حزب در هند و بنگلادش.
معرف
شکل‌گیرى احزاب در شبه قاره هند به مبارزات مردم این سرزمین براى رهایى از استعمار انگلستان در سالهاى 1300/ دهه 1880، بازمی‌گردد
متن
حزب در هند و بنگلادش. شکل‌گیرى احزاب در شبه قاره هند به مبارزات مردم این سرزمین براى رهایى از استعمار انگلستان در سالهاى 1300/ دهه 1880، بازمی‌گردد. در سالها، انگلیسیها بنابر مصالح سیاسى تصمیم گرفتند در اداره بخشهاى کوچک، مانند اداره برخى شهرها و روستاها، هندیها را نیز مشارکت دهند. از این‌رو، در 1303/ 1885 کنگره ملى هند، به ابتکار سر الن اکتاوین هیوم، تشکیل شد تا از این طریق، مشکلات هندیها به شیوه‌اى نظام‌مند به حکومت انگلیس منتقل شود (>احزاب سیاسى در جنوب آسیا<، مقدمه میترا و انسکت، ص 1؛ میسرا، ص 46ـ49).در مدت کوتاهى، کنگره ملى هند نماینده اصلى طبقه متوسط جامعه شد و از دولت استعمارى انگلیس خواست تا در امور ادارى و سیاسى هندیها را بیشتر مشارکت دهد. مجلس انگلیس هم مجبور شد در 1319/1901، 1338/1919 و 1343/ 1935، با تصویب لوایحى، آزادیهاى سیاسى بیشترى به هندیها بدهد و بدین ترتیب، عده بیشترى از هندیها، هرچند به صورت محدود، وارد عرصه سیاست شدند (شارما، ص 1؛ راب، ص 184؛ میسرا، همانجا).در کنگره ملى هند برخى بر آن بودند که باید با حکومت استعمارى به امید دستیابى به آزادیهاى بیشتر همکارى کرد و برخى به مقابله با نیروهاى انگلیسى اعتقاد داشتند. این اختلافات و نیز سیاستهاى سختگیرانه انگلستان ــکه تا مرحله سرکوب و زندانى کردن سران و رهبران سیاسى هند نیز پیش رفت ــ مشارکت هندیها را در امور سیاسى و ادارى کشور با وقفه روبه‌رو می‌کرد (>احزاب سیاسى در جنوب آسیا<، همانجا). با این حال، کنگره ملى هند به عنوان اصلی‌ترین حزب، توانست جنبش آزادی‌خواهى را هدایت کند و افراد بسیارى را با گرایشهاى اعتقادى و سیاسى مختلف، که همگى خواهان استقلال هند بودند، گردهم آورد. گاندى هم توانسته بود گرایشهاى مختلف موجود در کنگره ملى هند را در قالب جنبش عدم همکارى در کنار هم جمع کند. بنابراین، جنبش مردمى گسترده‌اى متشکل از همه قشرها، به رهبرى حزب کنگره شکل گرفت (راب، ص 186؛ >حکومت و سیاست در آسیاى جنوبى <، ص 99)؛ اما در دهه 1310ش/ 1930، این جنبش ملى تحت‌تأثیر مسائل متعدد، به‌ویژه اختلافات دینى، دچار چنددستگى شد. برخى از مسلمانان تحت رهبرى جامعه مسلمانان سراسر هند*، درصدد حفظ منافع خود برآمدند و سرانجام، در 1326ش/ 1947 پس از آزادى شبه‌قاره از استعمار انگلیس، این منطقه به هند و پاکستان تقسیم گردید.پس از آن، کنگره ملى هند، به رهبرى نهرو، قدرت را در هند در دست گرفت و به فعالیت ادامه داد (هند در آن زمان از لحاظ سیاسى و مذهبى یک دست‌تر شده بود). از سوى دیگر، تشکلهاى سیاسى زیادى از کنگره خارج و به احزاب سیاسى رقیب آن بدل شدند (>حکومت و سیاست در آسیاى جنوبى <، همانجا). به این ترتیب پس از 1346ش/1967، نوعى نظام چندحزبى در هند به وجود آمد.از آن زمان احزاب در این کشور به چهار دسته کلى تقسیم شدند: 1)احزاب ملى، که از حمایت گسترده در سراسر هند برخوردارند، مانند حزب مردم هند، حزب جاناتا دال، حزب کمونیست هند و حزب کمونیست هند (مارکسیست ـ لنینیست؛ همان، ص 101؛ چیبر و پتروکیک، ص 56ـ 75). 2)احزاب منطقه‌اى، که بر زبان فرهنگ و تاریخ مشترک مناطق گوناگون هند تکیه دارند. این احزاب، نماینده منافع منطقه‌اى فارغ از منافع طبقاتى (کاستى) و مذهبى اعضاى خود هستند و ازاین‌رو قدرت آنها به منطقه جغرافیایى خاصى محدود است. از جمله این احزاب، مجمع ملى جامو و کشمیر است.3)احزابى که عضویت در آنها انحصارى است و اعضاى آنها به جامعه مذهبى یا قومى خاصى تعلق دارند. مسلم لیگ در ایالات کرالا از جمله این احزاب است. 4)احزابى که تحت‌تأثیر اشخاص متنفذ و مسائل محلى تشکیل می‌شوند. عمر این احزاب گاه کوتاه است و معمولا پس از مدتى جذب احزاب دیگر می‌شوند (>حکومت و سیاست در آسیاى جنوبى <، ص 102ـ103؛ نیز رجوع کنید به چیبر و پتروکیک، همانجا).حزب در بنگلادش. بنگلادش زمانى بخشى از هند بود و سپس بخشى از کشور پاکستان کنونى شد و پاکستان شرقى نام گرفت؛ از این‌رو، غالب احزاب سیاسى این کشور از درون احزاب سیاسى هند یا پاکستان سربرآورده‌اند. اختلافات بین پاکستان شرقى (بنگلادش کنونى) و پاکستان غربى، به ویژه بر سر مسائل فرهنگى و سیاسى، موجب شد تا کسانى که پیش از استقلال پاکستان در 1326ش/1947، فعال سیاسى بودند، در اوایل دهه 1330ش/1950 با تشکیل گروهها و احزاب مختلف بر فعالیت خود در این عرصه بیفزایند. این روند با کاهش قدرت مسلم‌لیگ* در پاکستان شرقى هم‌زمان بود (>حکومت و سیاست در آسیاى جنوبى <، ص 279، 289؛ سن، ص 89).فضل‌الحق که پیش از استقلال پاکستان، نخست‌وزیر ایالت بنگال بود، حزب خود یعنى حزب کشاورزان و مردم را با عنوان حزب دهقانان و کارگران احیا کرد. این حزب و حزب عوامی‌لیگ*، با ایجاد جبهه متحد نقش عمده‌اى در انتخابات ایالتى در 1333ش/1954 ایفا کردند. در این انتخابات، جبهه متحد در مقابل مسلم‌لیگ به پیروزى چشمگیرى دست یافت (ادانل، ص 49ـ50؛ سن، همانجا؛ احمد، ص 470).در آغاز دوره ریاست جمهورى ایوب‌خان، در دهه 1340ش/ 1960، در پاکستان فشار زیادى بر فعالیت احزاب سیاسى وارد شد. در این دوره، برخى احزاب پاکستان شرقى، به‌ویژه به رهبرى عوامی‌لیگ، به مقابله با ایوب‌خان پرداختند. پس از روى کارآمدن یحیی‌خان در انتخابات عمومى 1349ش/ 1970، عوامی‌لیگ بیشتر کرسیهاى مجلس را کسب کرد، اما ژنرال یحیی‌خان تصمیم مجمع مبنى بر نخست‌وزیرى مجیب‌الرحمان*، رهبر عوامی‌لیگ، را نپذیرفت و نخستین نشست مجمع را به زمان دیگرى موکول کرد، که این موضوع موجب بالا گرفتن درگیریهاى خشونت‌آمیزى در پاکستان شرقى شد. با استقلال بنگلادش در 1350ش/1971، مجیب‌الرحمان نخست‌وزیر و با تغییر قانون اساسى در 1354ش/ 1975 رئیس‌جمهور شد. مجیب در همین سال همه احزاب بنگلادش را منحل و حکومت را تک‌حزبى اعلام کرد (رجوع کنید به بنگلادش*). پس از آن، حزب عوامی‌لیگ به حزب عوامی‌لیگ دهقانان و کارگران بنگلادش تغییر نام داد و همه اعضاى مجلس موظف شدند به آن بپیوندند، اما با ترور مجیب در همان سال، این حزب منحل شد (سن، ص 299؛ ادانل، ص 180).پس از آنکه ژنرال ضیاءالرحمان* در آبان 1354/ نوامبر 1975 در بنگلادش به ‌قدرت رسید، تصمیم گرفت حزب فراگیرى تأسیس کند. او در 11 شهریور 1357/ اول سپتامبر 1978 حزب ملی‌گراى بنگلادش را به وجود آورد که امروزه نیز از احزاب مهم بنگلادش است. ترور ضیاء در 10 خرداد 1360/ 30 مه 1981 به دست افسران شورشى، به این حزب ضربه سختى زد، هر چند همسر او، خالده‌بیگم ضیاء، به عنوان رهبر جدید این حزب، آن را سازماندهى نمود (رجوع کنید به حزب ملی‌گراى بنگلادش*). پس از آنکه ژنرال حسین‌محمد ارشاد در 1362ش/1983 به رئیس‌جمهورى رسید، تلاش کرد براى تثبیت مشروعیت حکومت خود حزبى سیاسى تأسیس کند. در 11 دى 1364/ اول ژانویه 1985، به ابتکار و رهبرى او حزب سیاسى جدیدى به نام حزب ملى ایجاد شد. اعتراضات گسترده در سراسر بنگلادش به رهبرى حزب ملی‌گراى بنگلادش و عوامی‌لیگ علیه دولت، ارشاد را وادار کرد در 1369ش/1990 قدرت را به دولتى بی‌طرف واگذار کند (رجوع کنید به حزب ملى بنگلادش*).از 1369ش/ 1990 به بعد، در عرصه سیاست بنگلادش، رقابت اصلى بین دو حزب مهم این کشور، یعنى حزب ملی‌گراى بنگلادش به رهبرى خالده‌بیگم ضیاء و عوامی‌لیگ به رهبرى حسینه واجد (دختر مجیب‌الرحمان)، بوده است که هر کدام از آنها با ائتلاف با احزاب دیگر، قدرت را در دست می‌گرفتند (رجوع کنید به حزب ملی‌گراى بنگلادش*). در انتخابات 1380ش/ 2001، علاوه بر این دو حزب، احزاب دیگرى چون جماعت اسلامى* و حزب ملى بنگلادش نیز توانستند برخى از کرسیهاى مجلس را به دست آورند (>آسیاى جنوبى 2008<، ص 127؛ مظفر احمد، ص 61).منابع :Kamal Uddin Ahmed, "1954 elections: issues of autonomy", in History of Bangladesh: 1704-1971, vol.1, ed. Sirajul Islam, Dacca: Asiatic Society of Bangladesh, 1992; Pradeep K. Chhibber and John R. Petrocik, "Social cleavages, elections, and the Indian party system", in Parties and party politics in India, ed. Zoya Hasan, New Delhi: Oxford University Press, 2004; Government and politics in South Asia, [by] Craig Baxter et al. Boulder, Col.: Westview Press, 2002; Bankey Bihari Misra, The Indian Political parties: an historical analysis of political behaviour up to 1947, Delhi 1976; Muzaffer Ahmad, "Bangladesh", in Electoral processes and governance in South Asia, New Delhi: Sage Publications, 2008; Charles Peter O'Donnell, Bangladesh: biography of a Muslim nation, Boulder 1984; Political parties in South Asia, ed. Subrata K. Mitra, Mike Enskat, and Clemens Spiess, Westport, Ct.: Praeger, 2004; Peter Robb, A history of India, Basingstoke, Engl. 2002; Rangalal Sen, Political elites in Bangladesh, Dacca 1986; Shnker Dayal Sharma, "The Indian National Congress", in Indian political parties: programmes, promises, and performances, ed. L. M. Singhvi etal. Delhi: Institute of Constitutional and Parliamentary Studies, [c 1971]; South Asia 2008, 5th ed., London: Routledge 2007.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

احمد تقی زاده

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 13
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده