بنو/ بنی
معرف
واژه‌ای‌ عربی‌ به‌ معنای‌ پسران‌، فرزندان‌، پسرِ پسر و نوادگانِ دورتر و در اصطلاح‌ به‌ معنای‌ قبیله‌، طائفه‌، قوم‌ و خاندان‌
متن
بَنو/ بَنی‌ ، واژه‌ای‌ عربی‌ به‌ معنای‌ پسران‌، فرزندان‌، پسرِ پسر و نوادگانِ دورتر و در اصطلاح‌ به‌ معنای‌ قبیله‌، طائفه‌، قوم‌ و خاندان‌. این‌ واژه‌ در حالت‌ رفعی‌ «بنون‌» و در حالت‌ نصبی‌ و جرّی‌ «بنین‌» است‌ که‌ طبق‌ قواعد نحو «ن‌» آخر آن‌ در حالت‌ اضافه‌ حذف‌ می‌شود.به‌نظر بیشتر نحویان‌، بنو/بنی‌ جمع‌ مذکر سالمِ «ابن‌» است‌، اما به‌نظر برخی‌ جمع‌ مکسّر ملحق‌ به‌ جمع‌ سالم‌ است‌، هرچند بیشتر نحویان‌، «ابناء» را جمع‌ مکسّر آن‌ دانسته‌اند (فیومی‌، ج‌ 1، ص‌ 62). اصل‌ واژة‌ «ابن‌» را به‌ اختلاف‌ به‌ صورتهای‌ «بَنَوٌ»، «بَنَیٌ» «بِنْو» «بِنْی‌» و «بَناً» ذکر کرده‌اند و همزة‌ «ابن‌» را همزة‌ وصل‌ دانسته‌اند (ابن‌منظور، فیروزآبادی‌، ذیل‌ «بنی‌»؛ لِین‌، ذیل‌ «ابن‌»؛ رجوع کنید به ابن‌ * ). برای‌ فرزندان‌ مذکر یا مؤنث‌ انسان‌، از جمع‌ مذکر یعنی‌ «بَنو» و «بَنی‌» استفاده‌ می‌شود، مانند بَنو فُلانٍ (دختران‌، پسران‌، یا فرزندانِ فلانی‌)، چنانکه‌ می‌گویند اِمْرَأَةُ مِن‌ بَنی‌تَمیمٍ (زنی‌ از فرزندان‌ تمیم‌) و گفته‌ نشده‌ «بَناتِ تَمیم‌».بَنی‌/ بَنو/ بنوال در ترکیبات‌ اضافی‌ به‌ معانی‌ مختلف‌ لغوی‌ به‌کار رفته‌ است‌، از جمله‌: بنو/بنی‌آدم‌؛ بنوالدّنیا (انسانها)، بنو بَهْز (برادران‌ از یک‌ پدر و مادران‌ مختلف‌)، بنو اَخْیاف‌ (برادران‌ از یک‌ مادر و پدران‌ مختلف‌)؛ بنوالاعیان‌ (برادران‌ از یک‌ پدر ومادر)؛ بنوالحرب‌ (مردمان‌ سلحشور)؛ بنوالجّن‌ (جنیّان‌)؛ (برای‌ دیگر ترکیبات‌ رجوع کنید به دهخدا).هرچند در عربی‌ صورت‌ رفعی‌ این‌ واژه‌ (بنو) به‌کار می‌رود، در مورد غیر انسان‌، خواه‌ مذکر یا مؤنث‌ از جمع‌ مؤنث‌ یعنی‌ «بَنات‌» استفاده‌ می‌شود حتی‌ اگر مفرد آن‌ «ابن‌» باشد، مانند بَناتِ اَوْبَر («جمع‌ ابنُ اوبر»، گونه‌ای‌ قارچ‌)؛ بَناتِ آوی‌ («جمع‌ ابنُآوی‌»، شغال‌؛ ابن‌اثیر، ص‌ 71،75)، بَناتِ مَخاض‌ («جمع‌ ابنُمَخاض‌»، شترنر دوساله‌) و بَنات‌ نَعشٍ (جمع‌ «ابنُنَعْش‌» که‌ نعش‌ از ستارگان‌ است‌) و بَناتِ لَبون‌ (جمع‌ «ابنُلَبُونٍ» شتر جوانی‌ که‌ وارد سه‌سالگی‌ می‌شود)؛ اما فقها برای‌ متمایز کردنِ مذکر و مؤنث‌ «بَنُواللَّبُون‌» به‌ کار می‌برند؛ در شعر نیز به‌ ضرورت‌ شعری‌، به‌صورت‌ «بَنو نَعْش‌» به‌ کار رفته‌ است‌ (فیومی‌، ج‌ 1، ص‌ 62ـ63).«بَنو» در عربی‌ فقط‌ در صورت‌ قرارگرفتن‌ در عبارت‌ به‌ مناسبت‌ وضع‌ نحوی‌ آن‌ به‌ «بَنی‌» تغییر می‌یابد، اما در فارسی‌ اگرچه‌ بسیاری‌ از خاندانهای‌ ایرانی‌ با «بَنو» و «بنوال » ذکر شده‌اند، کاربرد «بَنی‌» بیشتر از «بَنو» و «بَنوال» است‌.در قرآن‌ کریم‌ واژه‌های‌ «بَنی‌» (چهل‌ونه‌ بار و بیشتر با اسرائیل‌ و آدم‌)؛ «بَنو» (یک‌بار)؛ «بَنون‌» (چهاربار) و «بَنین‌» (دوازده‌بار) به‌کار رفته‌ است‌ (بیدارفر، ص‌ 185ـ186).لفظ‌ بنی‌ در متون‌ فارسی‌ نیز به‌کار رفته‌ است‌، از جمله‌: بنی‌آدم‌، بنی‌عم‌، بنی‌نوع‌ بشر، بنی‌ نوع‌ انسان‌ (رجوع کنید به دهخدا). مصراعی‌ از سعدی‌ نیز که‌ «بَنی‌» در آن‌ ذکر شده‌ (بنی‌آدم‌ اعضای‌ یکدیگرند) به‌صورت‌ مثل‌ درآمده‌ است‌ (سعدی‌، ص‌ 19).در دانشنامة‌ جهان‌ اسلام‌ ، اسامی‌ اقوام‌، طوایف‌ و قبایل‌ با «بَنی‌» و نام‌ خانواده‌ها، خاندانها و سلسله‌های‌ مشهور با لفظ‌ «بَنو» و گاه‌ «بنوال » آمده‌، اگرچه‌ شهرت‌ آنها نیز در این‌ گزینش‌ مؤثر بوده‌ است‌ مانند بنی‌اسرائیل‌، بنی‌حَردان‌، بنی‌هاشم‌، بنوالمغربی‌، بَنوجَهیر، بنودُلَف‌. برخی‌ خاندانها و سلسله‌ها نیز ذیل‌ قسمت‌ دوم‌ نامشان‌ خواهند آمد، مانند بنی‌شدّاد ذیل‌ «شدّادیان‌»، بنی‌ طولون‌ ذیل‌ «طولونیان‌» و بنی‌ کاکویه‌ «ذیل‌ کاکوئیان‌» (برای‌ نمونه‌های‌ بیشتر رجوع کنید به مدخلهای‌ د. ج‌. اسلام‌ ).منابع‌: ابن‌اثیر، المُرَصَّع‌ فی‌ الا´باءِ وَالامهاتِ و البنینْ و البنات‌ و الاَذواء و الذّوات‌ ، چاپ‌ ابراهیم‌ سامرائی‌، بغداد 1391/1971؛ ابن‌منظور، لسان‌العرب‌ ، چاپ‌ علی‌ شیری‌، بیروت‌ 1412/ 1992؛ محسن‌ بیدارفر، ترتیب‌ المعجم‌ المفهرس‌ لاَلفاظ‌ القرآن‌ الکریم‌ ، قم‌ 1366 ش‌؛ علی‌اکبر دهخدا، لغت‌نامه‌ ، زیرنظر محمد معین‌، تهران‌ 1325ـ1359 ش‌؛ مصلح‌بن‌ عبدالله‌ سعدی‌، متن‌ کامل‌ دیوان‌ شیخ‌ اجل‌ سعدی‌ شیرازی‌ ، چاپ‌ مظاهر مصفا، تهران‌ 1340 ش‌؛ محمدبن‌ یعقوب‌ فیروزآبادی‌، ترتیب‌ القاموس‌ المحیط‌ علی‌ طریقة‌ المصباح‌ المنیر و اساس‌ البلاغة‌ ، چاپ‌ احمد زاوی‌، بیروت‌ 1399/ 1979؛ احمدبن‌ محمد فیومی‌، المصباح‌ المنیر فی‌ غریب‌ الشرح‌ الکبیر للرافعی‌ ، بیروت‌ ] بی‌تا. [ .Edward William Lane, An Arabic-English Lexicon , Beirut 1980.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

صفورا هوشیار

حوزه موضوعی

ادبیات و زبان ها

رده های موضوعی
جلد 4
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده