بنواماجور
معرف
(یا بنوماجور ] یا ابن‌اَماجور/ ابن‌ماجور رجوع کنید به قفطی‌، ترجمة‌ فارسی‌، ص‌ 320 [ )، ابوالقاسم‌ عبداللّ'ه‌ (به‌ نوشتة‌ ابن‌یونس‌: علی‌) بن‌اماجور (یا ماجور) تُرکی‌ و پسرش‌ ابوالحسن‌ علی‌، که‌ هر دو منجم‌ بودند
متن
بَنواَماجور (یا بنوماجور ] یا ابن‌اَماجور/ ابن‌ماجور رجوع کنید به قفطی‌، ترجمة‌ فارسی‌، ص‌ 320 [ )، ابوالقاسم‌ عبداللّ'ه‌ (به‌ نوشتة‌ ابن‌یونس‌: علی‌) بن‌اماجور (یا ماجور) تُرکی‌ و پسرش‌ ابوالحسن‌ علی‌، که‌ هر دو منجم‌ بودند. ابوالقاسم‌ و پسرش‌ اهل‌ هرات‌ بودند و نسب‌ آنها به‌ یکی‌ از ترکان‌ فرغانه‌ به‌ نام‌ اَماجور یا ماجور می‌رسید. حدس‌ ا. صاییلی‌ (ص‌101ـ103) دایر بر خویشاوندی‌ آنان‌ با خانوادة‌ اماجور، یکی‌ از امیران‌ دمشق‌ (متوفی‌ 264)، احتمالاً درست‌ است‌؛ و در عین‌ حال‌ با خاستگاه‌ شرقی‌ آنان‌ منافات‌ ندارد. ابوالحسن‌ دست‌کم‌ شش‌ بار، و ظاهراً در شیراز، بین‌ 26 ربیع‌الاول‌ 272 و اول‌ محرم‌ 297، سیارات‌ را رصد کرد (ابن‌یونس‌ ] نسخة‌خطی‌، ص‌ 109 [ ، چاپ‌ کوسن‌ دو پرسوال‌، ص‌ 174ـ 179)؛ سومین‌ رصد در 18 شوال‌ 288 مشخصاً در شیراز بود، اما زمانهای‌ اولین‌، چهارمین‌ و پنجمین‌ آنها هم‌ به‌ تاریخ‌ هجری‌ و هم‌ ایرانی‌ ] = یزدگردی‌ [ بیان‌ شده‌ است‌. این‌ خانواده‌ ظاهراً هنگامی‌ که‌ ابوالحسن‌ دوباره‌ بین‌ محرم‌ و رجب‌ 306 سیارات‌ را رصد کرد و یافته‌های‌ خود را با محاسبات‌ مبتنی‌ بر جدولهای‌ حَبَش‌ ] حاسب‌ [ و بطلمیوس‌ (همان‌، ] نسخة‌خطی‌، ص‌ 97ـ 99 [ ، چاپ‌ کوسن‌ دو پرسوال‌، ص‌ 120ـ127) مقایسه‌ کرد، در بغداد به‌ سر می‌برد. در همان‌ سال‌ 306 هجری‌/ 288 یزدگردی‌ (این‌ دو سال‌ در روزهای‌ دوم‌ ذیقعده‌ تا پایان‌ ذیحجة‌ 306 مشترک‌اند) بنواماجور قلب‌الاسد را رصد کردند و آهنگ‌ «تقدیم‌ اعتدالین‌ * » را یک‌ درجه‌ در صد سال‌ یافتند (همان‌، ] نسخة‌ خطی‌، ص‌ 108 [ ، چاپ‌ کوسن‌ دو پرسوال‌، ص‌ 166ـ 169). ابوالحسن‌، غلامش‌ مُفلِح‌بن‌ یوسف‌، و ابوالقاسم‌، همچنین‌ پنج‌خسوف‌ و دو کسوف‌ را بین‌ 12 صفر 311 و 14 ذیقعدة‌ 321، محاسبه‌ و سپس‌ نتایج‌ این‌ محاسبات‌ را با رصد خود این‌ پدیده‌ها مقایسه‌ کردند (همان‌، ] نسخة‌ خطی‌، ص‌ 100ـ102 [ ، چاپ‌ کوسن‌ دو پرسوال‌، ص‌ 128ـ141). سرانجام‌، این‌ سه‌ تن‌ خورشید را رصد کردند و مشخصه‌های‌ حرکت‌ آن‌ را یافتند، هر چند مقادیری‌ که‌ بنواماجور در زیج‌ بدیع‌ برای‌ این‌ مشخصه‌ها پذیرفته‌اند با مقادیری‌ که‌ مفلح‌ اختیار کرده‌ است‌ تفاوت‌ دارد (همان‌، ] نسخة‌خطی‌، ص‌ 103ـ105 [ ، چاپ‌ کوسن‌ دو پرسوال‌، ص‌ 150ـ153).از گزارشهای‌ ابن‌یونس‌ دربارة‌ رصدهای‌ آنان‌ معلوم‌ می‌شود که‌ اهتمام‌ بنواماجور بخصوص‌ متوجه‌ تصحیح‌ جدولهای‌ حبش‌ بر پایة‌ داده‌های‌ نو بوده‌ است‌ و همچنین‌ به‌بستگی‌ مقادیری‌ که‌ بطلمیوس‌ برای‌ مشخصه‌های‌ نجومی‌ داده‌ بود با آنچه‌ خود اختیار کرده‌ بودند توجه‌ داشتند. می‌دانیم‌ که‌ ابوالقاسم‌ شخصاً با ابن‌آدمی‌ منجم‌ (متوفی‌ 308) تماس‌ داشته‌، اما هیچ‌ اطلاع‌ دیگری‌ راجع‌ به‌زندگی‌ شخصی‌ آنان‌ در زندگینامه‌های‌ دورة‌ اسلامی‌ نیامده‌ است‌ (ابن‌ندیم‌، ص‌ 280؛ قفطی‌، ص‌ 220ـ221، 231، 234). ولی‌ در این‌ منابع‌، فهرستی‌ از آثار منسوب‌ به‌ابوالقاسم‌ آمده‌ که‌ عبارت‌ است‌ از : کتاب‌القنّ (؟) که‌ تنها ابن‌ندیم‌ آن‌ را ذکر کرده‌ است‌؛ کتاب‌الزیج‌الخالص‌ (کندی‌، ص‌135، ش‌78)؛ کتاب‌ زادالمسافر ؛ کتاب‌الزیج‌المُزَنَّر (همان‌، ص‌ 135، ش‌ 79)؛ کتاب‌ الزیج‌البدیع‌ (همان‌، ص‌ 125، ش‌ 8) که‌ تنها زیجی‌ است‌ که‌ ابن‌یونس‌ مشخصاً از آن‌ نام‌ برده‌ و شاید منشأ همة‌ گزارشهای‌ رصدی‌ باشد که‌ او آورده‌ است‌؛ کتاب‌ زیج‌السندهند (همان‌، ص‌135، ش‌90) که‌ احتمالاً بازنویسی‌ زیج‌ السندهند ابوجعفر محمدبن‌ موسی‌ خوارزمی‌ است‌؛ کتاب‌ زیج‌ مَمَرّات‌ (همان‌، ص‌134، ش‌67)؛ و کتاب‌ زیج‌المرّیخ‌ علی‌التاریخ‌الفارسی‌ ، که‌ تنها قفطی‌ آن‌ را ذکر کرده‌ است‌.هیچیک‌ از این‌ آثار برجا نمانده‌ است‌، اما در نسخه‌های‌ خطی‌ موجود در پاریس‌، اثری‌ به‌نام‌ زیج‌الطیلَسان‌ منسوب‌ به‌ابوالقاسم‌ علی‌بن‌ ماجور موجود است‌ که‌ شاید دارای‌ ] جدولهایی‌ با [ آرایة‌ پلکانی‌ مثلثی‌شکل‌ باشد. در نسخه‌های‌ خطی‌ پاریس‌ و لیدن‌ نیز اثری‌ ] منسوب‌ به‌ همو [ به‌نام‌ جوامع‌ احکام‌ الکسوفات‌ ( کسوفَین‌ ) و قِران‌الکواکب‌ ( کوکبَین‌ ) وجود دارد. ظاهراً در این‌ اثر به‌ مقارنه‌ای‌ که‌ در 699 رخ‌ داده‌، اشاره‌ شده‌ (بروکلمان‌، > ذیل‌ < ، ج‌ 1، ص‌ 397) اما در واقع‌، در آن‌ سال‌ هیچ‌ مقارنة‌ شایان‌ذکری‌ روی‌ نداده‌ است‌. اظهارنظر قطعی‌ دربارة‌ میزان‌ اصالت‌ این‌ اثر هنوز ممکن‌ نیست‌ ] کتاب‌ زیج‌ بدیل‌ نیز تنها در ترجمة‌ فارسی‌ تاریخ‌الحکما به‌عبداللّ'ه‌بن‌ اماجور نسبت‌ داده‌ شده‌ است‌ (ص‌ 307) [ .منابع‌: ابن‌ندیم‌، کتاب‌ الفهرست‌ ، چاپ‌ فلوگل‌، لاپیزیگ‌ 1871ـ1872؛ ابن‌یونس‌، زیج‌الکبیر الحاکمی‌ ، نسخة‌ خطی‌ کتابخانة‌ لیدن‌، ش‌ 143. [or ؛ همان‌، درCaussin de Perceval, "Le livre de la grande table Hakإmite," Notices et extraits des manuscrits , 7,year 12, 16-240;علی‌بن‌ یوسف‌ قفطی‌، تاریخ‌ الحکماء، و هو مختصر الزوزنی‌ المسمی‌ بالمنتخبات‌ الملتقطات‌ من‌ کتاب‌ اخبارالعلماء باخبار الحکماء ، چاپ‌ لیپرت‌، لایپزیگ‌ 1903؛ همان‌: ترجمة‌ فارسی‌ از قرن‌ یازدهم‌ هجری‌، چاپ‌ بهین‌ دارائی‌، تهران‌ 1347 ش‌؛Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Literatur , Leiden 1943-1949, Supplementband , 1937-1942; EI 2 , s.v. "Ibn Ama ¦ dju ¦ r" (by J. Vernet); B. R. Goldstein, "A medieval table for reckoning time from solar altitude," Scripta Mathematica , 27, 1962, 61-66; E. S. Kennedy, A survey of Islamic astronomical tables , Philadelphia, 1956; A. S ¤ ay â l â , The observatory in Islam , Ankara, 1960; F. Sezgin, Geschichte des arabischen Schrifttums , Leiden 1957-, V, 282; H. Suter, Die Mathematiker und Astronomen der Araber und ihre Werke , Leipzig 1900, 49-50.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

د. پینگری ( ایرانیکا )

حوزه موضوعی

تاریخ علم

رده های موضوعی
جلد 4
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده