حزب پیکار
معرف
از احزاب ملی‌گرا با تمایلات سوسیالیستى در دهه 1320ش
متن
حزب پیکار، از احزاب ملی‌گرا با تمایلات سوسیالیستى در دهه 1320ش. مؤسس حزب خسرو اقبال، برادر کوچک‌تر منوچهر اقبال (وزیر، نخست‌وزیر و رئیس شرکت ملى نفت در دوره پهلوى دوم)، بود که با گروهى از دوستانش، که دانشجوى حقوق بودند، حزب را در 1321ش تأسیس کرد (تفضلى، 1376ش، ص 45 و پانویس). مرامنامه حزب بر سه محور پایه‌ریزى شد: حفظ استقلال و عظمت ایران، تأمین آسایش ملت، و طرف‌دارى از جوانان و تقویت آنان (حزب پیکار، ص 1). کمیته مرکزى حزب، که در 3 فروردین 1322 تشکیل شد، متشکل از خسرو اقبال و جلال شادمان با گرایش راست، و حسن مهرى و محمود تفضلى و جهانگیر تفضلى و رضا آذرخشى با تمایلات چپ بود (نبرد، ش 51، 3 فروردین 1322، ص 1؛ تفضلى، 1376ش، ص 46، 64).در 21 اردیبهشت 1321 روزنامه بهار، نخستین ترجمان (ارگان) حزب، با صاحب امتیازى احمدبهار و مدیریت اقبال منتشر شد. اقبال همچنین امتیاز سه روزنامه نبرد، ایران ما و داریا* را (به ترتیب به نام خود، جهانگیر تفضلى و حسن ارسنجانى*) گرفت که از اول مرداد 1321 نبرد، به جاى بهار، ناشر افکار حزب گردید (نبرد، ش 1، 1 مرداد 1321، ص 1؛ تفضلى، 1376ش، ص 46ـ47، 172ـ173).حزب تمایلاتِ قوىِ سوسیالیستى داشت و از همین رو تحدید مالکیت و تعدیل ثروت از همان آغاز در مباحث روزنامه بهار جاى گرفت (رجوع کنید به تفضلى، 1376ش، ص 183؛ ایران ما، ش 28، 28 تیر 1322، ص 1؛ براى آگاهى از مواضع حزب در قبال شوروى و کمونیسم رجوع کنید به نبرد، ش 12، 18 مرداد 1321، ص1). پس از توقیف نبرد در 1322ش، ایران ما به عنوان ترجمان حزب، با مدیریت جهانگیر تفضلى، در خرداد 1322 منتشر شد. در شهریور همان سال، انگلیسیها اقبال و تفضلى و دیگر رجال سیاسى و روزنامه‌نگارانى را که مظنون به همکارى با آلمان یا تمایلات ضدانگلیسى بودند، بازداشت کردند (تفضلى، 1376ش، ص 49 و پانویس). حزب پیکار یکى از مخالفان حزب توده ایران* و حزب عدالت (به رهبرى على دشتى*) بود و نشریاتِ حزب پیکار و توده با هم درگیریهاى قلمى شدیدى داشتند (براى نمونه رجوع کنید به همو، 1322ش، ص 1؛ نبرد، ش 38؛ 2آبان 1321، ص 1).در 1322ش، هنگام ورود سیدضیاءالدین طباطبائى* (اولین نخست‌وزیر پس از کودتاى 1299ش) به ایران، طرف‌داران سیدضیاء درصدد برآمدند از حزب پیکار، به عنوان پایگاه تبلیغاتى براى وى، بهره جویند. اعضاى حزب نیز معتقد بودند که از طریق همکارى با سیدضیاء می‌توانند حکومت را در دست بگیرند؛ بنابراین، به دوستان سیدضیاء پیشنهاد کردند که وارد حزب پیکار شوند و مقدمات ورود سیدضیاء را، به نام رهبر حزب، فراهم سازند، ولى دو دستگى میان اعضاى حزب مانع از تحقق این امر شد (ارسنجانى، ص 1). سیدضیاء پس از تشکیل حزب اراده ملى و به خدمت گرفتن تعداد زیادى روزنامه، در جرگه مخالفان حزب پیکار قرار گرفت (ایران ما، ش 377، 5 اردیبهشت 1324، ص 1).حزب پیکار در 1323ش با سه حزب استقلال، میهن‌پرستان و آزادی‌خواهان ائتلاف کرد و مجموعآ در 30 خرداد 1323 حزب میهن را تأسیس کردند. هدف از تشکیل آن، مقابله با احزاب وابسته به خارج بود؛ از این‌رو، میان حزب میهن با احزاب دیگر، چون حزب توده و حزب عدالت، برخوردهاى سیاسى پیش آمد (رجوع کنید به اسناد احزاب سیاسى ایران، ج 2، ص 302؛ تفضلى، 1376ش، ص 171؛ سنجابى، ص 69ـ :71 وى اسمى از حزب آزادی‌خواهان نبرده و به جز سه حزب مذکور، گروه خود را که بدون نام بوده، جزو مؤتلفان شمرده است). آن ائتلاف دیرى نپایید و حزب پیکار، بر اثر اختلاف، در مرداد 1324 از حزب میهن جدا شد و تشکیلات خود را از نو سازماندهى نمود و این‌بار به حزب توده گرایش یافت (براى دلایل این گرایش رجوع کنید به شهربانى کشور، ج 1، ص 35؛ اسناد احزاب سیاسى ایران، ج 1، ص 336ـ337)، ولى عملا پس از جدایى از حزب میهن، در شرف انحلال قرار گرفت، چنان‌که صد نفر باقی‌مانده نیز از تفضلى و اقبال جدا شدند و این دو به سوى قوام متمایل گشتند. اقبال در حزب دموکرات ایران شروع به فعالیت نمود و تفضلى نیز به اروپا رفت و بدین ترتیب حزب پیکار منحل شد (اسناد احزاب سیاسى ایران، ج 1، ص 330، توضیحات طیرانى).منابع : حسن ارسنجانى، «سیدضیاء چه می‌گوید»، پرورش، ش 75، 9 اسفند 1323؛ اسناد احزاب سیاسى ایران: 1320ـ1330ش، به کوشش بهروز طیرانى، تهران: سازمان اسناد ملى ایران، 1376ش؛ جهانگیر تفضلى، خاطرات جهانگیر تفضّلى، به کوشش یعقوب توکلى، تهران 1376ش؛ همو، «رهبران توده»، ایران ما، ش 22، 19 تیر 1322؛ حزب پیکار، «مرامنامه حزب پیکار»، نبرد، ش 13، 20 مرداد 1321؛ کریم سنجابى، امیدها و ناامیدی‌ها: خاطرات سیاسى دکتر کریم سنجابى، لندن 1368ش؛ شهربانى کشور، گزارشهاى محرمانه شهربانى، به کوشش مجید تفرشى و محمود طاهراحمدى، تهران 1371ش.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

پروین قدسی زاد

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 13
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده