از ترس مرگ سرزمینشان را ترک کردند، سپس خدا آنها را میراند و دوباره زنده کرد. منابع تفسیرى در توضیح این آیه اقوالى ذکر کرده‌اند، از جمله اینکه شمار بسیارى از بنی‌اسرائیل، اهل شهرى به نام داوَردان، از ترس طاعون، و به روایتى وبا، سرزمینشان را ترک کردند، اما خدا جان همه آنان را گرفت. حزقیل‌نبى که در حال عبور از کنار اجساد آنان بود، با دیدن استخوانهاى پوسیده و پراکنده‌شان، از خدا خواست که آنان را زنده کند و به دعاى حزقیل، خدا همه آنان را زنده کرد (ثعلبى، الکشف والبیان، ج 2، ص 202؛ زمخشرى؛ طبرسى، ذیل آیه؛ براى آگاهى از اقوال دیگر مفسران در این باره رجوع کنید به مقاتل‌بن سلیمان؛ طبرى، جامع، ذیل آیه).در تواریخ اسلامى نیز ماجراى این قوم، با اختلافاتى و گاه در نهایت اختصار، نقل شده است (براى نمونه رجوع کنید به ابن‌قتیبه، ص 51؛ طبرى، تاریخ، ج 1، ص 457ـ458؛ مسعودى، ج 1، ص 59ـ60؛ مقدسى، ج 3، ص 98). همچنین ثعلبى در قصص الانبیاء (ص 221ـ223) اقوال مفسران و مورخان را درباره این ماجرا آورده است. به نظر می‌رسد برخى از قسمتهاى این داستان در منابع تاریخى و تفسیرى، از داستان رؤیاى استخوانهاى خشک که در عهد عتیق (رجوع کنید به کتاب حزقیال نبى، :37 1ـ14) آمده، گرفته شده است (رجوع کنید به >دائرةالمعارف قرآن <، ذیل"Ezekiel"؛ د.اسلام، چاپ دوم، ذیل مادّه).در منابع اسلامى نام پدر حزقیل، به اختلاف، بور، بورى، بوذى و بوزى آمده (رجوع کنید به ابن‌قتیبه؛ طبرى، جامع؛ مقدسى، همانجاها؛ ثعلبى، قصص‌الأنبیاء، ص 221) و گفته شده که از نسل لاوی‌بن یعقوب بوده است (حمداللّه مستوفى، ص 45). وى را، از آن‌رو که در دوران پیرى و نازایى مادرش و با دعاى او متولد شده است، ابن‌العجوز نیز خوانده‌اند (رجوع کنید به طبرى، جامع، همانجا؛ ثعلبى، قصص‌الأنبیاء، ص 221ـ222). همچنین به نقل برخى منابع، حزقیل همان ذوالکِفْل* است و سبب ملقب شدن او به این نام آن است که وى وساطت کرد و هفتاد پیامبر را، که یهودیان قصد کشتنشان را داشتند، از مرگ رهانید (رجوع کنید به مقاتل‌بن سلیمان؛ طبرسى، همانجاها؛ نیز براى احتمالى دیگر رجوع کنید به مقدسى، ج 3، ص100).حزقیل سومین جانشین موسى، پس از یوشع‌بن نون و کالب‌بن یوقنا، بود (طبرى، جامع؛ طبرسى، همانجاها؛ قس ثعلبى، قصص‌الأنبیاء، همانجا). او در تدبیر امور بنی‌اسرائیل با کالب همکارى داشت و بعد از وى زمام امور را به دست گرفت (ابن‌خلدون، ج 2، ص 102). پس از مرگ حزقیل، الیاس بر قوم بنی‌اسرائیل مبعوث شد (طبرى، تاریخ، ج 1، ص 461).حزقیل را گروهى از یهودیان در سرزمین بابل کشتند (ابن‌جوزى، ج1،ص382). یاقوت‌حموى (ذیل «برملاحة») مدفن او را بَرمَلاحه، منطقه‌اى در بابل نزدیک حلّه، دانسته (نیز رجوع کنید به هروى، ص76) و همچنین در جاهاى دیگر (ذیل «داوردان»، «دیر هزقل») نوشته است که اهالى داوردان در همان جایگاهى که با دعاى حزقیل زنده شدند، دیرى ساختند که به دیر هزقل معروف شد. این دیر، که بین بصره و عسکر مُکْرَم قرار دارد، همان جایى است که داستان مذکور در قرآن، در آن روى داده است. منابع جدید نیز مدفن وى را نزدیکى حلّه یا حوالى بغداد دانسته‌اند (رجوع کنید به د. جودائیکا، ذیل "Ezekiel. Ezekiel’s tomb"؛ هاکس، همانجا).در برخی‌منابع‌اسلامى (براى نمونه رجوع کنید به ثعلبى، قصص‌الأنبیاء، ص 166؛ طبرسى، ذیل آیه)، در توضیح آیه 28 سوره مؤمن (وَ قالَ رَجُلٌ مؤمنٌ مِن آلِ فِرعونَ یکتُمُ ایمانَهُ...)، از حزقیل دیگرى یاد شده که ملقب به مؤمن آل فرعون است. بنابه گزارش ثعلبى (همانجا)، او نجار بود و به‌درخواست مادر موسى براى او صندوقى ساخت تا فرزندش را در آن بگذارد و به رودخانه بیندازد. وى مدت زیادى در خدمت فرعون بود، در حالی‌که ایمان خود را مخفى می‌کرد. پس از غلبه موسى بر ساحران، ایمانش را آشکار کرد و همراه آنان، به دستور فرعون، به قتل رسید. براساس حدیثى نبوى، حزقیل، حبیب نجار*، مؤمن آل‌یس و حضرت على علیه‌السلام کسانی‌اند که حتى لحظه‌اى به خدا کافر نشدند (رجوع کنید به ثعلبى، قصص‌الأنبیاء، ص 166، 366؛ طبرسى، ذیل یس: 26).منابع : علاوه بر قرآن و کتاب مقدس. عهد عتیق؛ ابن‌جوزى، المنتظم فى تاریخ‌الملوک و الامم، چاپ محمد عبدالقادر عطا و مصطفى عبدالقادر عطا، بیروت 1412/1992؛ ابن‌خلدون؛ ابن‌قتیبه، المعارف، چاپ ثروت عکاشه، قاهره 1960؛ احمدبن محمد ثعلبى، قصص‌الأنبیاء، المسمى عرائس‌المجالس، بیروت: المکتبة الثقافیة، ]بی‌تا.[؛ همو، الکشف و البیان، المعروف تفسیرالثعلبى، چاپ على عاشور، بیروت 1422/2002؛ حمداللّه مستوفى، تاریخ گزیده؛ زمخشرى؛ ساموئل شولتس، عهد عتیق سخن می‌گوید، ترجمه مهرداد فاتحى، ]بی‌جا[ : شوراى کلیساهاى جماعت ربانى، آموزشگاه کتاب مقدس، ]بی‌تا.[؛ طبرسى؛ طبرى، تاریخ (بیروت)؛ همو، جامع؛ مسعودى، مروج (بیروت)؛ مقاتل‌بن سلیمان، تفسیر مقاتل‌بن سلیمان، چاپ عبداللّه محمود شحاته، ]قاهره[ 1979ـ1989؛ مطهربن طاهر مقدسى، کتاب البدء و التاریخ، چاپ کلمان هوار، پاریس 1899ـ1919، چاپ افست تهران 1962؛ جیمز هاکس، قاموس کتاب مقدس، بیروت 1928، چاپ افست تهران 1349ش؛ علی‌بن ابی‌بکر هروى، کتاب الاشارات الى معرفة الزیارات، چاپ ژانین سوردل ـ تومین، دمشق 1953؛ هنرى هلى، راهنماى کتاب مقدس، ترجمه جسیکا باباخانیان، سابرینا بدلیان، و ادوارد عیسی‌بیک، هلند 2000؛ یاقوت حموى؛Encyclopaedia Judaica, Jerusalem 1978-1982, s.v. "Ezekiel. Ezekiel in the Aggadah" (by Moses Aberbach), "Ezekiel. Ezekiel's tomb" (by Abraham Ben-Yaacob); EI2, s.v. "Hizkil" (by J. Eisenberg-[G. Vajda]); Encyclopaedia of the Quran, ed. Jane Dammen Mc Auliffe, Leiden: Brill, 2001- , s.v. "Ezekiel" (by Roberto Tottoli); The Encyclopedia of religion, ed. Mircea Eliade, New York 1987, s.v."Ezekiel"(by Moshe Greenberg);The International standard Bible encyclopedia, ed. Geoffrey W. Bromiley, Michigan: William B. Eerdmans, 1979-1988, s.v. "Ezekiel.I: Prophet's name" (by W. H. Brownlee).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

بخشعلی قنبری

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 4
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده