بوتیمار
معرف
پرنده‌ای‌ آبچَر، نیمه‌افسانه‌ای‌، که‌ برخی‌ از فرهنگ‌نویسان‌ نام‌ غَمْخورَک‌ را نیز برای‌ آن‌ ذکر کرده‌اند، و معمولاً آن‌ را معادل‌ مالک‌ الحزینِ عربی‌ (لفظاً، «مالکِ پژمان‌») دانسته‌اند
متن
بوتیمار ، پرنده‌ای‌ آبچَر، نیمه‌افسانه‌ای‌، که‌ برخی‌ از فرهنگ‌نویسان‌ نام‌ غَمْخورَک‌ را نیز برای‌ آن‌ ذکر کرده‌اند، و معمولاً آن‌ را معادل‌ مالک‌ الحزینِ عربی‌ (لفظاً، «مالکِ پژمان‌») دانسته‌اند. شهرت‌ بوتیمار/ مالک‌ الحزین‌ در ادب‌ و فرهنگ‌ عامیانة‌ اسلامی‌ (عربی‌، فارسی‌) ناشی‌ از افسانه‌ای‌ دربارة‌ رفتار این‌ پرنده‌ است‌، که‌ به‌ نقل‌ دَمیری‌ (742ـ 808؛ ج‌ 2، ص‌ 313ـ 314)، روایت‌ آن‌ حداقل‌ به‌زمان‌ جاحظ‌ (ح 160ـ 255) بازمی‌گردد: «از چیزهای‌ شگفت‌انگیز جهان‌ رفتار مالک‌ الحزین‌ است‌، زیرا وی‌ همواره‌ نزدیک‌ چشمه‌ها و نهرها و مانند اینها می‌نشیند [ کذا ] ، و چون‌ آب‌ فروکش‌ می‌کند یا خشک‌ می‌شود، وی‌ از نقصان‌ آب‌ غمگین‌ می‌گردد و پژمان‌ و افسرده‌ [ در آنجا ] می‌ماند، و گاهی‌، از ترس‌ این‌ که‌ مبادا آب‌ خوردنِ وی‌ بر کاهش‌ آب‌ بیفزاید، ترک‌ آشامیدن‌ کرده‌ تشنه‌ می‌میرد» (این‌ افسانه‌ را قزوینی‌ [ متوفی‌ 682 ] نیز به‌ تلخیص‌ از جاحظ‌ در عجائب‌ المخلوقات‌ ، ص‌285، نقل‌ کرده‌ است‌). وجه‌تسمیة‌ مالک‌ الحزین‌ در عربی‌ ( مالک‌ [ نام‌ خاصّ؟ ] + الحزین‌ «پژمان‌» به‌ عنوان‌ عطف‌ بیان‌) مبتنی‌ بر همین‌ افسانه‌ است‌. همچنین‌ فرهنگ‌نویسان‌ فارسی‌ عموماً واژة‌ بوتیمار را مرکب‌ از «بو»ی‌ عربی‌ (کوتهشدة‌ ابو، که‌ در این‌ زبان‌ برای‌ ساختن‌ کنیه‌ و لقب‌ هم‌ به‌ کار می‌رود) و تیمار فارسی‌ می‌دانند، لفظاً به‌ معنای‌ « [ پرندة‌ ] بسیار غمخوار».اشارات‌ به‌ افسانة‌ بوتیمار در ادب‌ فارسی‌ کم‌ نیست‌. یکی‌ از قدیمترین‌ آنها از لامعی‌ گرگانی‌ (شاعر سدة‌ پنجم‌) است‌: «مانده‌ بوتیمار از حسرت‌ با درد و دریغ‌/ درد او آن‌ که‌ شود روزی‌ بی‌آب‌ غدیر» (ص‌ 58). قاآنی‌ (1223ـ1270)، در ضمن‌ روایتی‌ از افسانة‌ مذکور، ترکیب‌ دیگری‌ برای‌ واژة‌ بوتیمار القاء می‌کند: «مرغکی‌ عاشق‌ آب‌ است‌ که‌ بوتیمارش‌/ نام‌ از آن‌ است‌ که‌ همواره‌ بود باتیمار// بر لب‌ نهر نشیند، نخورد آبی‌ از آن‌/ که‌ اگر آب‌ خورم‌، کم‌ شود آب‌ از انهار» (ص‌ 367). اما بهترین‌ و بیشترین‌ بهره‌ از افسانة‌ بوتیمار را عطار (متوفی‌ 627 یا 628) در منظومة‌ تمثیلی‌ عرفانی‌ خود، منطق‌ الطیر (ص‌ 55، یازده‌ بیت‌)، گرفته‌ است‌، آنجا که‌ بوتیمار، همچون‌ دیگر پرندگان‌، عذری‌ آورده‌ عشق‌ خود به‌ دریا، آرزوی‌ دایم‌ آب‌، نگرانی‌ شدید و اندوه‌ دردناک‌ خود از احتمال‌ کم‌ شدن‌ یک‌ قطره‌ از آب‌ دریا را برای‌ توجیه‌ بی‌میلی‌ خود به‌ همراهی‌ با آنان‌ در مسافرتی‌ دراز و پرخطر برای‌ وصول‌ به‌ شاه‌مرغان‌ (سیمرغ‌) به‌ میان‌ می‌آورد. بدین‌سان‌، بوتیمار در زبان‌ و ادب‌ فارسی‌ نمادی‌ گشته‌ است‌ برای‌ کسانی‌ که‌ به‌ علت‌ واهمه‌ یا گمانی‌ بی‌پایه‌ و نابجا پیوسته‌ نگران‌ و اندوهگین‌اند و، توّسعاً، کسانی‌ که‌ دچار اندوه‌ و افسردگی‌ شدیدی‌ باشند (برای‌ مثالهای‌ ادبی‌، رجوع کنید به دهخدا، ذیل‌ بوتیمار، و یزدگردی‌، ص‌194ـ200؛ نیز قیاس‌ کنید با اصطلاح‌ «غمخورک‌ [ در زبان‌ عوام‌، گاهی‌ «غَمْبَرَک‌» ] نشستن‌»).و اما هویت‌ جانورشناختی‌ این‌ پرنده‌: در مآخذ علمی‌ جدید عربی‌، مالک‌ الحزین‌ را «بَلَشون‌» دانسته‌اند، که‌ گونه‌ای‌ از مرغان‌ آبچر ماهیخوار، Ardea cinerea (در انگلیسی‌، common heron )، است‌ (مثلاً رجوع کنید به غالب‌، ذیل‌ مالک‌ الحزین‌ و بَلَشون‌ ). اما اسکات‌ و دیگران‌ (ص‌ 36) بوتیمار را معادلِ L. Botaurus stellaris (در انگلیسی‌، bittern ) گرفته‌اند و، از سوی‌ دیگر، همة‌ انواع‌ heron های‌ خانوادة‌ Ardeidae را به‌ نام‌ مشترک‌ حَواصیل‌ خوانده‌اند (ص‌ 35ـ42). حواصیل‌ یا حواصل‌ واژة‌ جمعی‌ است‌ عربی‌نما، ولی‌ در مآخذ عربی‌ قدیم‌ یا جدید به‌ این‌ معنی‌ یافته‌ نمی‌شود (در منابع‌ جدید عربی‌، bittern را «واق‌» و جز آن‌ گفته‌اند؛ رجوع کنید به مثلاً، غالب‌، ذیل‌ واق‌ ). غیاث‌ الدین‌ رامپوری‌، مؤلف‌ غیاث‌ اللغات‌ (تألیف‌ در 1242؛ ص‌ 312و313)، به‌ روایت‌ از دو مأخذ دیگر، حواصل‌ را جمع‌ حَوْصَلَه‌ به‌ معنای‌ «معدة‌ مرغ‌» [ کذا ] دانسته‌ است‌ و در تعریف‌ «حواصل‌» و توجیه‌ این‌ نام‌ می‌گوید: «مرغی‌ است‌ سفید که‌ اکثر بر کنارة‌ آبها نشیند و چون‌ حوصله‌ای‌ نهایت‌ کلان‌ دارد، بر واحد اطلاق‌ جمع‌ کردند، چه‌ در حقیقت‌ حواصل‌ جمع‌ حوصله‌ است‌.» ظاهراً منظور از «حوصله‌ای‌ نهایت‌ کلان‌» کیسة‌ گوشتی‌ بزرگ‌ زیر نُکِ زیرین‌ پلّیکان‌ («مرغِ سَقّا») است‌ که‌ آن‌ کیسه‌ فقط‌ در انواع‌ این‌ پرنده‌ دیده‌ می‌شود، و برای‌ گرفتن‌ و نگهداشتن‌ ماهیها به‌ کار می‌رود (رجوع کنید به «خانوادة‌ پلیکان‌»، در اسکات‌ و دیگران‌، ص‌ 28و33). نظر به‌ این‌ موضوع‌ و دیگر ویژگیهای‌ مرغ‌ سقا از لحاظ‌ رفتار، لانه‌سازی‌، گسترش‌ جغرافیایی‌ و جز اینها، حواصل‌ / حواصیل‌ نمی‌تواند مصداق‌ داستان‌ بوتیمار باشد، و اطلاق‌ نامِ حواصیل‌ بر انواع‌ heron ها در پرندگان‌ ایران‌ نادرست‌ می‌نماید (در مآخذ جدیدتر عربی‌، پلیکان‌ را بَجَع‌ یا حَوصَل‌ می‌نامند). از سوی‌ دیگر، بنا بر آنچه‌ پرنده‌شناسان‌ دربارة‌ رفتار، زیستگاه‌ طبیعی‌ و دیگر ویژگیهای‌ Botaurus stellaris نوشته‌اند (رجوع کنید به هو و اچکوپار ، ص‌ 74ـ75؛ اسکات‌ و دیگران‌، ص‌ 36)، تطبیق‌ افسانة‌ بوتیمار بر bittern هم‌ ممکن‌ نیست‌. در واقع‌، از میان‌ همة‌ اعضای‌ خانوادة‌ مذکورِ Ardeidae ، فقط‌ Ardea cinerea یِ سابق‌ الذکر («حواصیل‌ خاکستری‌») که‌، به‌ گزارش‌ اسکات‌ و دیگران‌ (ص‌ 41)، «مدتهای‌ طولانی‌ در میان‌ یا کنار آب‌ بی‌حرکت‌ می‌ایستد در حالی‌ که‌ گردن‌ خود را راست‌ نگه‌ می‌دارد یا سرخود را بین‌ شانه‌ها فرو می‌برد»، پذیرفتنی‌ترین‌ مصداق‌ برای‌ پرندة‌ این‌ افسانه‌ است‌. تشخیصهای‌ نادرست‌ دیگری‌ هم‌ دربارة‌ هویت‌ بوتیمار در برخی‌ از منابع‌ فارسی‌ داده‌ شده‌ است‌، مثلاً در برهان‌ قاطع‌ و در لغت‌نامة‌ (دهخدا ذیل‌ کلمات‌ مربوطه‌)، همه‌ ظاهراً مأخوذ از تشخیصهای‌ سقیم‌ حکیم‌ مؤمن‌ در تحفة‌ حکیم‌ مؤمن‌ («مالک‌ الحزین‌ [ را ] به‌ فارسی‌ بوتیمار نامند»، ص‌ 790، ولی‌ « بوتیمار به‌ فارسی‌ شَفنین‌ برّی‌ است‌»، ص‌ 197)، و سپس‌ از عقیلی‌ علوی‌ شیرازی‌ در مخزن‌ الادویة‌ («شَفنین‌ البرّی‌... گویند [ که‌ ] به‌ جثة‌ فاخته‌ است‌ و به‌ فارسی‌ بوتیمار نامند»، ص‌ 549، و « طریغون‌/ طریقون‌ بوتیمار است‌ که‌... به‌ عربی‌ یمام‌ و شفنین‌ نیز گویند»، ص‌ 961). اما به‌ تصریح‌ ابن‌ بیطار (ج‌ 3، ص‌ 64) و برخی‌ دیگر، «شفنین‌ (برّی‌) پرندة‌ معروف‌ به‌ یَمام‌ است‌» (در عربی‌، «یمام‌»: گونه‌ای‌ کبوتر صحرایی‌ یا وحشی‌)، و «طریقون‌ نام‌ یونانی‌ شفنین‌ = یمام‌ است‌» (همان‌، ج‌ 3، ص‌ 102؛ نیز رجوع کنید به طِباع‌ الحَیَوان‌ ارسطو، که‌ trygon/trugon [ مُعرب‌ آن‌، طریغون‌/طریقون‌ معادل‌ streptopelia turtur ] (انگلیسی‌، turtle dove ؛ در عربی‌، قُمری‌ ، یمام‌ ) دانسته‌ شده‌، ص‌ 544، و ابن‌البطریق‌ همواره‌ آن‌ را طُرْغُلَّه‌ ترجمه‌ کرده‌ است‌). برخی‌ تشخیصات‌ سخیف‌ دیگر: بوتیمار = سنگ‌پشت‌ (شمس‌ منشی‌، ص‌ 120)، و بوتیمار = بوم‌ (یعنی‌ جغد)، (هاکس‌، ص‌ 193).از میان‌ پزشکان‌ ـ داروشناسان‌ دورة‌ اسلامی‌ فقط‌ تنی‌ چند برای‌ بوتیمار/ مالک‌ الحزین‌ منافعی‌ درمانی‌ یا مضارّی‌ ذکر کرده‌اند. مثلاً، انطاکی‌ (ص‌ 418، ذیل‌ «مالک‌ حزین‌») از جمله‌ می‌گوید: « [ گوشتش‌ ] در درجة‌ دوم‌ سرد و خشک‌ است‌. برای‌ کسانی‌ که‌ ناچار از کار بدنی‌ سخت‌اند و همچنین‌ برای‌ مبتلایان‌ به‌ ضعف‌ کُلیه‌ سودمند است‌. شیاف‌ روغن‌ آن‌ خونریزی‌ بواسیر را بند می‌آورد. بدبو، دیرگوار و بادانگیز است‌. باه‌ را تحریک‌ می‌کند». صاحب‌ برهان‌ قاطع‌ (ذیل‌ بوتیمار)، بی‌ذکر مأخذ خود، چنین‌ می‌افزاید که‌ «خوردن‌ گوشتش‌ بیخوابی‌ آورد، مقوّی‌ قوّت‌ حافظه‌ باشد، و ذهن‌ را تند و تیز کند».منابع‌: ابن‌بیطار، الجامع‌ لمفردات‌ الادویة‌ و الاغذیة‌ ، بولاق‌ 1291؛ ارسطو، طباع‌ الحیوان‌ ، ترجمة‌ یوحّنابن‌بطریق‌، چاپ‌ عبد الرحمان‌ بدوی‌، کویت‌ 1977؛ درک‌ ا. اسکات‌، حسین‌ مروّج‌ همدانی‌، و علی‌ ادهمی‌ میرحسینی‌، پرندگان‌ ایران‌ ، تهران‌ 1354 ش‌؛ داود بن‌ عمر انطاکی‌، تذکرة‌ اولی‌ الالباب‌ و الجامع‌ للعجب‌ العجاب‌ ، چاپ‌ علی‌ شیری‌، بیروت‌ 1411/1991؛ محمدحسین‌ بن‌ خلف‌ برهان‌، برهان‌ قاطع‌ ، چاپ‌ محمد معین‌، تهران‌ 1361 ش‌؛ محمد مؤمن‌ بن‌ محمد زمان‌ حکیم‌ مؤمن‌، تحفة‌ حکیم‌ مؤمن‌ ، تهران‌ [ تاریخ‌ مقدمه‌ 1402 ] ؛ محمد بن‌ موسی‌ دمیری‌، حیاة‌ الحیوان‌ الکبری‌ ، قاهره‌ 1390/1970، چاپ‌ افست‌ قم‌ 1364 ش‌؛ علی‌اکبر دهخدا، لغت‌نامه‌ ، زیرنظر محمدمعین‌، تهران‌ 1325ـ1359 ش‌؛ محمد بن‌ هندوشاه‌ شمس‌ منشی‌، صحاح‌ الفرس‌ ، چاپ‌ عبد العلی‌ طاعتی‌، تهران‌ 1355 ش‌؛ محمدبن‌ ابراهیم‌ عطار، منطق‌ الطیر: مقامات‌ الطیور ، چاپ‌ صادق‌ گوهرین‌، تهران‌ 1365 ش‌؛ محمدحسین‌بن‌ محمدهادی‌ عقیلی‌ علوی‌ شیرازی‌، مخزن‌ الادویة‌ ، کلکته‌ 1844، چاپ‌ افست‌ تهران‌ 1371ش‌؛ ادوار غالب‌، الموسوعة‌ فی‌ علوم‌ الطبیعة‌ ، بیروت‌ 1965ـ1966؛ محمدبن‌ جلال‌الدین‌ غیاث‌الدین‌ رامپوری‌، غیاث‌ اللغات‌ ، چاپ‌ محمود ثروت‌، تهران‌ 1363 ش‌؛ حبیب‌الله‌بن‌ محمدعلی‌ قاآنی‌، دیوان‌ ، تهران‌ 1363 ش‌؛ زکریابن‌محمد قزوینی‌، عجائب‌ المخلوقات‌ و غرائب‌ الموجودات‌ ، در محمدبن‌موسی‌ دمیری‌، حیاة‌ الحیوان‌ الکبری‌ ، قاهره‌ 1390/1970، چاپ‌ افست‌ قم‌ 1364 ش‌؛ محمدبن‌ اسماعیل‌ لامعی‌ گرگانی‌، دیوان‌ ، چاپ‌ سعید نفیسی‌، تهران‌ 1319 ش‌؛ جیمز هاکس‌، قاموس‌ کتاب‌ مقدس‌ ، بیروت‌ 1928؛ امیرحسین‌ یزدگردی‌، حواصل‌ و بوتیمار ، چاپ‌ اصغر دادبه‌، تهران‌ 1371ش‌؛F. Hدe and R. D. ـtchإcopar, Les Oiseaux du Proche etdu Moyen Orient... , Paris 1970.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

هوشنگ اعلم

حوزه موضوعی

تاریخ علم

رده های موضوعی
جلد 4
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده