حزب در افریقای مسلمان غیرعرب.
معرف
اوضاع سیاسى و احزاب در افریقا متأثر از توسعه نیافتگى افریقا و سلطه استعمار در این سرزمین است
متن
حزب در افریقاى مسلمان غیرعرب. اوضاع سیاسى و احزاب در افریقا متأثر از توسعه نیافتگى افریقا و سلطه استعمار در این سرزمین است. این توسعه نیافتگى باعث شده است که در افریقا، باوجود روحیه ضداستعمارى، گروههاى سیاسى نتوانند به طور سازمان‌یافته به طرح خواستهاى خود بپردازند (رجوع کنید به افریکانا، ص 1010؛ هاینز، ص 34ـ35؛ تامسون، ص 7ـ 23؛ نیز رجوع کنید به ادامه مقاله). فعالیت احزاب در افریقا بیشتر در قالب گروههاى قبیله‌اى، خویشاوندى،انجمنهاى صوفی‌گری‌وآموزشى و گروههاى اصلاح‌طلب و نوگرا سازماندهى شد (لاپیدوس، ص875؛ >افریقاى جنوب صحرا 1993<، ص857؛ چاند، ص 361؛ افریکانا، ص 579). در افریقاى پس از استقلال، جنبشهاى ملی‌گرایانه، که بیشتر مشروعیت خود را در نتیجه مبارزه با استعمار به دست آورده بودند، قدرت را در دست گرفتند. اما بلافاصله دولتهاى تک‌حزبى و حکومتهاى نظامى بر کشورهاى افریقایى مسلط شدند. بیشتر رهبران در افریقا معتقد بودند که باید براى تحقق وحدت ملى، فعالیتهاى چندحزبى در کشور محدود شود زیرا دموکراسى چندحزبى در افریقا هیچ پیشینه‌اى ندارد و حکومتهاى مستقل، جوامع چند پاره نژادى را به ارث برده‌اند و حتى تعدادى از آنها جدایی‌خواه‌اند. از سوى دیگر، پیروى از نهادهایى که موجد نابرابرى و مبارزه طبقاتى در جامعه می‌شوند و اِعمال روشِ آنها در افریقا، که عمدتآ فاقد این شکافهاى اجتماعى است، امرى بیهوده است. از نظر آنان نهادهاى سیاسى افریقا باید تبلور سنّتهاى افریقا باشند؛ ازاین‌رو، بیشتر دولتهاى افریقایى با این توجیهات، فرایند تمرکزگرایى قدرت را در پیش گرفتند (والرستاین، ص 134ـ141، 216ـ 221؛ تامسون، ص 110ـ 111، 229).تا اواخر دهه 1370ش/ 1990، نظامهاى تک‌حزبى و حکومتهاى نظامى همچنان الگوى مسلط در افریقا بودند. از دهه 1370ش/ 1990 دولتمردان در سراسر قاره افریقا اصلاحات سیاسى کردند. ابتدا تظاهرات پراکنده‌اى در نواحى گوناگون رخ داد که هدف اولیه آن، ساماندهى اوضاع اقتصادى بود، اما در مراحل بعد، اصلاحات فراگیر سیاسى در نظر گرفته شد. سرانجام، نخبگان حاکم به فشارهاى سیاسى تن دادند، به گونه‌اى که تا 1378ش/ 1999 تعداد کشورهاى داراى نظام چندحزبى، از نُه کشور به 45 کشور افزایش یافت و در دهه 1370ش/ 1990، بیش از 140 انتخابات چندحزبى برگزار شد (تامسون، ص 27ـ28، 229ـ236؛ کاپتیژن، ص240؛ نیز رجوع کنید به ادامه مقاله).پس از فروپاشى فدراسیون مالى، کشور مالى کنونى شکل گرفت و در 1339ش/ 1960 به استقلال رسید و مودیبو کیتا به ریاست جمهورى برگزیده شد. همایش فوق‌العاده اتحاد سودان ـ مجمع دموکراتیک افریقا، با مرام سوسیالیستى، به رهبرى وى برگزار شد و پیروى از الگوى توسعه سوسیالیستى تا 1347ش/ 1968 ادامه یافت (احمدى نوحدانى، ص 91، 145ـ 146). از 1347 تا 1370ش/ 1968ـ1991 موسى ترائوره رئیس‌جمهورى بود. او حزب اتحاد دموکراتیک خلق مالى را تأسیس نمود تا به‌خواستهاى مردم از طریق این حزب پاسخ گوید و از فشار افکار عمومى بر دولت بکاهد (همان، ص 148ـ 149). در 1360ش/1981 نیز اتحادیه انجمن اسلامى براى اتحاد و پیشرفت مالى تأسیس شد که بخشى از هدف آن مبارزه با گسترش جریانهاى اسلامى تندرو در آن کشور بود (هاینز، ص 126).در 1369ش/ 1990، به منظور تقویت روند مردم‌سالارى، دو نهاد دموکراتیک در مالى تأسیس شد: کنگره ملى ابتکار دموکراتیک و ائتلاف براى دموکراسى در حزب مالى ـ پان‌افریکن براى آزادى، همبستگى و عدالت (آدما). تأسیس برخى تشکلهاى دیگر نیز در تحولات کشور بسیار مؤثر بود. این تشکلها خواستار برقرارى تکثرگرایى حزبى و دموکراسى در کشور شدند. از اوایل دهه 1370ش/ 1990، زمینه‌گذار از نظام تک‌حزبى به نظام دموکراتیک فراهم شد. سرانجام، با تصویب قانون اساسى جدید در 23 فروردین 1371/ 12 آوریل 1992، نظام چندحزبى در کشور به‌رسمیت شناخته شد و حدود هفتاد حزب در کشور تأسیس گردید. البته از میان این احزاب، حدود پانزده حزب فعال‌اند و حزب آدما از 1371 تا 1381ش/ 1992ـ 2002 بیشتر کرسیهاى مجلس و شهرداریها و نیز دولت را در اختیار داشت (احمدى نوحدانى، ص150ـ152، 170ـ171).در تانزانیا، در 1343ش/ 1964، حزب افرو ـ شیرازى، به رهبرى شیخ‌عبید امانى گرومه، به قدرت رسید. در 1344ش/ 1965، براساس قانون اساسى جدید، نظام سیاسى تک‌حزبى به ‌اجرا درآمد، ولى در عمل تا 1356ش/ 1977 فضاى سیاسى کشور تحت سیطره دو حزب ملی‌گرا، اتحادیه ملى افریقایى تانگانیکا و افرو ـ شیرازى، بود (>افریقاى جنوب صحرا 1993<؛ ص 857؛ >دستینه سیاسى جهان: 1998<، ص 903ـ 904؛ کوک، ص 552). در 1356ش/ 1977، با ادغام اتحادیه ملى افریقایى تانگانیکا و حزب افرو ـ شیرازى، حزب انقلابى خلق تشکیل شد و مجمع ملى تانزانیا قانون اساسى دائمى را تصویب کرد که ضامن سلطه حزب انقلابى خلق در نظام حکومتى بود. در 1363ش/ 1984 مجمع ملى در قانون اساسى تغییراتى داد که براساس آن، اختیارات رئیس‌جمهورى محدود و بر اختیارات مجمع ملى افزوده شد (>دستینه سیاسى جهان: 1998<، همانجا). در 1371ش/ 1992 قانون اساسى جمهورى متحد تانزانیا و زنگبار، به منظور ایجاد نظام سیاسى چندحزبى، اصلاح شد و در همان سال چند سازمان سیاسى رسماً به ثبت رسید (همانجا؛ لوذى و وسترلوند، ص 108).در نیجریه احزاب با اینکه پیشینه طولانی‌ترى دارند، هیچگاه پایدار نبوده‌اند و فعالیت آنها با تغییر حکومتها و بروز کودتاها یا اختلافات داخلى به پایان رسیده است. حزب ملى دموکراتیک نیجریه، نخستین و قوی‌ترین حزب ملی‌گراى این کشور بود که هربرت مکاوولى آن را، با هدف استقلال‌طلبى و حفظ منافع ملى در دوران استعمار بریتانیا، تأسیس نمود. در 1330ش/1951 حزب گروه عمل، به رهبرى اوبافمى آوولوو، با گرایشهاى سوسیالیستى، تأسیس شد. اصول و خواستهاى این حزب، گسترش آزادیهاى عمومى، رفاه مردم، تشکیل دولتى قدرتمند، و برپایى حاکمیت فدرالیسم به منظور حفظ وحدت کشور بود. گروه عمل به صورت مؤثرترین حزب سیاسى سازمان‌یافته درآمد. در همان سال حزب کنگره مردم شمال (ان پى سى) به رهبرى ساردونا سوکوتو و سراحمدو بلو به ‌وجود آمد. هدف حزب، تشکیل دولت نیجریه‌اى و اعطاى اختیارات و آزادیهاى قانونى براى توسعه و پیشرفت منطقه شمال بود (طالشى صالحانى، ص110ـ116؛ آدامولکن، ص 42).اتحادیه عناصر ترقی‌خواه شمال (نپو) در شمال نیجریه در 1345ش/ 1966 نیز براى توسعه و تحکیم هویت اسلامى در جامعه کوشید. مسیحیان این اقدام را تهدیدى جدّى تلقى کردند (>تاریخ اسلام در افریقا<، مقدمه لوتزیون و پاول، ص 17؛ آسیمنگ، ص 224). از 1345ش/ 1966 نظامیان قدرت را در دست گرفتند. حزب ملى نیجریه به سرپرستى شهو شگارى و بر مبناى اندیشه‌هاى اسلامى تأسیس شد، پس از آن حکومت نظامیان بر کشور ادامه یافت تا اینکه در انتخابات 1378ش/ 1999 اوباسانجو به ریاست جمهورى رسید و دموکراسى چندحزبى در کشور حاکم شد (تامسون، ص 76ـ 78؛ آسیمنگ، ص 225؛ لاپیدوس، ص 845).در 1325ش/ 1946 در نیجر، حزب ترقی‌خواه نیجرـ مجمع دموکراتیک افریقایى تأسیس شد، که نخبگان را در کانون توجه و کارگران را در حاشیه قرار می‌داد. در 1335ش/ 1956 دو حزب دیگر، به نامهاى بلوک عمل نیجرى و اتحادیه دموکراتیک نیجر، تأسیس شد (افریکانا، ص 1429). اتحادیه دموکراتیک نیجر بعدها به حزب سوابا (آزادى) تغییر نام داد.از این حزب عمدتاً اقوام هوسا پشتیبانى می‌کردند و پس از استقلال، رئیس‌جمهور، هامانى دیورى، آن را غیرقانونى اعلام کرد (همانجا). در 1353ش/1974 انجمن اسلامى نیجر، با هدف ایجاد وحدت در میان قبایل نیجرى با سلیقه‌هاى متفاوت سیاسى، تأسیس گردید (هاینز، ص 126). تکثر احزاب در نیجر تا زمان استقلال وجود داشت، ولى بلافاصله به نظام تک‌حزبى و نظامیگرى تا 1371ش/ 1992 بدل شد. نخستین انتخابات با تعدد احزاب در 1372ش/ 1993 برگزار گردید (رجوع کنید به افریکانا، 1431؛ >سیاست و جامعه در افریقاى معاصر<، ص 224).در سنگال، حزب سوسیالیست سنگال در 1314ش/ 1935 و حزب سوسیالیست فرانسه در 1324ش/ 1945 تأسیس شد، که به بیرون راندن استعمار از کشور انجامید (دیوپ، ص 72؛ الهى، ص 174). پس از استقلال سنگال در 1339ش/ 1960 و به ریاست جمهورى رسیدن لئوپولد سدار سنگور در 14 شهریور / 5 سپتامبر همان سال، اتحادیه عناصر پیشرو تا اسفند 1352/مارس 1974 حزب حاکم در کشور بود. پس از آن، سدار سنگور کوشید چهره‌اى دموکراتیک به حکومت بدهد؛ ازاین‌رو، در مرداد 1353/ اوت 1974 حزب دموکراتیک سنگال، و در مرداد 1355/ اوت 1976 دو حزب اتحادیه سوسیالیست دموکراتیک و جامعه ملى دموکراتیک، هر دو با مشى لیبرالى و دموکراتیک، تأسیس شد (الهى، ص174ـ175؛ >سیاست و جامعه در افریقاى معاصر<، ص223).در گینه، حزب‌دموکراتیک گینه در 1326ش/ 1947تشکیل شد. حزب با اتخاذ خط‌ مشى سوسیالیستى و استقلال‌طلبانه، براى خودمختارى کشور تلاش نمود. در 7 مهر 1335/ 28 سپتامبر 1956 گینه به استقلال رسید. از 1337 تا 1363ش/ 1958ـ1984، احمد سکوتوره* تمام امور کشور را در اختیار داشت و هیچ‌گونه تحرک حزبى وجود نداشت. اما پس از مرگ وى، در 1363ش/ 1984 در قانون اساسى کشور نظام دو حزبى پیش‌بینى شد و از 1371ش/1992 رسمآ نظام چندحزبى پذیرفته شد (کورنون، ص 206؛ مسائلى، ص 156ـ 157، 166ـ167؛ >سیاست و جامعه در افریقاى معاصر<، ص 147).در ساحل عاج در 1323ش/1944 اتحادیه کشاورزى تشکیل شد و در 1325ـ1326ش/ 1946ـ1947، پس از تشکیل مجلس، نخستین تشکیلات سیاسى در کشور به وجودآمد و اتحادیه کشاورزى به حزب دموکراتیک ساحل عاج تغییرنام داد و بویگنى، از مبارزان و استقلال‌طلبان، رهبرى آن را برعهده گرفت (دیوپ، ص 75؛ الهى، ص 158).پس از استقلال کشور در 1339ش/ 1960، بویگنى به ریاست‌جمهورى رسید و نظام تک‌حزبى بر کشور حاکم شد (تامسون، ص 122ـ 123). اما از اواسط دهه 1360ش/ 1980 اوضاع اقتصادى ساحل عاج رو به وخامت گذاشت و مردم شروع به اعتراض و اعتصاب کردند و خواستار ایجاد نظام چندحزبى شدند (کابا، ص 199). بویگنى تا زمان مرگش در 1372ش/1993 رئیس‌جمهورى بود. پس از آن، ناآرامیهاى سیاسى بر کشور حکمفرما شد، تا اینکه در 1382ش/ 2003 حکومت آشتى ملى شکل گرفت و ناآرامیها تا حدودى کاهش یافت (همانجا؛ تامسون، ص 124، 126).در غنا نخست اتحادیه‌هاى تجارى قدرت گرفت و سپس حزب کنگره مردم غنا تأسیس شد (رجوع کنید به سوره ـکانال و بواهن، ص 168ـ169). در 1311ش/1932 به کوشش مسلمانان، انجمن مسلمانان ساحل طلا تأسیس شد، که براى بیدارى مسلمانان تلاش می‌کرد. در 1333ش/ 1954 مسلمانان، حزب انجمن مسلمانان را تأسیس کردند که براى پیشبرد امور مسلمانان می‌کوشید (هاینز، ص 72). در دهه 1340ش/ 1960 قدرت در دست دولت متمرکز شده بود (تامسون، ص110) تا اینکه، پس از اجراى چندین مرحله برنامه تعدیل ساختارى، با پیروزى راولینگ در انتخابات 1371ش/1992، دموکراسى بر کشور حاکم شد (همان، ص 192ـ 197).توگو در 7 فروردین 1339/ 27 مارس 1960 به استقلال رسید. در این سال، انجمن جوانان مسلمان توگو تشکیل شد.در شهریور 1342/ سپتامبر 1963، اتحادیه مسلمانان توگو به ‌وجود آمد که هدف اصلى آن مقابله با بدعت و صوفی‌گرایى و تقویت وحدت میان مسلمانان توگو و دیگر مسلمانان بود. در دى 1345/ ژانویه 1967 ژنرال ایادما به قدرت رسید و در 22اردیبهشت 1346/ 12 مه 1967 فعالیت تمامى احزاب در توگو ممنوع شد. وى در 1348ش/ 1969 حزب تجمع ملت توگو را، به منظور اتحاد و تقویت وحدت ملى توگو، تشکیل داد که تنها حزب حاکم بر کشور شد (الهى، ص 108؛ >کتاب سال جهان اروپا 2003<، ج 2، ص4070ـ4074؛ کوک، ص 285ـ 286، 290ـ291؛ نیز رجوع کنید به توگو*، مسلمانان).منابع : سیروس احمدى نوحدانى، فرهنگ و تمدن کشور مالى، مشهد 1384ش؛ حسین الهى، تاریخ آفریقا، ]تهران[ 1368ش؛ حسین طالشى صالحانى، نیجریه، تهران: وزارت امور خارجه، دفتر مطالعات سیاسى و بین‌المللى، 1382ش؛ ماریان کورنون، تاریخ معاصر آفریقا از جنگ دوم جهانى تا امروز، ترجمه ابراهیم صدقیانى، تهران 1365ش؛ ژوزف کوک، مسلمانان افریقا، ترجمه اسداللّه علوى، مشهد 1373ش؛ محمود مسائلى، جمهورى گینه، تهران: وزارت امورخارجه، دفتر مطالعات سیاسى و بین‌المللى، 1374ش؛ ایمنیوئل موریس والرستاین، استقلال آفریقا، ترجمه علی‌اصغر بهرام‌بیگى، تهران 1345ش؛Ladipo Adamolekun, Politics and administration in Nigeria, Ibadan 1986; Africa South of the Sahara 1993, 22nd ed., London: Europa Publications, 1992, s.v. "Tanzania: recent history" (by John Lonsdale); Africana: the encyclopedia of the African and African American experience, ed. Kwame Anthony Appiah and Henry Louis Gates, [New York?]: Basic Civitas Books, 1999, s.vv. "Decolonization in Africa" (by Frederick Cooper), "Islamic fundamentalism" (by Abdullahi Ahmed An-Na'im), "Niger" (by Elizabeth Heath); Max Assimeng, Religion and social change in West Africa: an introduction to the sociology of religion, Accra 1989; Abdin Chande, "Radicalism and reform in East Africa", in The History of Islam in Africa, ed. Nehemia Levtzion & Randall L. Pouwels, Athens, Ohio: Ohio University Press, 2000; Majhemout Diop, "Tropical and equatorial Africa under French, Portuguese and Spanish domination: 1935-45", in General history of Africa, vol.8, ed. Ali A. Mazrui, California: Heinemann, Paris: Unesco, 1993; The Europa world yearbook 2003, London: Europa Publications, 2003; Jeff Haynes, Religion and politics in Africa, Nairobi 1996; The History of Islam in Africa, ed. Nehemia Levtzion & Randall L. Pouwels, Athens, Ohio: Ohio University Press, 2000; Lansine Kaba, "Islam in West Africa: radicalism and the new ethic of disagreement, 1960-1990", in ibid; Lidwien Kapteijns, "Ethiopia and the Horn of Africa", in ibid; Ira M. Lapidus, A history of Islamic societies, Cambridge 1991; Abdulaziz Y. Lodhi and David Westerlund, "Tanzania", in Islam outside the Arab world, ed. David Westerlund and Ingvar Svanberg, Richmond: Curzon, 1999; Political handbook of the world: 1998, ed. Arthur S.Banks and Thomas C.Muller, New York: CSA Pubs. 1998; Politics and society in contemporary Africa, [by] Naomi Chazan etal., Boulder, Colo.: Lynne Rienner Publishers, 1999; Jean Suret-Canale and Albert Adu Boahen, "West Africa: 1945-60", in General history of Africa, ibid; Alex Thomson, An introduction to African politics, London 2004.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

محمدرضا شکیبا

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 13
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده