بنونجاح
معرف
سلسله‌ای‌ از غلامان‌ حبشی‌ که‌ از 412 تا553 بر زَبید * ] وتِهامه‌ * [ حکومت‌ کردند
متن
بنونَجاح‌ ، سلسله‌ای‌ از غلامان‌ حبشی‌ که‌ از 412 تا553 بر زَبید * ] وتِهامه‌ * [ حکومت‌ کردند. بهترین‌ منبع‌ تاریخی‌ برای‌ آشنایی‌ با آنان‌، اثر عُماره‌ ] بن‌ علی‌ عماره‌ یمنی‌ (متوفی‌ 569) [ است‌ (رجوع کنید به کای‌ ) اما باید تأکید کرد که‌ گزارش‌ عماره‌ غالباً با حکایتهای‌ بی‌ربط‌ و بدون‌ تاریخ‌ آشفته‌ شده‌ است‌. دیگر آثار چاپ‌ شده‌ که‌ می‌توان‌ در تصحیح‌ متن‌ عماره‌ از آن‌ کمک‌ گرفت‌، در منابع‌ پایانی‌ معرفی‌ شده‌اند؛ هرچند بسیاری‌ از آنها نهایتاً به‌ همین‌ اثر متکی‌اند. هنگامی‌ که‌ ] ابراهیم‌ [ آخرین‌ امیر آل‌زیاد (رجوع کنید به زیاد * ، آل‌) در زمان‌ حکومت‌ مَردان‌، وزیر حبشی‌، به‌ دست‌ یکی‌ از ممالیک‌ خود، نفیس‌، به‌ قتل‌ رسید، نجاح‌، یکی‌ دیگر از غلامان‌، درصدد انتقام‌ از او برآمد. نفیس‌ در جنگ‌ کشته‌ شد و نجاح‌ در ذیقعدة‌ 412 وارد زبید گردید و مردان‌ وزیر را، به‌ تلافی‌ رفتار او با آل‌زیاد، در میان‌ دیوار زنده‌ به‌ گور کرد. نجاح‌ همچون‌ رقیبش‌ نفیس‌، خود را به‌ نشانهای‌ سلطنت‌ مزیّن‌ ساخت‌، به‌ نام‌ خود سکه‌ زد و نام‌ خویش‌ را پس‌ از نام‌ خلیفة‌ عباسی‌ در خطبه‌ آورد. خلیفة‌ عباسی‌ او را با لقب‌ المؤیَّد ناصرالدین‌ ] بِنَصرالدین‌ [ به‌ رسمیت‌ شناخت‌. قلمرو او از سمت‌ شمال‌، از زَبید تا حَرَض‌ در تِهامة‌ شمالی‌ گسترش‌ داشت‌. با این‌ حال‌، منطقة‌ جبال‌ همچنان‌ در دست‌ امیران‌ کوچکتر باقی‌ ماند. وقتی‌ از میان‌ این‌ حاکمان‌ کم‌اهمیت‌، صُلَیْحیان‌ * قدرتی‌ نسبی‌ یافتند، روابط‌ آنان‌ با بنونجاح‌ بر تاریخ‌ بنونجاح‌ اثر سرنوشت‌سازی‌ گذاشت‌. ظاهراً اولین‌ حاکم‌ صُلیحی‌، علی‌ ] بن‌ محمد، که‌ در یمن‌ به‌ دعوت‌ مستنصر فاطمی‌ برخاسته‌ بود (ابن‌مجاور، ص‌ 71)، چون‌ یارای‌ مقاومت‌ در برابر قدرت‌ نجاح‌ را نداشت‌ (ابن‌قاسم‌، ج‌ 1، ص‌ 253؛ عرشی‌، ص‌ 15) [ در حدود 452 نجاح‌ را به‌ دست‌ کنیزی‌ که‌ به‌ او هدیه‌ کرده‌ بود مسموم‌ ساخت‌. در اغتشاشی‌ که‌ پیش‌ آمد، علی‌ زبید را تصرف‌ کرد و برخی‌ از پسران‌ نجاح‌ به‌ جزیرة‌ دَهْلَک‌ * در دریای‌ سرخ‌ گریختند. مهتر اینان‌، مُعارک‌، خودکشی‌ کرد ] و به‌ روایتی‌ به‌ دست‌ علی‌ کشته‌ شد (عرشی‌، همانجا) [ ، اما دو برادر دیگر به‌ نامهای‌ سعید الاَحْوَل‌ و ابوالطّامی‌ جیاش‌ ـ که‌ عماره‌ از کتاب‌ از میان‌ رفتة‌ وی‌، المُفید فی‌ اَخبار زَبید ، ] در کتابی‌ با همین‌ عنوان‌ (حاجی‌ خلیفه‌، ج‌ 2، ستون‌ 1777) [ فراوان‌ نقل‌ کرده‌ است‌ ـ تصمیم‌ گرفتند که‌ قدرت‌ را در سرزمینشان‌ باز پس‌ گیرند. سعید مخفیانه‌ در زبید مقدمات‌ ورود جَیّاش‌ را فراهم‌ ساخت‌. این‌ دو آشکارا قیام‌ کردند و علی‌ صُلَیحی‌ را در 473 در حالی‌ که‌ عازم‌ حج‌ بود، سرنگون‌ کردند و به‌ قتل‌ رساندند ] قس‌ ابن‌قاسم‌، ج‌ 1، ص‌ 255ـ257 که‌ این‌ واقعه‌ را در 458 و عرشی‌، ص‌ 15ـ16 که‌ آن‌ را در 459 دانسته‌اند [ . دیری‌ نپایید که‌ سعید حاکم‌ زبید شد ] و بر سراسر تِهامه‌ نیز که‌ پیشتر در دست‌ نجاح‌ بود، دست‌ انداخت‌ (ابن‌قاسم‌، ج‌ 1، ص‌ 258) [ . او بخصوص‌ به‌ دسته‌های‌ بی‌شمار غلامان‌ حبشی‌ توجه‌ داشت‌. اما در 475، اَسما، بیوة‌ علی‌ صلیحی‌، که‌ ] به‌ اسارت‌ سعید افتاده‌ و [ در زبید زندانی‌ بود، پسر خود المُکَرَّم‌ ] احمدبن‌علی‌ صلیحی‌ حاکم‌ صنعا [ را برانگیخت‌ تا او را نجات‌ دهد ] قس‌ ابن‌قاسم‌، ج‌ 1، ص‌ 258ـ260 که‌ این‌ رویداد را در 460 و عرشی‌، ص‌ 16 که‌ در 461 ذکر کرده‌اند [ . ازینرو بنونجاح‌ دوباره‌ به‌ دَهلک‌ گریختند. در 479 سعید بازگشت‌ و حکومت‌ را به‌ دست‌ گرفت‌. اما در 481 ] قس‌ ذهبی‌، ج‌ 19، ص‌ 232: در 486 [ به‌ تحریک‌ السَیّده‌، ملکة‌ صلیحی‌ و همسر المکرم‌، به‌ قتل‌ رسید. جیاش‌ که‌ با وزیر خود خلف‌بن‌ ] ابی‌ [ طاهر ] اموی‌ [ به‌ هند گریخته‌ بود، با لباس‌ مبدل‌ هندی‌ به‌ زبید بازگشت‌ و با توطئه‌ای‌ به‌ یاری‌ هموطنان‌ حبشی‌ خود، به‌ آسانی‌ در 482 قدرت‌ را به‌ دست‌ گرفت‌. با مرگ‌ او در 498 یا 500 نابسامانی‌ حکمفرما شد. او خود با مشکلات‌ داخلی‌ دست‌ به‌ گریبان‌ بود، و خلف‌ یاور پیشین‌ او نیز گریخته‌ بود، بعلاوه‌ میان‌ نوادگان‌ وی‌ منازعات‌ شدیدی‌ وجود داشت‌. فاتِک‌ اول‌، پسر او از کنیزی‌ هندی‌، می‌بایست‌ در برابر برادران‌ ناتنی‌اش‌ ابراهیم‌ و عبدالواحد، از خود دفاع‌ می‌کرد. او در 503 در جوانی‌ درگذشت‌ ] و غلامان‌ فاتک‌، پسر خردسال‌ او، منصور، را بر تخت‌ نشاندند (ذهبی‌، ج‌ 19، ص‌ 234) [ . منصور را عموهایش‌ که‌ با یکدیگر کشمکش‌ داشتند، بر کنار کردند. او به‌ السیّده‌ پناه‌ برد و مظفر ] مُفَضَّل‌ [ بن‌ابی‌البرکات‌، که‌ سخت‌ مورد اعتماد السیّده‌ بود، وی‌ را در 504 به‌ عنوان‌ دست‌نشاندة‌ صلیحیان‌ به‌ حکومت‌ بازگرداند.از آنجا که‌ منصور هنوز صغیر بود، وزرای‌ خاندان‌، امور را عهده‌دار شدند. انیس‌، وزیر منصور، حتی‌ مفاخر سلطنتی‌ را از آن‌ خود کرد. در 517 ] قس‌ ابن‌قاسم‌، ج‌ 1، ص‌ 289 [ منصور که‌ به‌ سن‌ رشد رسیده‌ بود، انیس‌ را به‌ دست‌ خود به‌ قتل‌ رساند. اما دیری‌ نگذشت‌ که‌ وزیر بعدی‌ منصور، مَنّاللّ'ه‌، او را مسموم‌ کرد و فاتک‌ دوم‌، پسر خردسال‌ منصور را که‌ از کنیزی‌ به‌ نام‌ عَلَم‌ بود، به‌ حکومت‌ نشاند. این‌ کنیز که‌ در 545 درگذشت‌، با تدبیر بسیار توانست‌ حقوق‌ بیت‌ خود را در مقابل‌ تعدّیات‌ وزرا حفظ‌ کند. در 524 منّالله‌ به‌ تحریک‌ او کشته‌ شد و غلامانی‌ دیگر به‌ نامهای‌ زُرَیق‌ و، سپس‌، مُفلِح‌ جانشین‌ او شدند. چندی‌ بعد علم‌ غلامان‌ نورچشمی‌ دیگرش‌ چون‌ سُرور و اقبال‌ را در مقابل‌ مفلح‌ قرار داد. هر چند که‌ سرور و اقبال‌ نیز روابط‌ حسنه‌ای‌ با یکدیگر نداشتند ] و سرور با دسیسه‌هایی‌ مفلح‌ را از مقام‌ خود کنار زد (همان‌، ج‌ 1، ص‌ 291ـ292) [ .گروههای‌ گوناگون‌ در جریان‌ منازعات‌ سرور و مفلح‌، امرای‌ کم‌اهمیت‌ عرب‌ را به‌ مقابله‌ با زبید برانگیختند. اقبال‌ در 531 فاتک‌ دوم‌ را کشت‌ و پس‌ از او پسر عمّش‌ فاتِک‌ سوم‌ ] فاتک‌ بن محمدبن‌ فاتک‌بن‌ جیاش‌ (عرشی‌، ص‌ 17) [ به‌ جای‌ او نشست‌ ] پس‌ از مرگ‌ عَلَم‌، علی‌بن‌ مهدی‌ رُعَینی‌ حِمْیَری‌ که‌ چندی‌ در زبید به‌ زهد متظاهر بود، در 546 به‌ نام‌ خود بیعت‌ گرفت‌ و مردم‌ را به‌ جهاد با بنونجاح‌ فراخواند و به‌ زبید حملاتی‌ کرد (ابن‌قاسم‌، ج‌ 1، ص‌ 299، 304) [ . سرور که‌ از 529 قدرت‌ بسیاری‌ یافته‌ بود، در 551 در مسجدی‌ در زبید به‌ دست‌ یکی‌ از یاران‌ بنومهدی‌ (مهدیان‌ * ) به‌ قتل‌ رسید ] و بر سر جانشینی‌ او بین‌ امرای‌ نجاحی‌ رقابت‌ درگرفت‌. علی‌بن‌ مهدی‌ از فرصت‌ استفاده‌ و به‌ زبید حمله‌ کرد. اما شهر تا پایان‌ 552 در برابر او مقاومت‌ کرد. ازینرو در 553 (همان‌، ج‌ 1، ص‌ 311ـ312) [ . مردم‌ زبید از امام‌ زیدی‌ احمدبن‌ سلیمان‌ المتوکّل‌ استمداد کردند. سلیمان‌ این‌ امر را بهانة‌ ] فتح‌ زبید و [ خلع‌ ] و قتل‌ [ فاتک‌ قرار داد و خود حاکم‌ زبید شد. اما در 554 ] علی‌بن‌ مهدی‌ به‌ عنوان‌ نخستین‌ امیر [ بنومهدی‌ زبید را فتح‌ کرد ] و به‌ حکومت‌ بنونجاح‌ پایان‌ داد [ .آل‌زیاد و سپس‌ بنونجاح‌ به‌ طور مستمر، شمار زیادی‌ از بردگان‌ حبشی‌ را برای‌ تجدید قوای‌ سپاهی‌ خود به‌ یمن‌ آوردند که‌ نتیجة‌ آن‌ اختلاط‌ اقوام‌ موجود بود. این‌ وضع‌ امروزه‌ همچنان‌ در تِهامه‌ به‌روشنی‌ پیداست‌. ابن‌مجاور (ص‌ 235) بر آن‌ است‌ که‌ شهر حَیس‌ در تهامه‌ به‌ منظور سکونت‌ حبشیانی‌ که‌ بدانجا آورده‌ شدند، بنا گردیده‌ است‌. به‌گفتة‌ وی‌ چنین‌ به‌نظر می‌رسد که‌ ساکنان‌ آنجا همه‌ سیاهپوست‌اند و هیچ‌ خانوار عربی‌ در آنجا زندگی‌ نمی‌کند. هر چند او ظاهراً در تاریخ‌ بنای‌ این‌ شهر اشتباه‌ کرده‌، زیرا حَیس‌ احتمالاً در اوایل‌ حکومت‌ آل‌زیاد ساخته‌ شده‌ است‌.ضرب‌ مسکوکات‌ بنونجاح‌ در بیشتر منابع‌ یاد شده‌ است‌. اما مقادیر زیادی‌ از این‌ سکه‌ها هنوز کشف‌ نشده‌ است‌. بِخَزی‌ (ص‌ 106) مدعی‌ است‌ که‌ نوشتة‌ روی‌ سکه‌ای‌ را که‌ در 534 در زبید ضرب‌ شده‌، خوانده‌ است‌. اما نام‌ حاکم‌، در این‌ سکه‌ که‌ در موزة‌ بریتانیا نگهداری‌ می‌شود، ناخواناست‌ و علاوه‌ بر این‌ مشخصات‌ آن‌ نیز معلوم‌ نیست‌. او از سه‌ سکة‌ دیگر که‌ در صنعا ضرب‌ شده‌ نام‌ برده‌ و آنها را از سکه‌های‌ بنونجاح‌ دانسته‌، ولی‌ روشن‌ نکرده‌ است‌ که‌ چگونه‌ بنونجاح‌ در صنعا سکه‌ ضرب‌ می‌کرده‌اند. اما لویک‌ در اثر پژوهشی‌ خود ( > «سکه‌های‌ نجاحیان‌ یمن‌» < ) از چهار سکة‌ ضرب‌ شده‌ در زبید نام‌ می‌برد و، به‌رغم‌ مشکلات‌، به‌روشنی‌ ثابت‌ می‌کند که‌ به‌ بنونجاح‌ تعلق‌ دارند ] ابوالطّامی‌ جیاش‌ جز اثر پیشین‌، دیوانی‌ در چند مجلد در نظم‌ و نثر نیز داشته‌ است‌. صفدی‌ پاره‌ای‌ از شعر او را آورده‌ است‌ (ج‌ 11، ص‌ 228ـ229) [ .منابع‌: ابن‌دیبع‌، بغیة‌ المستفید فی‌ تاریخ‌ زبید ، چاپ‌ شل‌ هود، صنعا 1983، ص‌ 55 به‌بعد؛ همو، قرة‌العیون‌ باخبار الیمن‌ المیمون‌ ، چاپ‌ محمدبن‌ علی‌ اکوع‌، قاهره‌ 1977، ج‌ 1، ص‌ 333 به‌بعد؛ ابن‌قاسم‌، غایة‌ الامانی‌ فی‌ اخبار القطر الیمانی‌ ، چاپ‌ عبدالفتاح‌ عاشور، قاهره‌ 1968، ج‌ 1، ص‌ 236 به‌ بعد (وقایعنامة‌ زیدی‌ ـ چاپ‌ نامطمئن‌)؛ ابن‌مجاور، تاریخ‌ المستبصر، او، صفة‌ بلاد الیمن‌ و مکة‌ و بعض‌ الحجاز ، چاپ‌ لوفگرن‌، لیدن‌ 1951ـ1954، ص‌ 66، 71، 235؛ ] مصطفی‌بن‌ عبدالله‌ حاجی‌خلیفه‌، کشف‌الظنون‌ ، بیروت‌ 1410/1990؛ محمدبن‌ احمد ذهبی‌، سیر اعلام‌ النّبلاء ، ج‌ 19، چاپ‌ شعیب‌ أرنؤوط‌، بیروت‌ 1406/1986؛ خلیل‌بن‌ ایبک‌ صفدی‌، کتاب‌ الوافی‌ بالوفیات‌ ، ج‌ 11، چاپ‌ شکری‌ فیصل‌، ویسبادن‌ 1401/1981 [ ؛ حسین‌بن‌ احمد عرشی‌، بلوغ‌ المرام‌ ، چاپ‌ کرملی‌، بیروت‌ ؛ عماره‌بن‌ علی‌ عماره‌ یمنی‌، المفید فی‌ اخبار صنعا و زبید ، چاپ‌ محمدبن‌ علی‌ اکوع‌، صنعا 1985 (چاپ‌ نامطمئن‌)؛ حسین‌بن‌ فضل‌الله‌ همدانی‌، الصلیحیون‌ و الحرکة‌ الفاطمیة‌ فی‌ الیمن‌ ، قاهره‌ 1955، ص‌ 65 به‌ بعد؛ عبدالباقی‌بن‌ عبدالمجید یمانی‌، بهجة‌ الزّمن‌ فی‌ تاریخ‌ الیمن‌ ، چاپ‌ مصطفی‌ حجازی‌، صنعا 1985، ص‌ 56 به‌ بعد؛Ramzi J. Bikhazi, Coins of al-Yaman 132-569 A. H. , al-Abh ¤ a ¦ th , XXIII/ 1-4 (1970), 106-107; H. C. Kay, Yaman: its early mediaeval history , London 1892; O. Lخfgren, Arabische Texte zur Kenntnis der Stadt Aden im Mittelalter , Uppsals 1936-1950, 61 ff., 161, ff.; N. M. Lowick, "Coins of the Naja ¦ h ¤ ids of Yemen: a preliminary investigation", in Actes du 8ةme congrةs international de numismatique 1973 , Paris 1976.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

ر. اشتروتمان و ر. اسمیت ( د.اسلام ) ؛ با اضافاتی از ( د.ج .اسلام )

حوزه موضوعی

تاریخ

رده های موضوعی
جلد 4
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده