حزب اجتماعیون اعتدالیون
معرف
از نخستین احزاب سیاسى در ایران، در آغاز مشروطه
متن
حزب اجتماعیون اعتدالیون، از نخستین احزاب سیاسى در ایران، در آغاز مشروطه. نامهاى دیگر آن، «اعتدالى» و «اعتدالیون» بود. زمینه تشکیل این حزب، به فعالیت گروه میانه‌رو در دوره اول مجلس شوراى ملى (1324ـ1326) بازمی‌گردد، ولى در عمل پیش از گشایش مجلس دوم، با هدف مقابله با اقدامات گروه تندرو (دموکراتها)، تشکیل شد (]روزنامه[ مجلس، سال 4، ش 23، ص 1ـ2؛ تقی‌زاده، 1349ـ 1358ش، ج 5، ص 51؛ قس بهار، ج 1، ص 8؛ دهخوارقانى، ص 34ـ35، که پیدایش حزب را بعد از افتتاح مجلس دوم دانسته‌اند). از جمله اعضا و هواداران برجسته حزب،سیدعبداللّه‌بهبهانى*، سیدمحمد طباطبایى*، سردار محیى، محمدولیخان سپهدار تنکابنى*، ناصرالملک* و عبدالحسین‌میرزا، از چهره‌هاى ساخص خاندان فرمانفرما*، بودند (براى فهرست کامل اسامى رجوع کنید به] روزنامه[ مجلس، سال4، ش65 و 66، ص4؛ ملکزاده، ج6، ص 1330؛ بهار، ج 1، ص 9ـ10). بهار (ج 1، ص10) از محمدصادق طباطبایى، علی‌محمد دولت‌آبادى، علی‌اکبر دهخدا*، قوام‌الدوله شکراللّه‌خان و حاج‌آقاى شیرازى به عنوان رهبران حزب نام برده است؛ ولى به گفته ملکزاده (همانجا)، مرتضى قلی‌خان نائینى در مجلس، رهبر حزب معرفى شد، گرچه رهبر واقعى آن محمدصادق طباطبایى بود. اِعظام قدسى (ج 1، ص 269) نیز حاج‌آقاى شیرازى را رهبر حزب خوانده است. آبراهامیان (ص 105)، باتوجه به ترکیب رهبرى، حزب اجتماعیون اعتدالیون را نماینده اشراف زمین‌دار و طبقه متوسط سنّتى شمرده است. از تشکیلات اجتماعیون اعتدالیون اطلاعى در دست نیست. منصوره اتحادیه (1381ش، ص 342، 346)، بر پایه برخى اسناد خانواده انصارى، قائل به وجود شعبه‌هاى فعال حزب در کرمان، اصفهان، تبریز، مشهد، مازندران، اراک و کرمانشاه است. نخستین مرامنامه حزب، که در هفت مادّه منتشر شد، با انتقاد محمدامین رسول‌زاده*، نظریه‌پرداز دموکراتها، مواجه گردید. او با اعیان و اشراف خواندن اعضاى حزب، به نام و طبقه اجتماعى حزب حمله کرد (رجوع کنید به رسول‌زاده، ص 65ـ83). در پاسخ به این انتقاد، مرامنامه مفصّل حزب، با محورهایى چون عدالت، آزادى، اصلاحات، روابط خارجى و سیاسات بین‌المللى، تعدیل میزان ارزاق، منع انحصار، دیانت، و اخلاق، در 49 فصل منتشر شد (رجوع کنید به ]روزنامه[ مجلس، سال 4، ش 84،ص2ـ3، ش85، ص2؛ حزب اجتماعیون اعتدالیون، ص2ـ72).نشریه‌هاى انقلاب (ملکزاده، همانجا)، شورى (بهار، ج 1، ص 14) وقت، و مجلس (اتحادیه، 1381ش، ص 340، 342ـ 343) ترجمان (ارگان) حزب بودند. اجتماعیون اعتدالیون در مجلس دوم موفق به کسب برترى در قیاس با دیگر احزاب، به ‌ویژه حزب دموکرات، شد. اجتماعیون اعتدالیون در مجلس دوم، 36 عضو داشت و به‌سبب داشتن «روش ملایم‌تر» و مخالفت با «کشتن و از میان بردن مستبدان و ارتجاعیها»، روحانیان و اعیان و بیشتر نمایندگان مجلس، هوادار یا عضو این حزب شدند. ریاست وزرایى سپهدار اعظم، محمدولیخان تنکابنى، و نایب‌السلطنگى ناصرالملک، دو تن از حامیان حزب اجتماعیون اعتدالیون، نیز دیگر عامل برترى حزب بود (ملکزاده، ج6، ص1367؛ بهار، ج1، ص 9؛ کسروى، ص154). اجتماعیون اعتدالیون، در مقابل حزب دموکرات، با احزاب «اتفاق و ترقى» و «ترقی‌خواهان جنوب» ائتلاف کردند و «هیئت مؤتلفه» را تشکیل دادند (یحیى دولت‌آبادى، ج 3، ص140؛ ایران. مجلس شوراى ملى، جلسه 22 صفر 1329 و جلسه 23 صفر 1329؛ تقی‌زاده، 1336، ص 6؛ نیز رجوع کنید به علی‌محمد دولت‌آبادى، ص 107، 109).به گفته بهار (ج 1، ص 13ـ14)، پس از انحلال مجلس دوم، حزب اجتماعیون اعتدالیون به دو دسته «آزادی‌خواه» و «روحانى» تقسیم شد.حزب اجتماعیون اعتدالیون در سومین دوره مجلس شوراى ملى (1333ـ1334)، به‌رغم حضور دو عضو روحانى و برجسته خود، سیدمحمدصادق طباطبایى و سید علی‌محمد دولت‌آبادى، در مقابل حزب دموکرات در اقلیت قرار گرفت. در این دوره از مجلس، بسیارى از اعضاى آن به احزاب دیگر پیوستند و برخى از اعضا نیز، چون علی‌اکبر دهخدا، اسداللّه کردستانى، نصرت‌السلطان و محسن انصارى، که نماینده مجلس نبودند، از حزب اجتماعیون اعتدالیون کناره گرفتند. به نظر می‌رسد دلیل این امر، ضعف مبانى نظرى، ضعف رهبرى و انشعاباتى بود که پیش از مجلس سوم صورت گرفت. همچنین جدایى اعضاى روحانى حزب، چون سیدحسن مدرس*، که رهبرى حزب تازه تأسیس «هیأت علمیه» را در مجلس سوم به دست گرفت، در تضعیف حزب اجتماعیون اعتدالیون بی‌تأثیر نبود (اتحادیه، 1371ش، ص 102، 107ـ 108، 113).با وقوع جنگ جهانى اول (1914ـ1918) و اشغال ایران، که مقارن با مجلس سوم بود، طرفین جنگ (متفقین و متحدین) کوشیدند تا حمایت نمایندگان مجلس را به دست آورند که در پى آن، به پیشنهاد کاردار آلمان، دموکراتها با اجتماعیون اعتدالیون به رهبرى محمدصادق طباطبایى به نفع آلمان ائتلاف کردند (سپهر، ص 47)، ولى این ائتلاف چندان نپایید (اتحادیه، 1371ش، ص 162، 179). در پى پیشروى روسها به تهران، دموکراتها و بسیارى از اجتماعیون اعتدالیون، به هواخواهى از متحدین (آلمان و متحدانش)، از تهران مهاجرت کردند و به‌سبب ضرورت جنگ، بار دیگر باهم ائتلاف کردند و دو حزب دموکرات و اجتماعیون اعتدالیون را منحل نمودند (بهار، ج 1، ص 14ـ23). به‌رغم تلاش برخى از اعضاى حزب، چون سیدمحمد اسلامبولچى و حاج محمدتقى بنکدار*، براى شرکت در انتخابات، در مجلس چهارم این حزب فعالیتى نداشت (صادق، مجموعه 3، ص 165ـ166).منابع : منصوره اتحادیه، احزاب سیاسى در مجلس سوم، تهران 1371ش؛ همو، پیدایش و تحول احزاب سیاسى مشروطیت : دوره‌هاى یکم و دوم مجلس شوراى ملى، تهران 1381ش؛ حسن اعظام قدسى، خاطرات من، یا، روشن شدن تاریخ صد ساله، تهران 1349ش؛ ایران. مجلس شوراى ملى، «مذاکرات مجلس: دوره دوم تقنینیه»، روزنامه رسمى کشور شاهنشاهى ایران، 20 شهریور 1325؛ محمدتقى بهار، تاریخ مختصر احزاب سیاسى ایران، تهران 1323ـ 1363ش؛ حسن تقی‌زاده، «دوره جدید مشروطیت در ایران»، کاوه، سال 3، ش 29ـ30، 6 شوال 1336؛ همو، مقالات تقی‌زاده، چاپ ایرج افشار: «کشف‌الغطاء»، تهران 1349ـ1358ش؛ حزب اجتماعیون اعتدالیون، دستور مشروح مسلکى، یا، مرامنامه حزب اجتماعیون اعتدالیون، ]بی‌جا، بی‌تا.[؛ علی‌محمد دولت‌آبادى، خاطرات سیدعلی‌محمد دولت‌آبادى: لیدر اعتدالیون، تهران 1362ش؛ یحیى دولت‌آبادى، حیات یحیى، تهران 1362ش؛ رضا دهخوارقانى، وقایع ناصرى، و توضیح مرام: دو رساله خطى، ]تهران[ 1356ش؛ محمدامین رسول‌زاده، «تنقید فرقه اعتدالیون، یا، اجتماعیون ـ اعتدالیون»، در مرامنامه‌ها و نظام‌نامه‌هاى احزاب سیاسى ایران در دوره دوم مجلس شوراى ملى، به کوشش منصوره اتحادیه (نظام‌مافى)، تهران : نشر تاریخ ایران، 1361ش؛ ]روزنامه[ مجلس، سال 4، ش 23، 26 شوال 1328، ش 65 و 66، غره ربیع‌الاول 1329، ش 84، 27 ربیع‌الآخر 1329، ش 85، غره جمادی‌الاولى 1329؛ احمدعلى سپهر، ایران در جنگ بزرگ: 1918ـ 1914، تهران 1336ش؛ صادق صادق، خاطرات و اسناد مستشارالدوله صادق، چاپ ایرج افشار، تهران 1361ـ 1374ش؛ احمد کسروى، تاریخ هیجده ساله آذربایجان، تهران 1378ش؛ مهدى ملکزاده، تاریخ انقلاب مشروطیت ایران، تهران 1363ش؛Ervand Abrahamian, Iran between two revolutions, Princeton, N. J. 1983.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

مریم جواهری

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 13
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده