بوانات
معرف
شهرستانی‌ در شمال‌ شرقی‌ استان‌ فارس‌ (جمعیت‌ طبق‌ سرشماری‌ 1375ش‌، 669 ، 46 تن‌)
متن
بَوّانات‌ ، شهرستانی‌ در شمال‌ شرقی‌ استان‌ فارس‌ (جمعیت‌ طبق‌ سرشماری‌ 1375ش‌، 669 ، 46 تن‌). از شمال‌ به‌ شهرستان‌ آباده‌، از شمال‌ و مشرق‌ به‌ استان‌ یزد (شهرستان‌ ابرکوه‌/ ابرقو و شهرستان‌ مِهریز)، از جنوب‌ به‌ شهرستان‌ نیریز و از مغرب‌ به‌ شهرستان‌ مرودشت‌ و آباده‌ محدود است‌. مشتمل‌ بر دو بخش‌ مرکزی‌ (حومه‌) و سَرچَهان‌/ سَرچاهان‌، هفت‌ دهستان‌ و یک‌ شهر به‌ نام‌ سوریان‌ (مرکز شهرستان‌) است‌. کوه‌ قَلات‌ (ارتفاع‌: حدود 550 ، 2 متر) در پانزده‌ کیلومتری‌ شمال‌ غربی‌ سوریان‌، کوه‌ قندیله‌ (ارتفاع‌: حدود 350 ، 2 متر) در دو کیلومتری‌ مغرب‌ سوریان‌، و کوه‌ ختابان‌/ خطابان‌ (ارتفاع‌: حدود 362 ، 3 متر) در شش‌ کیلومتری‌ جنوب‌ و جنوب‌ غربی‌ سوریان‌ قرار دارد. کوههای‌ قلات‌ و قندیله‌، درة‌ بوانات‌ را از حوزة‌ آبریز کویر ابرکوه‌ جدا می‌کند (جعفری‌، ج‌1، ص‌404، 413). غار بزرگ‌ و زیبای‌ «کان‌ گوهر» با دریاچه‌ای‌ در انتهای‌ غار در 36 کیلومتری‌ مشرق‌ سوریان‌ قرار دارد (معرفت‌، ص‌551). آبادیهای‌ شهرستان‌ عمدتاً در دره‌های‌ این‌ کوهها واقع‌ شده‌اند. دره‌ها و گردنه‌هایی‌ به‌ نامهای‌ دره‌ دَرون‌ (یا دهنه‌ میدان‌) در پنج‌ کیلومتری‌ جنوب‌، دهنه‌ یزدی‌ در دو کیلومتری‌ شمال‌، و گردنة‌ میدان‌ در پنج‌ کیلومتری‌ جنوب‌ سوریان‌ قرار دارند.رود بوانات‌ که‌ از کوههای‌ بوانات‌ سرچشمه‌ می‌گیرد، از مغرب‌ به‌ مشرق‌ جریان‌ می‌یابد و پس‌ از آبیاری‌ زمینهای‌ زیرکشت‌ سوریان‌، به‌ کویر مَروَست‌ (در مشرق‌ آن‌) می‌ریزد. بر روی‌ رودخانه‌، پُلی‌ منسوب‌ به‌ دورة‌ دیلمیان‌ دیده‌ می‌شود (ایران‌. وزارت‌ دفاع‌. ادارة‌ جغرافیائی‌ ارتش‌، ج‌93، ص‌21، 69ـ71). زمینهای‌ کشاورزی‌ با چندین‌ چشمه‌ (مهمترین‌ آنها چشمه‌ حنیفه‌ و چشمه‌ بدره‌) و کاریزهای‌ نصرت‌آباد، حسام‌آباد و جعفرآباد آبیاری‌ می‌شود. محصول‌ عمدة‌ بوانات‌، گندم‌، جو، گردو، سیب‌، آلو و انگور است‌. ازگیا، شاتره‌ و خاکشیر و گل‌ گاوزبان‌، از زیا، گرگ‌ و بزکوهی‌ و قوچ‌ و میش‌ و خرگوش‌ و کبک‌ دارد. از عشایر آنجا می‌توان‌ از قشقایی‌، عرب‌، و باصری‌ نام‌ برد. از صنایع‌ دستی‌ دارای‌ قالی‌بافی‌، جاجیم‌بافی‌ و گلیم‌بافی‌ است‌. پرورش‌ دام‌ در آنجا رایج‌ است‌.برخی‌ از آثار تاریخی‌ آن‌ عبارت‌اند از: امامزاده‌ حمزه‌ (متعلق‌ به‌ 953) در جنوب‌ شرقی‌ سوریان‌ در کنار آبادی‌ باز (مصطفوی‌، ص‌ 8؛ ایران‌. وزارت‌ دفاع‌. ادارة‌ جغرافیائی‌ ارتش‌، ج‌ 93، ص‌ 22)؛ و مسجد جامع‌ (در سوریان‌) منسوب‌ به‌ دورة‌ دیلمیان‌ با منبر منبت‌کاری‌، که‌ این‌ منبر در موزة‌ ایران‌ باستان‌ نگهداری‌ می‌شود (مشکوتی‌، ص‌123؛ مصطفوی‌، همانجا؛ ایران‌. وزارت‌ دفاع‌. اداره‌ جغرافیائی‌ ارتش‌، ج‌ 93، ص‌ 70).راه‌ هرات‌ (در استان‌ یزد) ـ آباده‌ (در استان‌ فارس‌) ـ شهرضا (در استان‌ اصفهان‌) از بوانات‌ می‌گذرد.فسائی‌، بوانات‌ را در اصل‌ «بونات‌» به‌ معنای‌ «بهره‌ها» (بون‌ = بهره‌) دانسته‌ است‌ (ج‌ 2، ص‌ 1266). در اواخر قرن‌ سیزدهم‌، بوانات‌ بلوکی‌ بیش‌ نبود و میان‌ شمال‌ و مشرق‌ شیراز قرار داشت‌. طول‌ آن‌ از بنگ‌ [ هشتاد کیلومتری‌ جنوب‌ شرقی‌ ده‌ بید ] تا جوب‌ سفید [ دوازده‌ کیلومتری‌ جنوب‌ غربی‌ سوریان‌ ] بیست‌ و سه‌ فرسخ‌ و پهنای‌ آن‌ یک‌ فرسخ‌ بود. از شمال‌ به‌ نواحی‌ ابرقو و یزد، از مشرق‌ به‌ شهر بابک‌ کرمان‌ و بلوک‌ هرات‌ و مَروَست‌، از جنوب‌ به‌ نواحی‌ قُنْقُری‌، و از مغرب‌ به‌ بلوک‌ آباده‌ طشک‌ و سرچاهان‌ محدود بود. قصبة‌ (مرکز) آن‌، آبادیِ سوریان‌ بود و بیست‌ و سه‌ ده‌ آباد داشت‌ (همانجا) و چاهک‌ از قرای‌ معروف‌ آن‌ به‌شمار می‌آمد (همان‌، ج‌2، ص‌900؛ اعتمادالسلطنه‌، ج‌ 4، ص‌ 2057). به‌ نوشتة‌ فسائی‌، بوانات‌ محل‌ ییلاق‌ ایل‌ عرب‌ و محصولات‌ مهم‌ آن‌ گندم‌، جو، خشخاش‌ و پوشش‌ گیاهی‌ آن‌ از نوع‌ درختان‌ سردسیری‌ بود. از آنجا کشمش‌، آلوی‌ بخارایی‌، گردو، جوزقند، شفتالو و گلابی‌ به‌ هندوستان‌ صادر می‌شد (ج‌2، ص‌ 1266، 1578). فسائی‌ از دو چشمة‌ آن‌ به‌ نامهای‌ جولانی‌ و پیرکدو نیز یاد کرده‌ است‌ (ج‌2، ص‌1603ـ1604). به‌ نوشتة‌ اعتمادالسلطنه‌، در این‌ بلوک‌ میوه‌جات‌ سردسیری‌ و گرمسیری‌ هر دو خوب‌ به‌ عمل‌ می‌آمد، و صنعت‌ و حرفة‌ اهالی‌ جعبه‌ و قاشق‌سازی‌ بود (همانجا) که‌ آن‌ را از چوب‌ گلابی‌ و امرود می‌ساختند و به‌ قاشق‌ بواناتی‌ مشهور بود (فسائی‌، ج‌2، ص‌ 1266).در 1329، بلوک‌ بواناتی‌ از توابع‌ آباده‌ در استان‌ هفتم‌ (فارس‌) به‌ شمار می‌آمد و دارای‌ 41 آبادی‌ (35 آبادی‌ در جلگه‌ و بقیه‌ در کوهستان‌) بود (ایران‌. وزارت‌ کشور. ادارة‌ کل‌ آمار و ثبت‌ احوال‌، ج‌2، ص‌266). حدود هفتاد سال‌ (1200ـ1270) ضابط‌ و حاکم‌ این‌ بلوک‌، آقاابوعلی‌ بواناتی‌ و پسرش‌ آقاباباخان‌ بواناتی‌ و میرزا قاسم‌خان‌ خلج‌ قونقری‌ بودند (فسائی‌، همانجا). در بلوک‌ بوانات‌، در دِه‌ آباده‌ مرشدی‌، مقبره‌ای‌ است‌ که‌ اهالی‌ آن‌ را آرامگاه‌ خواجه‌ نصیرالدین‌ طوسی‌ می‌دانند و در آبادی‌ شیدان‌ خرابه‌های‌ معروف‌ به‌ مسجد جامع‌ و امامزاده‌ ابوالفضل‌ و قبرستان‌ وسیعی‌ متعلق‌ به‌ هفتصد سال‌ پیش‌ موجود است‌. در دو کیلومتری‌ سوریان‌ نیز چشمه‌ و درختان‌ کهنسالی‌ وجود دارد که‌ این‌ محل‌، تفرجگاه‌ اهالی‌ است‌ (ایران‌. وزارت‌ کشور. ادارة‌ کل‌ آمار و ثبت‌ احوال‌، ج‌2، ص‌267). این‌ محل‌ ظاهراً مکان‌ قدیمی‌ یکی‌ از سه‌ موضع‌ بَوّان‌ در فارس‌ بوده‌ و نسبت‌ به‌ دو موضع‌ دیگر به‌ کرمان‌ نزدیکتر بوده‌ است‌ رجوع کنید به شعب‌ * بوّان‌.منابع‌: محمدحسن‌بن‌علی‌اعتمادالسلطنه‌ ، مرآة‌البلدان‌ ، چاپ‌ عبدالحسین‌ نوائی‌ و میرهاشم‌ محدث‌، تهران‌ 1367ـ1368ش‌؛ یدالله‌ افشین‌، رودخانه‌های‌ ایران‌ ، تهران‌ 1373ش‌، ج‌1، ص‌64ـ 65؛ ایران‌. وزارت‌ دفاع‌. ادارة‌ جغرافیائی‌ ارتش‌ ، فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیهای‌ کشور جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌ ، ج‌93: اقلید ، تهران‌ 1361ش‌؛ ایران‌. وزارت‌ کشور. ادارة‌ کل‌ آمار و ثبت‌ احوال‌، کتاب‌ جغرافیا و اسامی‌ دهات‌ کشور ، ج‌2، تهران‌ 1329ش‌؛ ایران‌. وزارت‌ کشور. معاونت‌ سیاسی‌ و اجتماعی‌. دفتر تقسیمات‌ کشوری‌، سازمان‌ تقسیمات‌ کشوری‌ جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌ ، تهران‌ 1376ش‌، ص‌29؛ عباس‌ جعفری‌، گیتاشناسی‌ ایران‌ ، ج‌1: کوهها و کوهنامة‌ ایران‌ ، تهران‌ 1368ش‌؛ حسن‌بن‌ حسن‌ فسائی‌، فارسنامة‌ ناصری‌ ، چاپ‌ منصور رستگار فسائی‌، تهران‌ 1367ش‌؛ مرکز آمار ایران‌، سرشماری‌ عمومی‌ نفوس‌ و مسکن‌ 1375: نتایج‌ تفصیلی‌ استان‌ فارس‌ ، تهران‌ 1376ش‌؛ نصرت‌الله‌ مشکوتی‌، فهرست‌ بناهای‌ تاریخی‌ و اماکن‌ باستانی‌ ایران‌ ، تهران‌ 1349ش‌؛ محمدتقی‌ مصطفوی‌، اقلیم‌ پارس‌ ، تهران‌ 1343ش‌؛ احمد معرفت‌، کوهها و غارهای‌ ایران‌ ، تهران‌ 1373ش‌؛ نقشة‌ تقسیمات‌ کشوری‌ ایران‌ ، تهران‌: گیتاشناسی‌، 1377ش‌؛ نقشة‌ تقسیمات‌ کشوری‌ سال‌ 1370: استان‌ فارس‌ ، تهران‌: مرکز آمار ایران‌، 1370ش‌.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

معصومه بادنج و صنوبر منصوری

حوزه موضوعی

جغرافیا

رده های موضوعی
جلد 4
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده