بواناتی میرزامحمدباقر
معرف
ادیب‌ و شاعر ایرانی‌ و آموزگار زبان‌ فارسی‌ در لندن‌
متن
بواناتی‌ ، میرزامحمدباقر، ادیب‌ و شاعر ایرانی‌ و آموزگار زبان‌ فارسی‌ در لندن‌. مدتی‌ به‌ میرزا محمد باقر خدائی‌، میرزا محمد باقر کفری‌ و ابراهیم‌جان‌ معطّر شهرت‌ داشت‌ و در لندن‌ خود را محمد باقر ایرانی‌ می‌خواند. او در ادب‌ فارسی‌ و تاریخ‌ ادیان‌ و آرای‌ ملل‌ و نحل‌ صاحب‌ مطالعه‌ و ابتکار و تصرف‌ بود. تاریخ‌ تولد وی‌ مشخص‌ نیست‌، اما احتمال‌ می‌رود که‌ میان‌ سالهای‌ 1230تا1235 به‌ دنیا آمده‌ باشد (شیرازی‌، ذیل‌ «معطّر»؛ شعاع‌ شیرازی‌، ص‌ 445).میرزا محمد باقر، فرزند صابر شیدانی‌، از مردم‌ بوانات‌ فارس‌ و از خانواده‌ای‌ دهقان‌ بود. مبادی‌ علوم‌ عصر خود را در زادگاهش‌ فرا گرفت‌. بیش‌ از دوازده‌ سال‌ نداشت‌ که‌ بی‌اطّلاع‌ خویشان‌ و کسان‌، به‌ شیراز رفت‌ و به‌ تحصیل‌ سنتی‌ پرداخت‌ و زبان‌ انگلیسی‌ را نیز فرا گرفت‌ (دیوان‌بیگی‌، ج‌ 3، ص‌ 1636ـ 1637؛ رکن‌زادة‌ آدمیت‌، ج‌ 1، ص‌ 413). نویسندة‌ حدیقة‌ الشّعرا (تألیف‌ 1296)، حدود 1275، با بواناتی‌ در شیراز ملاقات‌ کرده‌ است‌ (دیوان‌بیگی‌، ج‌ 3، ص‌ 1637). به‌ گفتة‌ همو (ج‌ 3، ص‌ 1636ـ 1638) بواناتی‌ مدتی‌ به‌ هند و عراق‌ عرب‌ (بغداد) سفر کرد و پس‌ از بازگشت‌ به‌ وطن‌، به‌ بوشهر رفت‌ و در آنجا ازدواج‌ کرد و مدتی‌ مترجم‌ کنسولگری‌ انگلیس‌ بود. وی‌ از این‌ شهر راهی‌ لندن‌ شد و حدود پنج‌ سال‌ در آنجا ماند، اما به‌ علت‌ بیماری‌ دخترش‌، راهی‌ بیروت‌ گردید. دخترش‌ در بیروت‌ درگذشت‌ (حدود 1283) و بواناتی‌ پس‌ از مدتی‌ اقامت‌، چون‌ دولت‌ عثمانی‌ با ماندن‌ او در بیروت‌ مخالف‌ بود، به‌ ایران‌ آمد (پیرزاده‌، ج‌ 2، ص‌ 209ـ211) و در 1310، در تهران‌ درگذشت‌ (رکن‌زادة‌ آدمیت‌، ج‌ 1، ص‌ 417؛ قس‌ شعاع‌ شیرازی‌، همانجا).بواناتی‌ در اوایل‌ جوانی‌، مدتی‌ درویش‌ مسلک‌ بود. پس‌ از آن‌ نصرانی‌ و سپس‌ کلیمی‌ شد. در جریان‌ سیر فکری‌ و تغییر عقیده‌ مدتی‌ هم‌ دهری‌ مسلک‌ و بی‌دین‌ و منکر مبانی‌ توحید و اعتقاد مذهبی‌ بود، اما عاقبت‌ به‌ اسلام‌ گرایید و به‌ حدّ کمال‌ و تمام‌ در ترویج‌ مذهب‌ اسلام‌ تعصّب‌ داشت‌ (پیرزاده‌، ج‌ 2، ص‌ 207ـ210). به‌ نوشتة‌ براون‌ (ص‌ 12ـ13)، او نظامی‌ مذهبی‌ از خود ابداع‌ کرد که‌ ترکیبی‌ از مسیحیت‌ و اسلام‌ بود و آن‌ را اسلام‌ و مسیحیت‌ نامید. هنگام‌ جوانی‌، به‌ سبب‌ شهرت‌ دهریگری‌ و بی‌دینی‌ و ایراد سخنان‌ بدعت‌آمیز، مجبور به‌ ترک‌ شیراز شد و در برازجان‌، اسدآبادی‌ او را از مرگ‌ نجات‌ داد (دیوان‌ بیگی‌، ج‌3، ص‌1637ـ 1638؛ تقی‌زاده‌، ص‌10؛ رکن‌زادة‌ آدمیت‌، ج‌ 1، ص‌ 413ـ414).بواناتی‌ پیوند خود را با سید جمال‌الدین‌ اسدآبادی‌ حفظ‌ کرد و در 1307، به‌ سبب‌ این‌ ارتباط‌ و به‌ اتهام‌ الحاد، در تهران‌ محبوس‌ شد، اما با شفاعت‌ میرزا علی‌اصغرخان‌ امین‌السلطان‌، آزاد گردید. سه‌ نامه‌ از او به‌ سید جمال‌الدین‌ مشتمل‌ بر تمجید و تکریم‌ سیّد باقی‌ مانده‌ که‌ در کتابخانة‌ مجلس‌ نگهداری‌ می‌شود (برای‌ اطلاع‌ از متن‌ نامه‌ها رجوع کنید به افشار، ص‌ 14ـ 18).میرزا محمد باقر در لندن‌ از راه‌ تدریس‌ زبان‌ عربی‌ و فارسی‌ امرار معاش‌ می‌کرد. از جمله‌ حسینقلی‌خان‌ نواب‌ و عباسقلی‌خان‌ برادرش‌ و ادوارد براون‌ * (متوفی‌ 1926 میلادی‌)، خاورشناس‌ مشهور انگلیسی‌، از شاگردان‌ او بودند (پیرزاده‌، ج‌ 2، ص‌ 210؛ افشار، ص‌ 18ـ 19).آثار او عبارت‌اند از: دو منظومة‌ شُمَیسة‌ لندنیه‌ و سُدَیرة‌ ناسوتیه‌ ، مملو از الفاظ‌ مهجور و مشحون‌ از لغات‌ عربی‌ و ممزوج‌ با کنایات‌ و استعارات‌ دور از ذهن‌ و مصطلحات‌ کلامی‌ و دینی‌ ملل‌ مختلف‌، که‌ خلاصة‌ آنها در تاریخ‌ مطبوعات‌ ادوارد براون‌ (ج‌ 1، ص‌ 108ـ112) به‌ چاپ‌ رسیده‌ است‌. روضات‌ لندنی‌ و فَوحات‌ انجمنی‌ و کنایت‌ از قرآن‌ معطّر ، تفسیری‌ است‌ منظوم‌ از 26 سورة‌ قرآن‌ که‌ به‌ سیزده‌ «نسیم‌» تبویب‌ شده‌ است‌. بواناتی‌ احتمالاً نویسندة‌ مفتاح‌ الفرقان‌ فی‌ ترتیب‌ سورالقرآن‌ نیز بوده‌ باشد که‌ نسخة‌ خطی‌ آن‌ در کتابخانة‌ براون‌ موجود است‌ ( > فهرست‌ توصیفی‌ نسخه‌های‌ خطی‌ شرقی‌ متعلق‌ به‌ ادوارد براون‌ فقید < ، ص‌ 292). او همچنین‌ در نوشتن‌ و تنقیح‌ > فرهنگ‌ انگلیسی‌ به‌ فارسی‌ < ، تألیف‌ ولستن‌ (چاپ‌ لندن‌، 1889میلادی‌) شرکت‌ و همکاری‌ داشته‌ است‌.منابع‌: ایرج‌ افشار، سواد و بیاض‌ ، «ابراهیم‌ جان‌ معطر»، تهران‌ 1344 ش‌؛ ادوارد گرانویل‌ براون‌، تاریخ‌ مطبوعات‌ و ادبیات‌ ایران‌ در دورة‌ مشروطیت‌ ، ج‌ 1، ترجمة‌ محمد عباسی‌، تهران‌ [ تاریخ‌ مقدمه‌ 1335 ش‌ ] ؛ محمدعلی‌بن‌ محمد اسمعیل‌ پیرزاده‌، سفرنامة‌ حاجی‌ پیرزاده‌: از لندن‌ تا اصفهان‌ ، چاپ‌ حافظ‌ فرمانفرمائیان‌، تهران‌ 1342ـ1343 ش‌؛ حسن‌ تقی‌زاده‌، «سیدجمال‌الدین‌»، کاوه‌ ، سال‌2، ش‌3 (رجب‌ 1339)؛ احمدعلی‌ دیوان‌بیگی‌، حدیقة‌الشعراء ، چاپ‌ عبدالحسین‌ نوائی‌، تهران‌ 1364ـ1366ش‌؛ محمدحسین‌ رکن‌زادة‌ آدمیت‌، دانشمندان‌ و سخن‌سرایان‌ فارس‌ ، تهران‌ 1337ـ1340 ش‌؛ محمد حسین‌ شعاع‌ شیرازی‌، تذکرة‌ شعاعیه‌ ، نسخة‌ خطی‌ کتابخانة‌ ملی‌ ملک‌، ش‌ 3839؛ مفیدبن‌ محمد نبی‌ شیرازی‌، تذکرة‌ مرآة‌ الفصاحة‌ ، نسخة‌ خطی‌ کتابخانة‌ جعفر سلطان‌ القرائی‌؛E. G. Browne, A year amongst the persian , Cambridge 1893; A Descriptive catalogue of the oriental manuscriptsbelonging to the late E. G. Browne , completed and edited by R. A. Nicholson, Cambridge 1932.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

ایرج افشار

حوزه موضوعی

ادبیات و زبان ها

رده های موضوعی
جلد 4
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده