بنه
معرف
از «بُن‌» فارسی‌، در فارسی‌ میانه‌ Bonag ، به‌ معنای‌ اسباب‌ و اثاث‌، اصطلاحی‌ در کشاورزی‌ به‌ معنای‌ نوعی‌ تعاونی‌ تولید کشاورزی‌، براساس‌ اشکال‌ سنتی‌ زراعت‌ دسته‌جمعی‌ یا متأثر از آن‌
متن
بُنه‌ ، از «بُن‌» فارسی‌، در فارسی‌ میانه‌ Bonag ، به‌ معنای‌ اسباب‌ و اثاث‌، اصطلاحی‌ در کشاورزی‌ به‌ معنای‌ نوعی‌ تعاونی‌ تولید کشاورزی‌، براساس‌ اشکال‌ سنتی‌ زراعت‌ دسته‌جمعی‌ یا متأثر از آن‌. محور اصلیِ آن‌ «یاریگری‌» و «خودیاری‌» سازمان‌یافته‌ با حضور گروه‌ خودیار، در بخشی‌ از کارهای‌ کشاورزی‌، مانند خودیاری‌ در زمینة‌ آب‌ («هم‌آبی‌») یا خودیاری‌ در کشت‌ («هم‌کِشتی‌»)، حداقل‌ در یک‌ دورة‌ کشت‌ است‌. بنه‌، یکی‌ از کهنترین‌ و کارآمدترین‌ تعاونیهای‌ سنتی‌ در ایران‌ بوده‌ و در مناطق‌ و شرایط‌ بسیار گوناگون‌ ادامه‌ یافته‌ و با تمام‌ دگرگونیها و افت‌ و خیزها هنوز یکی‌ از راهکارهای‌ زنده‌ و پویای‌ کشاورزی‌ ایران‌ است‌.زایش‌ و افزایش‌ بنه‌های‌ «خودانگیختة‌» غالباً «مهاجرکار» و «صیفی‌کار» در چهار دهة‌ گذشته‌، در مناطق‌ گرمسیری‌ و جنوب‌ خط‌ خرما و بویژه‌ در کنار راههای‌ مواصلاتی‌ این‌ مناطق‌، تأییدی‌ بر این‌ مدعا است‌.نخستین‌ کسی‌ که‌ از وجود بنه‌ در ایران‌ سخن‌ گفته‌ و آن‌ را تعریف‌ کرده‌ تیت‌ است‌ که‌ بین‌ سالهای‌ 1320ـ1323/ 1902ـ1905، به‌ عنوان‌ نقشه‌بردار کمیسیون‌ حل‌ اختلافات‌ مرزی‌ ایران‌ و افغانستان‌، در سیستان‌ به‌ سر برده‌ و ضمن‌ بر شمردن‌ انواع‌ «پاگو» ] پا گاو [ (بنه‌های‌ سیستان‌ و افغانستان‌)، آن‌ را سازمانی‌ در زراعت‌ جمعی‌ شمرده‌ است‌ (ص‌ 273ـ276). نخستین‌ ایرانی‌ که‌ از بنه‌ سخن‌ گفته‌، تقی‌ بهرامی‌ صاحب‌ فرهنگ‌ روستایی‌ ( دایرة‌المعارف‌ فلاحتی‌ ) است‌ که‌ برخلاف‌ تیت‌، بنه‌ را واحد کشاورزی‌ دانسته‌ است‌، و نه‌ نظام‌ و سازمان‌ تعاونی‌ ( ارزیابی‌ کشاورزی‌ ، ص‌ 150). سالها بعد، بنه‌ را بدین‌گونه‌ تعریف‌ کرده‌اند: «بنه‌ در اصطلاح‌ کشاورزی‌ مقداری‌ از زمین‌ زراعتی‌ ] است‌ [ که‌ عمل‌ رعیتی‌ در آن‌ با چهار یا شش‌، (یا در بعضی‌ دهات‌ هشت‌) گاو انجام‌ می‌گیرد. در ایران‌، غالبا چند نفر زارع‌ گاودار در کشت‌ یک‌ بنه‌ با یکدیگر شرکت‌ می‌کنند». ( دایرة‌المعارف‌ فارسی‌ ، ذیل‌ واژه‌).لمتون‌ بنه‌ را در قالب‌ «جفت‌» (واحد کشاورزی‌) دانسته‌ و در مالک‌ و زارع‌ از وجود بنه‌ها در اسدآباد همدان‌، و بروجرد، وَزَقان‌ آذربایجان‌، جهرم‌، داراب‌، باشت‌ و ممسنی‌ در فارس‌ و در مناطقی‌ از سیستان‌ و بلوچستان‌، کرمان‌، خراسان‌ و ... سخن‌ می‌گوید (ص‌ 38، 522، 525، 526، 640، 644، 646، 648). او بیشتر از طریق‌ مشاهده‌ و مصاحبه‌ (همان‌، مقدمة‌ امیری‌، ص‌ 10) به‌ درک‌ بنه‌ها ـ هرچند غیرمستقیم‌ ـ توفیق‌ یافته‌، اما پطروشفسکی‌ وجود بنه‌ها را از مطالعات‌ تاریخی‌ خود بازیافته‌ است‌ (ص‌ 546 ـ 549، 564 ـ 565).آل‌احمد در تات‌نشینهای‌ بلوک‌ زهرا برای‌ نخستین‌ بار به‌ معرفی‌ نسبتاً دقیقی‌ از نوعی‌ بنه‌ ـ بنة‌ فرسایش‌یافته‌ ـ در دو روستای‌ سگزآباد و ابراهیم‌آباد بوئین‌ قزوین‌ پرداخته‌ است‌. وی‌ «بنه‌» را نوعی‌ سازماندهی‌ کار کشاورزی‌ دانسته‌ و روابط‌ بنه‌ها را با مسئلة‌ تقسیم‌ آب‌ و آبیاری‌ مطرح‌ می‌سازد (ص‌ 24ـ25). هوشنگ‌ ساعدلو در 1347 ش‌، بنه‌ها را «منطقی‌ترین‌ سازمانهای‌ تولیدی‌ اکثر روستاهای‌ ایران‌ در انطباق‌ با شرایط‌ طبیعی‌» دانسته‌ و معتقد است‌ که‌ بنه‌ها و صحراها می‌توانند به‌ بهترین‌ سازمانهای‌ تعاونی‌ روستایی‌ ایران‌ تبدیل‌ گردند (ص‌ 98). عظیمترین‌ کار در توصیف‌ بنه‌ها، از صفی‌نژاد است‌ در بنه‌ ( نظام‌های‌ تولید زراعی‌ جمعی‌ قبل‌ و بعد از اصلاحات‌ ارضی‌ ) که‌ در 1351 ش‌ نشر یافته‌، و وی‌ در آن‌ به‌ معرفی‌ نمونه‌هایی‌ از بنه‌های‌ جنوب‌ تهران‌ و خراسان‌ و سیستان‌ و بردسیر کرمان‌ پرداخته‌ است‌. چهارمین‌ تعریف‌ از بنه‌، از خسروی‌ است‌ که‌ بنه‌ را واحد کار زراعی‌ سنتی‌ در نظام‌ ارباب‌ ـ رعیّتی‌ سابق‌ دانسته‌ که‌ مشتمل‌ است‌ بر یک‌ یا چند قطعه‌ زمین‌ زراعی‌ (آبی‌ و دیمی‌) که‌ در آن‌ تعدادی‌ زارع‌ به‌ کار تولید زراعی‌ اشتغال‌ دارند. وسعت‌ هر بنه‌ در روستاها متفاوت‌ است‌ و از یک‌ جفت‌ گاو تا چهار جفت‌ تغییر می‌کند (ص‌ 13).در بنه‌ها، زارعان‌ اغلب‌ دسته‌جمعی‌ کار می‌کنند و با در نظر گرفتن‌ عوامل‌ پنجگانه‌، محصول‌ را، پس‌ از دادن‌ سهم‌ ارباب‌، بین‌ خود تقسیم‌ می‌کنند. از این‌ لحاظ‌، در بنه‌ها همکاری‌ نزدیکی‌ بین‌ زارعان‌ وجود دارد و نوعی‌ اشتراک‌ مساعی‌ متقابل‌ در امر تولید بین‌ آنان‌ دیده‌ می‌شود (همانجا).در شروع‌ اصلاحات‌ ارضی‌، به‌ جهات‌ مختلف‌ و از آن‌ جمله‌ عدم‌شناخت‌ کافی‌، به‌ نظام‌ بنه‌ها ـ به‌ عنوان‌ نمونة‌ تجربه‌شده‌ای‌ برای‌ آیندة‌ کشاورزی‌ ایران‌ ـ توجهی‌ نشد. اما پس‌ از گذشت‌ حدود یک‌ دهه‌ از این‌ اصلاحات‌ و بروز عوارض‌ مختلف‌ و از جمله‌ کوچک‌ شدن‌ قطعات‌ زمینهای‌ کشاورزی‌، وزارت‌ تعاون‌ و امور روستاها به‌ فکر مطالعة‌ بنه‌ها و بررسی‌ امکان‌ تشکیل‌ گروههای‌ زراعت‌ جمعی‌ (مُشاعها) افتاد (برای‌ اطلاع‌ بیشتر رجوع کنید به شریف‌پور و دیگران‌).آخرین‌ مطلبی‌ که‌ دربارة‌ بنه‌ها پیش‌ از انقلاب‌ اسلامی‌ (1357 ش‌) نشر یافته‌، مقالة‌ ارزنده‌ای‌ از سیروس‌ سلمان‌زاده‌ است‌. در این‌ نوشته‌، از «بن‌کو» (بنة‌ فرسایش‌یافته‌)، سازمان‌ کار سنتی‌ کشاورزان‌ دزفول‌، و همچنین‌ تشکیل‌ گروههای‌ زراعت‌ جمعی‌ کشاورزان‌ مهاجر اصفهانی‌ (بنه‌های‌ خودانگیخته‌ و مهاجر کار جدید) و کارآمدی‌ آنها سخن‌ به‌ میان‌ آمده‌ است‌ (ص‌ 4ـ 5).در سالهای‌ اخیر، مرکز تحقیقات‌ روستایی‌ وزارت‌ کشاورزی‌ و عمران‌ روستایی‌، مطالعاتی‌ دربارة‌ مشاعها (بنه‌های‌ برانگیخته‌) که‌ حاصل‌ لوایح‌ قانونی‌ اصلاحات‌ ارضی‌ و هیئتهای‌ هفت‌نفرة‌ واگذاری‌ زمین‌ است‌، شروع‌ کرده‌ که‌ برخی‌ از گزارشهای‌ آن‌ همچون‌ بررسی‌ مشاعهای‌ جیرفت‌ و گرگان‌ و گنبد منتشر شده‌ است‌ (بافکر و دیگران‌، 1361، 1363). اما معرفی‌ گونه‌های‌ جدید بنه‌ و پیگیری‌ کار بنه‌ها در مناطق‌ مختلف‌ ایران‌، نشان‌ خواهد داد که‌ تحلیل‌ و گونه‌شناسی‌ بنه‌ها به‌ تجدید نظر فراوان‌ نیازمند است‌.فهم‌ دلایل‌ پیدایش‌ «بنه‌ها» و تغییرات‌ و دگرگونیهای‌ آن‌ در تاریخ‌ کشاورزیِ کهنسال‌ ایران‌ از لحاظ‌ نظری‌ و کاربردی‌ دارای‌ اهمیت‌ بسیار است‌.پطروشفسکی‌، براساس‌ اطلاعات‌ و مدارک‌ تاریخی‌، کوشیده‌ است‌ تا دلایل‌ پیدایش‌ گروههای‌ تعاونی‌ کشاورزی‌ (جفت‌ و فَدان‌) را توضیح‌ دهد. او دلایل‌ پیدایش‌ این‌ گروهها را ناتوانی‌ خانوادة‌ روستایی‌ در خرید نیروی‌ شخم‌ و کارهای‌ ضروری‌ آبیاری‌ می‌داند (ج‌ 2، ص‌ 546 ـ547). مسئلة‌ آبیاری‌ که‌ پطروشفسکی‌ بدان‌ اشاره‌ کرده‌ است‌، به‌ شکلهای‌ گوناگون‌ محور بسیاری‌ از نظریات‌ دربارة‌ پیدایش‌ بنه‌ است‌. دو تن‌ از پژوهشگران‌ مسائل‌ تعاونی‌ و روستایی‌ ایران‌ (مهدی‌ هاشمی‌ و کاظم‌ ودیعی‌)، بنه‌ را حاصل‌ تکامل‌ «بنة‌ آب‌» و دلیل‌ پیدایش‌ «بنة‌ آب‌» را اقتصادی‌ کردن‌ بهره‌برداری‌ از منابع‌ کمیاب‌ آب‌ دانسته‌اند. ساعدلو کمبود آب‌، میزان‌ بارندگی‌، مالکیت‌ و مدیریت‌و... را از جمله‌ دلایل‌ پیدایش‌ بنه‌ می‌داند (1357 ش‌، ص‌ 89؛ همو، 1347 ش‌، ص‌ 85 ـ 86). صفی‌نژاد، از بنیادگذاران‌ «بنه‌شناسی‌» در ایران‌، دربارة‌ علت‌ پیدایش‌ بنه‌ها می‌نویسد: «بنه‌، صحرا، حراثه‌ که‌ در طول‌ تاریخ‌ کهن‌ زراعی‌ ایران‌ در نیمة‌ شرقی‌ کشور به‌ وجود آمده‌، نتیجة‌ کمبود باران‌... و تلاش‌ مداوم‌ روستاییان‌ در مبارزه‌ با طبیعت‌ است‌ که‌ به‌ خاطر نیازهای‌ زراعی‌ خود، نظامهای‌ تولید جمعی‌ زراعی‌ سنتی‌ را در سراسر منطقه‌ با اشکالی‌ تقریباً همانند به‌ وجود آورده‌اند» (1353 ش‌، ص‌ بیست‌ و یک‌)، و می‌افزاید: «واحدهای‌ تولید زراعی‌ جمعی‌ که‌ نوعی‌ تعاونیهای‌ سنتی‌ کهن‌ می‌باشند، منحصراً در منطقة‌ کم‌باران‌ نیمة‌ شمالی‌ منطقة‌ شرقی‌ به‌ وجود آمده‌اند... اگر مرز این‌ واحدهای‌ تولیدی‌ زراعی‌ را با خط‌ همباران‌ 300 میلیمتر مقایسه‌ کنیم‌، مشاهده‌ می‌شود که‌ تقریباً و نه‌ تحقیقاً بر هم‌ منطبق‌اند» (1363 ش‌، ص‌ 296). همو در اسناد بنه‌ها مالکیت‌ یک‌ مالک‌ واحد بر یک‌ ده‌ ششدانگی‌ را یکی‌ دیگر از دلایل‌ اساسی‌ پیدایش‌ بنه‌ قلمداد کرده‌ است‌ (ص‌ هشت‌ ـ نه‌). اما آخرین‌ استدلال‌ را، نه‌ برای‌ پیدایش‌ بلکه‌ برای‌ گسترش‌ بنه‌ها، وجود مالکان‌ غایب‌ از ده‌ دانسته‌اند (ازکیاء، ص‌ 99). واقعیات‌ موجود نشان‌ می‌دهد که‌ با حذف‌ یا تغییر هر یک‌ از عواملی‌ که‌ به‌ عنوان‌ دلیل‌ پیدایش‌ بنه‌ها ذکر شده‌ است‌، بنه‌ها باز تداوم‌ یافته‌ و یا برعکس‌ در مواردی‌ با وجود ابقاء عوامل‌ یادشده‌، بنه‌ها از میان‌ رفته‌اند. مثلاً در مورد «دشواری‌ آبیاری‌» که‌ در نظریة‌ پطروشفسکی‌ انعکاس‌ یافته‌ و برخی‌ محققان‌ ایرانی‌ آن‌ را تکرار کرده‌اند، باید گفت‌ که‌ اصولاً بسیاری‌ از بنه‌های‌ ایران‌ دیمکار بوده‌ و یا در آبیاری‌ با دشواری‌ چندانی‌ روبرو نبوده‌اند، و روستاهای‌ زیادی‌ با مشکلات‌ فراوان‌ آبیاری‌ و آبرسانی‌، مانند فاویانِ گلپایگان‌ و فرزیانِ الیگودرز و نیمور و باقرآبادِ محلات‌، حداقل‌ پیش‌ از اصلاحات‌ ارضی‌، فاقد بنه‌ بوده‌اند. و یا اگر کمیِ میزان‌ بارندگی‌ را دلیل‌ پیدایش‌ بنه‌ بدانیم‌، می‌بینیم‌ که‌ انواع‌ بنه‌ها، چه‌ در مناطق‌ پرباران‌ شمال‌غرب‌ چه‌ در مناطقی‌ با کمتر از 300 میلیمتر باران‌ سالانه‌، وجود داشته‌اند (ساعدلو، 1347 ش‌، ص‌ 84 ـ 85، 93؛ پاپلی‌ یزدی‌ و حسن‌ پوررضوی‌، ص‌ 379ـ 380؛ فرهادی‌، ص‌ 41، 59؛ ظاهری‌). ضمناً شکلهای‌ ساده‌ شده‌ و تحلیل‌ رفته‌ و اشکال‌ میانین‌ و حد وسط‌ «بنه‌» که‌ هنوز نیز بقایای‌ آن‌ در بسیاری‌ از مناطق‌ ایران‌ قابل‌ مشاهده‌ است‌، نشان‌ می‌دهد که‌ قلمرو بنه‌ها با گذشت‌ زمان‌ کوچکتر شده‌ است‌، در حالی‌ که‌ میزان‌ بارندگی‌ در این‌ مدت‌ اگر کمتر نشده‌ باشد، بیشتر نشده‌ است‌.آنچه‌ در رد دلایل‌ بنه‌شناسان‌ دربارة‌ چگونگی‌ پیدایش‌ بنه‌ تا به‌ حال‌ گفته‌ شد، دربارة‌ نظریة‌ پیدایش‌ بنه‌ به‌سبب‌ وجود نظام‌ بزرگ‌ مالکی‌ و شش‌ دانگی‌ (تک‌ مالکی‌) بودن‌ برخی‌ روستاها نیز صادق‌ است‌. تنها می‌توان‌ گفت‌ که‌ مالکیت‌ و مدیریت‌ ناشی‌ از آن‌ در برخی‌ مناطق‌ می‌توانسته‌ سبب‌ تقویت‌ و تداوم‌ بنه‌ها یا تضعیف‌ و فرسایش‌ آنها گردد.آنان‌ که‌ اصلاحات‌ ارضی‌ را تنها سبب‌ نابودی‌ بنه‌ها و در نتیجه‌ پیدایش‌ بنه‌ها را براثر وجود نظام‌ بزرگ‌ مالکی‌ می‌دانند، از این‌ واقعیتها غافل‌ بوده‌اند که‌: 1) وجود بنه‌های‌ میانین‌ و آثار بنه‌های‌ و متلاشی‌ شده‌، پیش‌ از اصلاحات‌ ارضی‌ نشان‌ می‌دهد که‌ از دهه‌ها و حتی‌ سده‌های‌ پیش‌، و به‌ دلایل‌ گوناگون‌، بتدریج‌ از وسعت‌ قلمرو بنه‌ها کاسته‌ شده‌ است‌، و اصلاحات‌ ارضی‌ فقط‌ ضربة‌ آخر و نقطة‌ عطفی‌ در این‌ فروپاشی‌ بوده‌ است‌؛ 2) برخی‌ از عواملی‌ که‌ در فروپاشی‌ بنه‌ها مؤثر بوده‌، همانهایی‌ است‌ که‌ شرایط‌ و زمینة‌ سیاسی‌ و اجتماعی‌ و اقتصادی‌ اصلاحات‌ ارضی‌ را، چه‌ در جوامع‌ جهانی‌ چه‌ در ایران‌، فراهم‌ ساخته‌ است‌.وجود بنه‌های‌ خرده‌ مالکی‌، چه‌ قبل‌ از اصلاحات‌ ارضی‌ چه‌ بعد از آن‌، و رشد بنه‌های‌ «مهاجرکار» و «صیفی‌کار» در جنوب‌ خط‌ خرما نشان‌ می‌دهد که‌ دلایل‌ فرسایش‌ و تداوم‌ و گسترش‌ بنه‌ها، به‌ تبیین‌ دقیقتر و تعلیل‌ همه‌ جانبه‌تری‌ نیازمند است‌. جز عامل‌ قوی‌ اما خاموش‌ «سنت‌» و قدرت‌ فرهنگی‌ آن‌، «ضرورت‌ اقتصادی‌» نیز در برقرار ماندن‌ بنه‌ها مؤثر است‌ که‌ ممکن‌ است‌ در جاهای‌ مختلف‌، به‌ صورتهای‌ گوناگون‌ ظاهر شود؛ مثلاً در بنة‌ برنجکار (قراع‌، گاوشته‌/ گوشته‌) به‌ شکل‌ نیاز به‌ کار و نیروی‌ انسانی‌ فراوان‌ و فشرده‌؛ در بنه‌های‌ دیم‌کار («همازی‌») در شمال‌ ایران‌، به‌ صورت‌ نیاز به‌ نیروی‌ فراوان‌ گروه‌ برای‌ وجین‌ کردن‌ علفهای‌ هرز؛ در نواحی‌ دیگر، به‌ صورت‌ کمبود آب‌ یا دشواری‌ آبرسانی‌ به‌ کشتزار؛ و بالاخره‌ کمبود نیروی‌ شخم‌. گذشته‌ از اینها، عوامل‌ دیگر اقتصادی‌، و عامل‌ مدیریت‌ نیز، که‌ ممکن‌ است‌ از راه‌ مالکیت‌ (اعم‌ از مالکیت‌ فردی‌ و جمعی‌) یا از طریق‌ سنت‌ و یا هر دو اعمال‌ گردد، همچنین‌ پاره‌ای‌ عوامل‌ مجهول‌ اجتماعی‌ در تداوم‌ بنه‌ها مؤثرند.تعداد بنه‌ها از دهی‌ به‌ دهی‌ دیگر فرق‌ می‌کند. این‌ امر بستگی‌ به‌ مقدار زمین‌ زراعی‌، مقدار آب‌، حد دوستی‌ و خویشاوندی‌ صاحبان‌ نسق‌ با یکدیگر دارد. در واقع‌، بنه‌ نوعی‌ یاریگری‌ است‌ که‌ تنها ناشی‌ از عوامل‌ مادی‌ و اقتصادی‌ زندگی‌ نیست‌، بلکه‌ انگیزه‌های‌ عاطفی‌ و انسانی‌ هم‌ در آن‌ دخیل‌اند. اگر سال‌ خشک‌ و کم‌ آب‌ باشد، از وسعت‌ زمینهای‌ زراعی‌ کاسته‌ می‌شود، و این‌ محدودیت‌ بر همة‌ بهره‌برداران‌ ده‌ اثر می‌گذارد و به‌ این‌ ترتیب‌ ممکن‌ است‌ که‌ چند بنه‌ در هم‌ ادغام‌ و همبسته‌تر شوند و، بالعکس‌، اگر سال‌ نیکو و پر آب‌ باشد و زمینهای‌ تازه‌ای‌ بتواند زیر کشت‌ برود، بنه‌های‌ تازه‌ای‌ هم‌، بنابر ضوابطی‌ که‌ گذشت‌، به‌ وجود می‌آیند و تمامی‌ بهره‌برداران‌ ده‌ بنابر سهم‌ اولیة‌ خود از زمین‌ بهره‌مند می‌شوند. این‌ رسم‌، رسم‌ دیرینه‌ و کهنی‌ است‌ که‌ از دوردست‌ تاریخ‌ ریشه‌ می‌گیرد (ساعدلو، 1357 ش‌، ص‌ 88 ـ 89).گونه‌شناسی‌ بنه‌ها. نخستین‌ طبقه‌بندی‌ از بنه‌ها را حدود هشتاد سال‌ پیش‌ تیت‌، در مورد «پاگاو»های‌ سیستان‌، عنوان‌ نمود و آنها را به‌ دو نوع‌ «تحویل‌» و «غمی‌» (یا قمی‌ رجوع کنید به فرهادی‌) تقسیم‌ کرد: در نوع‌ نخست‌، اعضا بر روی‌ زمینهایی‌ که‌ کدخدا (مستأجر یا سردار) در هنگام‌ توزیع‌ اراضی‌، برای‌ خود نگه‌ می‌داشت‌، کار می‌کردند. در این‌ نوع‌ همکاری‌، بذر را کدخدا می‌داد و پاگاوِ تحویل‌، برعکس‌ پاگاو غمی‌، از کار در نهرها و امور عام‌المنفعه‌ معاف‌ بود، اما به‌ هر حال‌، می‌بایستی‌ در باغها و مزارع‌ کدخداها (سردارها) کار کند (ص‌ 274؛ ضیاء توانا، ص‌ 329). صفی‌نژاد، نیز بنه‌ها را براساس‌ در اختیار داشتن‌ همه‌ یا برخی‌ از عوامل‌ تولید، به‌ بنه‌های‌ «ارباب‌ و رعیتی‌» و «بنة‌ گاوبندی‌» تقسیم‌ می‌کند (1353 ش‌، ص‌ 91).گونه‌شناسی‌ بنه‌ها و تنوع‌ بسیار آنها ما را در تبیین‌ دقیقتر دلایل‌ پیدایش‌ و مهمتر از آن‌ دلایل‌ «تداوم‌» بنه‌ راهنمایی‌ می‌کند، زیرا که‌ برخی‌ از طبقه‌بندیها بر پایة‌ بود یا نبود عواملی‌ است‌ که‌ بنه‌شناسان‌، آنها را دلیل‌ پیدایش‌ بنه‌ فرض‌ کرده‌اند. حذف‌ هر عامل‌ از عواملی‌ که‌ تنها عامل‌ مؤثر در پیدایش‌ بنه‌ها شناخته‌ شده‌، ما را به‌ شناخت‌ عوامل‌ عام‌تری‌ می‌کشاند؛ مثلاً، حذف‌ عامل‌ تک‌ مالکی‌ بودن‌ آب‌ و زمینِ بنه‌ها و یا حذف‌ مسئلة‌ دشواری‌ آبیاری‌ و تغییر عوامل‌ جغرافیایی‌، همچون‌ میزان‌ بارندگی‌، ارتفاع‌ و همواری‌ و ناهمواری‌ زمین‌، گرمسیر یا سردسیر بودن‌ مناطق‌ بنه‌ها و غیره‌...، شرایط‌ را برای‌ فهم‌ علمی‌تر دلایل‌ پیدایش‌ و بویژه‌ تداوم‌ بنه‌ها آماده‌ می‌سازد.منابع‌ : جلال‌ آل‌احمد، تات‌نشینهای‌ بلوک‌ زهرا ، تهران‌ 1353 ش‌؛ مصطفی‌ ازکیاء، جامعه‌شناسی‌ توسعه‌ و توسعه‌نیافتگی‌ روستایی‌ ایران‌ ، تهران‌ 1365 ش‌؛ هوشنگ‌ بافکر و دیگران‌، بررسی‌ مسائل‌ مربوط‌ به‌ واگذاری‌ زمین‌ و تشکیل‌ واحدهای‌ تولیدی‌ مشاع‌ در گرگان‌ و گنبد ، تهران‌: وزارت‌ کشاورزی‌ و عمران‌ روستائی‌، 1363 ش‌؛ همو، بررسی‌ مسائل‌ مربوط‌ به‌ واگذاری‌ زمین‌ و تشکیل‌ واحدهای‌ تولیدی‌ مشاع‌ در منطقة‌ جیرفت‌ ، تهران‌: وزارت‌ کشاورزی‌ و عمران‌ روستائی‌، 1361 ش‌؛ تقی‌ بهرامی‌، ارزیابی‌ کشاورزی‌ ، تهران‌ 1325 ش‌؛ محمدحسین‌ پاپلی‌ یزدی‌ و جلیل‌ حسن‌پور رضوی‌، «یازو، نمونه‌ای‌ از نظام‌ سنتی‌ بهره‌برداری‌ جمعی‌ در شمال‌ خراسان‌، در مجموعه‌ مقالات‌ سمینار جغرافیائی‌ ( ش‌ 3 )، چاپ‌ محمدحسین‌ پاپلی‌ یزدی‌، مشهد 1365 ش‌؛ ایلیا پاولویچ‌ پطروشفسکی‌، کشاورزی‌ و مناسبات‌ ارضی‌ در ایران‌ عهد مغول‌ ، ترجمة‌ کریم‌ کشاورز، تهران‌ 1357 ش‌؛ جورج‌ پسمن‌ تیت‌، سیستان‌: تاریخ‌ حدود و ثغور جغرافیائی‌، آثار باستانی‌ و ذکر ساکنین‌ آن‌ ، چاپ‌ غلامعلی‌ رئیس‌الذاکرین‌، مشهد 1362 ش‌؛ خسرو خسروی‌، جامعة‌ دهقانی‌ در ایران‌ ، تهران‌ 1357 ش‌؛ دایرة‌المعارف‌ فارسی‌ ، به‌ سرپرستی‌ غلامحسین‌ مصاحب‌، تهران‌ 1345ـ1374 ش‌؛ هوشنگ‌ ساعدلو، اقتصاد کشاورزی‌ ، تهران‌: دانشگاه‌ تهران‌، دانشکدة‌ اقتصاد، 1347 ش‌ (جزوة‌ پلی‌کپی‌)؛ همو، مسائل‌ کشاورزی‌ ایران‌ ، تهران‌ 1357 ش‌؛ سیروس‌ سلمان‌زاده‌، «نوآوری‌ در نظام‌ کشاورزی‌ سنتی‌ شمال‌ خوزستان‌»، مجلة‌ علمی‌ کشاورزی‌ دانشکدة‌ کشاورزی‌ دانشگاه‌ جندی‌شاپور ، ش‌ 4 (آبان‌ 1356)؛ داراب‌ شریف‌پور، مرتضی‌ مجتهدزاده‌، و محمود علیمراد، بررسی‌ امکان‌ تشکیل‌ گروههای‌ زراعت‌ جمعی‌ ، تهران‌: دفتر تحقیقات‌ تعاونی‌، 1355 ش‌ (جزوة‌ پلی‌کپی‌)؛ جواد صفی‌نژاد، اسناد بنه‌ها: اسناد بنه‌های‌ شهر ری‌ ، تهران‌ 1356 ش‌؛ همو، بنه‌: نظام‌های‌ تولید زراعی‌ جمعی‌ قبل‌ و بعد از اصطلاحات‌ ارضی‌ ، تهران‌ 1353 ش‌؛ همو، مبانی‌ جغرافیای‌ انسانی‌ با اشاراتی‌ به‌ جغرافیای‌ انسانی‌ ایران‌ ، تهران‌ 1363 ش‌؛ حسن‌ ضیاء توانا، «نقش‌ عوامل‌ تولید در شکل‌یابی‌ روشهای‌ تولید گروهی‌ و ساختار قدرت‌»، در مجموعه‌ مقالات‌ سمینار جغرافیائی‌ (ش‌ 3)، چاپ‌ محمدحسین‌ پاپلی‌ یزدی‌، مشهد 1365 ش‌؛ ناصرالدین‌ ظاهری‌، گاوشته‌ در مناطق‌ دشت‌سر آمل‌ و بویژه‌ در روستای‌ رَشکُلا ، پژوهش‌ دانشجوئی‌، دانشکدة‌ علوم‌ اجتماعی‌ دانشگاه‌ علامه‌ طباطبائی‌، 1367 ش‌ (دستنوشته‌)؛ مرتضی‌ فرهادی‌، زمینه‌ها و شیوه‌های‌ یاریگری‌ در جوامع‌ شهری‌ و روستائی‌ ، تهران‌: دانشگاه‌ علامه‌ طباطبائی‌، دانشکدة‌ علوم‌ اجتماعی‌، 1365 ش‌ (جزوة‌ پلی‌کپی‌)؛ آن‌ کاترین‌ سواین‌ فورد لمتون‌، مالک‌ و زارع‌ در ایران‌ ، ترجمة‌ منوچهر امیری‌، تهران‌ 1362 ش‌؛ مهدی‌هاشمی‌ و کاظم‌ ودیعی‌، نهضتهای‌ تعاونی‌ در ایران‌ ، تهران‌ 1355 ش‌.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

مرتضی فرهادی

حوزه موضوعی

تاریخ اجتماعی

رده های موضوعی
جلد 4
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده