بنی معین
معرف
طایفه‌ای‌ از عربهای‌ ایران‌، از قبیلة‌ عدنانی‌ حَرب‌
متن
بنی‌معین‌ ، طایفه‌ای‌ از عربهای‌ ایران‌، از قبیلة‌ عدنانی‌ حَرب‌. اینان‌ از قرن‌ یازدهم‌ در بعضی‌ سواحل‌ و جزایر شمال‌شرقی‌ خلیج‌ فارس‌، بویژه‌ قشم‌، استقرار یافته‌اند. جمعیت‌ این‌ طایفه‌ در آغاز ورود به‌ ایران‌ بالغ‌ بر هشت‌هزار نفر و مرکب‌ از سه‌ تیره‌: حوازم‌ (= اوازم‌، هازم‌) از آل‌محمد، احامده‌، و حناحنه‌ از آل‌عبدالرحمان‌ بودند (سدیدالسلطنه‌، ص‌ 610). عمررضا کحاله‌ (ج‌ 1، ص‌ 260) از طایفة‌ بنی‌معین‌ نامی‌ به‌ میان‌ نیاورده‌ و تنها از دو تیرة‌ احامده‌ و حوازم‌ در شمار تقسیمات‌ قبیلة‌ حرب‌ نام‌ برده‌ است‌.این‌ طایفه‌ نخست‌ در بندر عَسَلویه‌ و سپس‌ در بندر نخیلو ساکن‌ شد، و در اندک‌ زمانی‌ حکومت‌ آن‌ سامان‌ به‌ دست‌ مشایخ‌ ایشان‌ افتاد (سدیدالسلطنه‌، ص‌ 610ـ611). این‌ حکومت‌ در قرنهای‌ یازدهم‌ و دوازدهم‌ بتدریج‌ در بعضی‌ نواحی‌ همجوار گسترش‌ یافت‌، و بندر کَنگ‌ نیز ضمیمة‌ امارت‌ آنان‌ شد (همان‌، ص‌ 611). ورود گروهی‌ از طایفة‌ جواسم‌ عمان‌ ظاهراً در پایان‌ سلطنت‌ نادرشاه‌، به‌ بندر کنگ‌ وضع‌ سیاسی‌ آنجا را دگرگون‌ کرد و سبب‌ انتقال‌ حکومت‌ مشایخ‌ بنی‌معین‌ به‌ جزیرة‌ قشم‌ و افتادن‌ تقریباً تمام‌ آن‌ جزیرة‌ بزرگ‌ به‌ دست‌ آنان‌ شد (همان‌، ص‌ 612). دامنة‌ تصرفات‌ مشایخ‌ بنی‌معین‌ در سالهای‌ سلطنت‌ کریمخان‌ زند افزایش‌ یافت‌ و به‌ بعضی‌ نواحی‌ دور و نزدیک‌ چون‌ بندر رَمْس‌ در خاک‌ عمان‌ و جزیرة‌ هرمز هم‌ کشیده‌ شد (همان‌، ص‌ 613). مشایخ‌ بنی‌معین‌ که‌ از خویشاوندان‌ سیدسلطان‌بن‌ حمدبن‌ سعیدی‌ امام‌ مسقط‌ بودند، در تصرف‌ بندرعباس‌ در سالهای‌ 1190یا1192 با او همکاری‌ داشتند (همان‌، ص‌ 613ـ614)، اما این‌ مشایخ‌ اولین‌ کسانی‌ بودند که‌ از حضور امام‌ مسقط‌ در آن‌ نواحی‌ آسیب‌ دیدند. بندرعباس‌ و میناب‌ و جزایر قشم‌ و هرمز پس‌ از موافقت‌ آقامحمدخان‌ قاجار با درخواست‌ سیدسلطان‌ به‌ اجارة‌ او درآمد و ظاهراً این‌ مشایخ‌ از حکومت‌ جزایر قشم‌ و هرمز عزل‌ شدند (ویلسون‌، ص‌ 219)، ولی‌ عزل‌ مشایخ‌ بنی‌معین‌ صورت‌ واقعی‌ به‌ خود نگرفت‌ و آنان‌ با حفظ‌ مقام‌ موروثی‌ خود، در شمار اتباع‌ امام‌ مسقط‌ درآمدند. پس‌ از خودداری‌ دولت‌ ایران‌ از تجدید قرارداد اجارة‌ بندرعباس‌ و توابع‌، و لشکرکشی‌ برای‌ اخراج‌ عمال‌ امام‌ مسقط‌ در 1285، این‌ مشایخ‌ که‌ تا آن‌ زمان‌ عمال‌ امام‌ مسقط‌ به‌ شمار می‌آمدند، دوباره‌ در زمرة‌ اتباع‌ حکومت‌ بندرعباس‌ درآمدند و اجاره‌دار جزیرة‌ قشم‌ شدند (سدیدالسلطنه‌، ص‌ 281، 616).اخبار طوایف‌ و مشایخ‌ بنی‌معین‌، هر چند سیصد سال‌ بر بخشی‌ از سواحل‌ و جزایر شمال‌ شرقی‌ خلیج‌فارس‌ حکومت‌ داشتند، تاحدودی‌ ناچیز و قلیل‌ است‌. تنها واقعه‌ای‌ که‌ منابع‌ معتبر دورة‌ زندیه‌ بتفصیل‌ ذکر کرده‌اند، اسارت‌ موقت‌ زکی‌خان‌ زند در1180 به‌دست‌ شیخ‌عبدالله‌ بنی‌معین‌، حاکم‌جزایر قشم‌ و هرمز، است‌. زکی‌خان‌ سرانجام‌ پس‌ از رهایی‌ شیخ‌محمد سوم‌ پسر شیخ‌ عبدالله‌ از اقامت‌ اجباری‌ در شیراز، از زندان‌ شیخ‌ عبدالله‌ آزاد شد (غفاری‌ کاشانی‌، ص‌ 282ـ286؛ موسوی‌ اصفهانی‌، ص‌175ـ 178؛ فسائی‌، ج‌ 1، ص‌ 217؛ سدیدالسلطنه‌، ص‌ 613).از ورود بنی‌معین‌ به‌ ایران‌ و سلطة‌ نخستین‌ شیخ‌ آنان‌، عطیّة‌بن‌ علی‌، بر بندر نخیلو تا انضمام‌ جزیرة‌ هرمز به‌ قلمرو آنان‌ در زمان‌ شیخ‌ عبدالله‌بن‌ محمد ده‌ تن‌ از مشایخ‌ آنها بر این‌ مناطق‌ حکومت‌ کردند (سدیدالسلطنه‌، ص‌ 611ـ612). پس‌ از وی‌ تا 1339 (آغاز حکومت‌ شیخ‌ صالح‌بن‌ احمدبن‌ صالح‌) دوازده‌ تن‌ دیگر از آنان‌ به‌ حکومت‌ رسیدند (همان‌، ص‌ 614ـ 618).از دوران‌ حکومت‌ مشایخ‌ بنی‌معین‌، آثاری‌ چند مانند مسجدجامع‌ کنگ‌، مسجدجامع‌ قشم‌ (سال‌ 1202) و مسجدِ بن‌جابر در بندرعباس‌ باقی‌ است‌ (همان‌، ص‌ 612، 614، 616). جمعیت‌ مشایخ‌ بنی‌معین‌ در سالهای‌ اول‌ قرن‌ حاضر در قشم‌ حدود یکصد نفر گزارش‌ شده‌ است‌ (همان‌، ص‌ 618).منابع‌: محمدعلی‌بن‌ احمد سدیدالسلطنه‌، بندرعباس‌ و خلیج‌فارس‌ = اعلام‌ الناس‌ فی‌ احوال‌ بندرعباس‌ ، چاپ‌ احمد اقتداری‌ و علی‌ ستایش‌، تهران‌ 1363 ش‌؛ ابوالحسن‌ غفاری‌ کاشانی‌، گلشن‌ مراد ، چاپ‌ غلامرضا طباطبایی‌ مجد، تهران‌ 1369 ش‌؛ حسن‌بن‌ حسن‌ فسائی‌، تاریخ‌ فارسنامة‌ ناصری‌ ، چاپ‌ سنگی‌ تهران‌ 1312ـ1313؛ عمررضا کحاله‌، معجم‌ القبائل‌ العرب‌ القدیمة‌ و الحدیثة‌ ، بیروت‌ 1402/1982؛ محمدصادق‌ موسوی‌ اصفهانی‌، تاریخ‌ گیتی‌گشا ، چاپ‌ سعید نفیسی‌، تهران‌ 1317 ش‌؛ آرنولد تالبوت‌ ویلسون‌، خلیج‌فارس‌ ، ترجمة‌ محمد سعیدی‌، تهران‌ 1348 ش‌.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

علی پورصفر قصابی نژاد

حوزه موضوعی

جغرافیا

رده های موضوعی
جلد 4
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده