بنگش (یا بنْگش )
معرف
قبیلة‌ افغان‌ از اتحادیة‌ قبایل‌ بَردَرانی‌ که‌ نام‌ آن‌ در عالم‌آرای‌ نادری‌ ، به‌ صورت‌ بنک‌ شیری‌ ضبط‌ شده‌ است‌ (مروی‌، ج‌2، ص‌ 506 و جاهای‌ دیگر)
متن
بَنگِش‌ (یا بَنْگَش‌)، قبیلة‌ افغان‌ از اتحادیة‌ قبایل‌ بَردَرانی‌ که‌ نام‌ آن‌ در عالم‌آرای‌ نادری‌ ، به‌ صورت‌ بنک‌ شیری‌ ضبط‌ شده‌ است‌ (مروی‌، ج‌2، ص‌ 506 و جاهای‌ دیگر). اتحادیة‌ قبیله‌ای‌ بردرانی‌، در زمان‌ احمدشاه‌ دُرّانی‌ (متوفی‌ 1192) شکل‌ گرفت‌ (الفنستون‌، ص‌ 301؛ اعتضادالسلطنه‌، ص‌ 33). فیض‌ محمد (ص‌127)، این‌ قبیله‌ را از طوایف‌ الحاقی‌ به‌ افغانها و برخی‌ پژوهشگران‌، به‌ رغم‌ فقدان‌ دلایل‌ لازم‌، این‌ مردم‌ را از جمله‌ قبایل‌ پشتون‌ می‌دانند ( ایرانیکا ، ذیل‌ مادّه‌). بنگشها، احتمالاً از جمله‌ آن‌ گروه‌ از طوایف‌ افغان‌ به‌ شمار می‌آیند که‌ بتدریج‌ پشتون‌ شده‌ و یا در اتحادیه‌های‌ قبیله‌ای‌ پشتون‌ داخل‌ شده‌اند.نخستین‌ آگاهیها دربارة‌ سرزمین‌ بنگش‌ مربوط‌ به‌ اواسط‌ قرن‌ دهم‌ است‌. به‌ نوشتة‌ علامی‌ (ج‌ 1، ص‌ 476)، این‌ سرزمین‌ قشلاق‌ کابل‌ بوده‌ است‌. در بعضی‌ فرهنگنامه‌های‌ معروف‌ قرن‌ یازدهم‌ که‌ در هند تألیف‌ شده‌، نام‌ آن‌ آمده‌ است‌ (غیاث‌الدین‌ رامپوری‌؛ شاد؛ فیروزالدین‌، ذیل‌ مادّه‌). در برهان‌ قاطع‌ (ذیل‌ مادّه‌)، بنگش‌ نام‌ ولایتی‌ از ماوراءالنهر است‌. در منابع‌ متأخر، آگاهیها دربارة‌ حدود جغرافیایی‌ سرزمینهای‌ بنگش‌، بالنسبه‌ روشنتر است‌. به‌ نوشتة‌ شیروانی‌ (ص‌ 165)، در اوایل‌ قرن‌ سیزدهم‌ «بنگش‌، نام‌ دو موضع‌ است‌: بنگش‌ صغیر از توابع‌ کشمیر و بنگش‌ کبیر از بلاد کابل‌ و کوهستان‌».محل‌ اصلی‌ سکونت‌ قبیلة‌ بنگش‌، ولایات‌ کُرَّم‌ علیا و سفلی‌، شَلوزان‌ و دامنه‌های‌ کوه‌ سفید افغانستان‌، کوهات‌ پاکستان‌، دامنه‌های‌ شرقی‌ کوه‌ سلیمان‌ پاکستان‌ و ایالتهای‌ پنجاب‌ و سرحد شمال‌ غرب‌ پاکستان‌، کشمیر و فرخ‌آبادِ اوتارپرادش‌ هندوستان‌ است‌ (فیض‌ محمد، ص‌ 130ـ131؛ هالیستر، ص‌ 212؛ ییت‌، ص‌ 256؛ ایرانیکا ، همانجا؛ الفنستون‌، ص‌59ـ61، 330). افرادی‌ از این‌ قبیله‌، ظاهراً در نیمة‌ اول‌ قرن‌ سیزدهم‌ به‌ ایران‌ آمدند.در تنها آمار جامعی‌ که‌ از جمعیت‌ این‌ قبیله‌ در اوایل‌ قرن‌ چهاردهم‌ فراهم‌ آمده‌ است‌ جمعیت‌ این‌ قبیله‌ را بالغ‌ بر 500 ، 22 خانوار نوشته‌اند (فیض‌محمد، ص‌ 130؛ فرخ‌، 1371ش‌، ص‌ 78). جمعیت‌ بنگشهای‌ پاکستان‌ حدود هشت‌ هزار نفر ( ایرانیکا ، همانجا) و بنگشهای‌ مازندران‌ (رجوع کنید به سطور بعد) حدود هفتصد خانوار بوده‌ است‌ (ییت‌، ص‌ 257). شغل‌ اغلب‌ بنگشهای‌ افغانستان‌ زراعت‌ است‌، اما در اواخر قرن‌ گذشته‌ و اوایل‌ قرن‌ حاضر، تجارت‌ و بویژه‌ تجارت‌ نمک‌ در میان‌ آنان‌ رواج‌ یافته‌ است‌ (فیض‌ محمد، ص‌ 131). بنگشهای‌ پاکستان‌ تا اوایل‌ قرن‌ حاضر، نوعی‌ زندگی‌ چادرنشینی‌ داشتند، اما امروزه‌ در روستاهای‌ خود اسکان‌ یافته‌ و به‌ زراعت‌ مشغول‌اند ( ایرانیکا ، همانجا). چنین‌ به‌ نظر می‌رسد که‌ قبیلة‌ بنگش‌ از دهها طایفة‌ کوچک‌ و بزرگ‌ تشکیل‌ شده‌ است‌ که‌ از میان‌ آنها، دو طایفة‌ گاری‌ و سامل‌زایی‌ از شهرت‌ بیشتری‌ برخوردارند (فیض‌ محمد، ص‌ 130؛ ایرانیکا ، همانجا). از طوایف‌ قدیمی‌ بنگش‌ که‌ در حدود پانصد سال‌ پیش‌ می‌زیسته‌ و در روزگار همایون‌ (937ـ963)، منشأ بعضی‌ حوادث‌ بوده‌اند، می‌توان‌ عبدالرحمانی‌ و برمزیدی‌ را نام‌ برد (علامی‌، همانجا). هالیستر (همانجا) نیز از دو طایفة‌ دیگر به‌ نامهای‌ بوشیرا و دندار نام‌ برده‌ است‌. قبایل‌ بنگش‌ براساس‌ نسب‌نامه‌ای‌ ساختگی‌، خود را قرشی‌ و از اعقاب‌ خالدبن‌ ولید می‌دانند (فیض‌محمد؛ فرخ‌، 1371 ش‌، همانجاها).تاریخ‌ قبیلة‌ بنگش‌، بسیار مبهم‌ است‌ و بعضی‌ از پژوهشگران‌ در این‌ زمینه‌ به‌ حدس‌ و گمان‌ متوسل‌ شده‌اند. آنچه‌ سبب‌ تشدید گمان‌پردازیها شده‌، چگونگی‌ انتشار مذهب‌ شیعه‌ در میان‌ این‌ قبیله‌ و جریان‌ مهاجرت‌ آنان‌ به‌ شبه‌ قارة‌ هند است‌. بعضی‌ از پژوهشگران‌ گمان‌ دارند که‌ قبیلة‌ بنگش‌، در پی‌ تبلیغات‌ داعیان‌ اسماعیلی‌ در خراسان‌ و نفوذ آنان‌ در مُلتان‌ در قرن‌ چهارم‌، پا به‌ صحنة‌ تاریخ‌ نهاده‌ است‌ ( ایرانیکا ، همانجا)، اما این‌ گمان‌ سندی‌ ندارد و تنها متکی‌ به‌ بعضی‌ اخبار مبهم‌ است‌. گرچه‌ اشارة‌ راورتی‌ به‌ این‌ که‌ شیعیان‌ پشتو مقام‌ آقاخان‌ را به‌ رسمیت‌ می‌شناسند، این‌ گمان‌ را تقویت‌ می‌کند (همانجا). مذهب‌ غالب‌ قبایل‌ بنگش‌ که‌ وجه‌ تمایز آنان‌ از همسایگانشان‌ شمرده‌ می‌شود، تشیع‌ اثناعشری‌ است‌، اما گروههایی‌ از این‌ قبیله‌ که‌ در کُرّم‌ سفلی‌ سکونت‌ دارند، سنی‌ مذهب‌اند (فیض‌ محمد، ص‌ 130ـ131؛ فرخ‌، 1371 ش‌، ص‌ 78ـ79؛ هالیستر، همانجا). به‌ نوشتة‌ شیروانی‌ (همانجا) «اسامی‌ مردان‌ آن‌ دیار، آخرش‌ علی‌ است‌، مانند صفدر علی‌ و حیدرعلی‌ و هر که‌ را از این‌ گونه‌ اسم‌ نباشد، وی‌ سنی‌ است‌». بعضی‌ از پژوهشگران‌، پیدایش‌ فرقة‌ روشنیه‌ * را که‌ ظاهراً در بخشهایی‌ از بنگشات‌ اقامت‌ داشته‌اند، محملی‌ برای‌ توجیه‌ انتشار تشیع‌ اثناعشری‌ در میان‌ قبایل‌ بنگش‌ می‌دانند ( ایرانیکا ، همانجا)، حال‌ آنکه‌ تباین‌ آشکار عقاید روشنیه‌ و شیعة‌ اثناعشری‌ هرگونه‌ پیوندی‌ را میان‌ این‌ دو مذهب‌، مردود می‌سازد.نخستین‌ اخبار تاریخی‌ قبیلة‌ بنگش‌ در منابع‌ فارسی‌، از اواسط‌ قرن‌ دهم‌ است‌ که‌ همایون‌ شاه‌ در اواخر 959، به‌ قصد تنبیه‌ قبایل‌ بنگش‌ به‌ آن‌ سرزمین‌ تاخت‌. به‌ نوشتة‌ علامی‌ (همانجا) «اول‌ قبیله‌ای‌ که‌ به‌ تاخت‌ رفت‌ قبیلة‌ افغانان‌ عبدالرحمانی‌ و آخر، افغانان‌ برمزیدی‌ بود». در 1002، اکبر، که‌ همواره‌ سودای‌ تصرف‌ قندهار را در سر داشت‌، شاهی‌ بیگ‌خان‌ کابلی‌، حاکم‌ بنگش‌، را به‌ حکومت‌ قندهار منصوب‌ کرد (اسکندرمنشی‌، ج‌2، ص‌ 486). نادرشاه‌ افشار در لشکرکشیهای‌ خونین‌ خود به‌ افغانستان‌ و هندوستان‌ (1149ـ1151)، چندین‌ بار به‌ قبایل‌ بنگش‌ حمله‌ برد و سرانجام‌ آنان‌ را به‌ اطاعت‌ واداشت‌ (استرآبادی‌، ص‌ 339ـ340؛ مروی‌، ج‌ 2، ص‌ 506، 515، 560، 567، 571، 758، پانویس‌ 9). در اواسط‌ قرن‌ دوازدهم‌ و مقارن‌ سلطنت‌ احمد * شاه‌ درانی‌، قبیلة‌ بنگش‌ در خدمت‌ او بود و در بعضی‌ از لشکرکشیهای‌ وی‌ به‌ قلمرو دولت‌ گورکانی‌ شرکت‌ داشت‌. احمدخان‌ بنگش‌، حکمران‌ ناحیة‌ فرخ‌آباد، هر بار در سفرهای‌ جنگی‌ احمد شاه‌ درانی‌ قریب‌ بیست‌ هزار مرد جنگی‌ در اختیار او قرار می‌داد (گلستانه‌، ص‌ 79، 102ـ103؛ غبار، ص‌ 365، 368).بخشی‌ از بنگشها در سالهای‌ تسلط‌ استعمار انگلیس‌ بر شبه‌قارة‌ هند، در زمرة‌ اتباع‌ هند انگلیس‌، و بخشی‌ دیگر مطیع‌ دولت‌ افغانستان‌ بودند. اختلافات‌ گروههای‌ شیعه‌ و سنی‌ قبیلة‌ بنگش‌ در این‌ روزگار با تلاش‌ استعمار انگلیس‌، به‌ وسیلة‌ مؤثری‌ برای‌ تشدید ستیزه‌ میان‌ اقوام‌ مسلمان‌ شبه‌ قارة‌ هند تبدیل‌ شد. بعضی‌ از دولتمردان‌ متجدد افغانستان‌ در سالهای‌ حکومت‌ امان‌الله‌خان‌ (1337ـ 1348)، برای‌ تأمین‌ پایگاه‌ اجتماعی‌ خود، نسبت‌ به‌ بنگشهای‌ افغانستان‌، رفتار مناسبی‌ داشتند و گهگاه‌ از حمایت‌ آنان‌ برخوردار بودند. علی‌ احمد خان‌ بارکزایی‌، والی‌ کابل‌ در اواخر سلطنت‌ امیرامان‌الله‌خان‌، که‌ بعدها به‌ دستور بچّه‌ سقا * اعدام‌ شد، از جملة‌ این‌ رجال‌ بود (فرخ‌،1370ش‌، ص‌ 154؛ همو، 1371ش‌، ص‌ 504).موقعیت‌ بنگشهای‌ هندوستان‌ نسبت‌ به‌ بنگشهای‌ افغانی‌ تا حدی‌ متفاوت‌ بود و حدود 500 ، 1 بنگش‌ در ارتش‌ محلی‌ انگلیس‌ در هند خدمت‌ می‌کردند ( ایرانیکا ، همانجا). مؤسس‌ حکومت‌ موروثی‌ فرخ‌آباد اوتارپرادش‌ محمدخان‌ بنگش‌ بود که‌ ظاهراً از اوایل‌ قرن‌ دوازدهم‌ تا حدود نیمة‌ این‌ قرن‌ از نظامیان‌ مزدور دولت‌ گورکانی‌ هند به‌ شمار می‌آمد. وی‌ در 1126/ 1714، شهر فرخ‌آباد را بنا نهاد (هاردی‌، ص‌ 37؛ ایرانیکا ، همانجا) و پس‌ از سی‌ سال‌ حکومت‌، در 1156/ 1743 درگذشت‌ و حکومت‌ بنگش‌ به‌ فرزندش‌ احمدخان‌ رسید (گلستانه‌، حواشی‌ و توضیحات‌ مدرس‌ رضوی‌، ص‌ 439). احمدخان‌ بنگش‌ در اوایل‌ سلطنت‌ احمدشاه‌ گورکانی‌ پادشاه‌ هند، از حکام‌ صاحب‌ نام‌ هندوستان‌ به‌ شمار می‌رفت‌. در 1164، ابوالمنصورخان‌ بهادر صفدر جنگ‌، وزیر اعظم‌ احمدشاه‌ گورکانی‌، به‌ جنگ‌ احمدخان‌ بنگش‌ رفت‌ و علی‌رغم‌ پیروزی‌، ناگزیر با وی‌ صلح‌ کرد (همان‌، ص‌ 420). در 1177ـ 1178، شجاع‌الدوله‌ نواب‌ اَوَدْه‌، که‌ مغلوب‌ سپاهیان‌ انگلیس‌ شده‌ بود، به‌ فرخ‌آباد گریخت‌ و از احمدخان‌ بنگش‌ استمداد جست‌. احمدخان‌ ظاهراً برای‌ احتراز از ستیزه‌ با ارتش‌ انگلیس‌ از یاری‌ به‌ او خودداری‌ کرد، و همین‌امر سرانجام‌ سبب‌ دوام‌ حکومت‌ او گردید. فرزندان‌ احمدخان‌ قریب‌ یکصد سال‌ دیگر بر حکومت‌ فرخ‌آباد باقی‌ ماندند و سرانجام‌ به‌ سبب‌ حمایت‌ آخرین‌ حکمران‌ موروثی‌ فرخ‌آباد از «شورش‌ عمومی‌ هندوستان‌ » (در 1273ـ 1274/ 1857)، حکومت‌ فرخ‌آباد منقرض‌ و حاکم‌ مخلوع‌ در 1276 به‌ مکه‌ تبعید شد (هاردی‌، ص‌ 99؛ ایرانیکا ، همانجا)، اما اعتبار سران‌ طایفة‌ بنگش‌ فرخ‌آباد که‌ از زمینداران‌ بزرگ‌ بودند، تا اواخر استعمار انگلیس‌ همچنان‌ برقرار بود (فیض‌ محمد، ص‌ 131). شرح‌ حال‌ مفصل‌ احمدخان‌ بنگش‌ و اجدادش‌ در کتابی‌ به‌ نام‌ حدیقة‌العالم‌ که‌ در هند چاپ‌ شده‌، آمده‌ است‌ (گلستانه‌، ص‌ 439).اغلب‌ بنگشیهای‌ ایران‌ در استرآباد یا گرگان‌ امروزی‌ و آمل‌ به‌ سر می‌بردند (ییت‌، ص‌ 256ـ257؛ رابینو، ص‌ 38، 70ـ71، 119). مهاجرت‌ این‌ مردم‌ از کوههای‌ شرق‌ افغانستان‌ به‌ سواحل‌ دریای‌ خزر، دلایل‌ روشنی‌ ندارد، احتمالاً سفر زیارتی‌ آنان‌ به‌ خراسان‌ و عراق‌ عرب‌ از جمله‌ این‌ دلایل‌ بوده‌ است‌ (ییت‌، ص‌ 257). اشتراک‌ مذهب‌ این‌ مردم‌ با شیعیان‌ مازندران‌، پذیرش‌ بنگشها را تسهیل‌ می‌کرد. بنگشهای‌ مازندران‌ و استرآباد محله‌ و مسجد جداگانه‌ای‌ داشتند (همانجا؛ رابینو، ص‌ 71، 119؛ قورخانچی‌، ص‌ 24) و خود را اتباع‌ دولت‌ انگلیس‌ می‌دانستند و به‌ دلیل‌ این‌ موقعیت‌ که‌ به‌ طور نیمه‌ رسمی‌ مورد تأیید مقامات‌ اداری‌ استرآباد و مازندران‌ و همچنین‌ کنسولگری‌ انگلیس‌ در استرآباد بود، از مزایای‌ خاصی‌ برخوردار بودند (ییت‌، ص‌256). بنگشهای‌ استرآباد در سالهای‌ انقلاب‌ مشروطیت‌ و بعداز آن‌، به‌ دلیل‌ موقعیتی‌ که‌ داشتند، آسیبهایی‌ دیدند. اینان‌ همچنین‌ در بعضی‌ اقدامات‌ مشروطه‌خواهان‌ شرکت‌ داشتند (مقصودلو، ج‌ 1، ص‌ 217ـ 218، 285، 369، 379، ج‌ 2، ص‌ 581، 588). این‌ مردم‌ بتدریج‌ در میان‌ دیگر مردمان‌ گرگان‌ (استرآباد) مستحیل‌ شدند و از ایشان‌ جز نامی‌ و مساجدی‌ که‌ به‌ نام‌ ایشان‌ خوانده‌ می‌شود، به‌ جا نمانده‌ است‌.منابع‌: محمدمهدی‌بن‌ محمد نصیر استرآبادی‌، جهانگشای‌ نادری‌ ، چاپ‌ عبدالله‌ انوار، تهران‌ 1341ش‌؛ اسکندرمنشی‌، تاریخ‌ عالم‌آرای‌ عباسی‌ ، تهران‌ 1350ش‌؛ علیقلی‌ اعتضادالسلطنه‌، تاریخ‌ وقایع‌ و سوانح‌ افغانستان‌ ، چاپ‌ میرهاشم‌ محدث‌، تهران‌ 1365ش‌؛ مونت‌ استوارت‌ الفنستون‌، افغانان‌: جای‌، فرهنگ‌، نژاد ( گزارش‌ سلطنت‌ کابل‌ )، ترجمة‌ محمد آصف‌ فکرت‌، مشهد 1376 ش‌؛ محمدحسین‌بن‌ خلف‌ برهان‌، برهان‌ قاطع‌ ، چاپ‌ محمدمعین‌، تهران‌ 1361ش‌؛ یاسنت‌ لویی‌ رابینو، مازندران‌ و استرآباد ، ترجمة‌ غلامعلی‌ وحید مازندرانی‌، تهران‌ 1365ش‌؛ محمد پادشاه‌بن‌غلام‌ محیی‌الدین‌ شاد، آنندراج‌: فرهنگ‌ جامع‌ فارسی‌ ، چاپ‌ محمد دبیرسیاقی‌، تهران‌ 1363ش‌؛ زین‌العابدین‌بن‌ اسکندر شیروانی‌، بستان‌ السیاحه‌، یا، سیاحت‌نامه‌ ، تهران‌ 1315؛ ابوالفضل‌بن‌مبارک‌ علامی‌، اکبرنامه‌ ، ج‌1، چاپ‌ غلامرضا طباطبائی‌ مجد، تهران‌ 1372 ش‌؛ غلام‌ محمد غبار، افغانستان‌ در مسیر تاریخ‌ ، تهران‌ 1374ش‌؛ محمدبن‌ جلال‌الدین‌ غیاث‌الدین‌ رامپوری‌، غیاث‌اللغات‌ ، چاپ‌ محمد دبیرسیاقی‌، تهران‌ 1337ـ 1338ش‌؛ مهدی‌ فرخ‌، تاریخ‌ سیاسی‌ افغانستان‌ ، قم‌ 1371ش‌؛ همو، کرسی‌نشینان‌ کابل‌ ، چاپ‌ محمد آصف‌ فکرت‌، تهران‌ 1370ش‌؛ فیروزالدین‌، فیروز اللغات‌ اردوجامع‌ ، لاهور ] بی‌تا. [ ؛ فیض‌ محمد، نژادنامة‌ افغان‌ ، قم‌ 1372ش‌؛ محمدعلی‌ قورخانچی‌، نخبة‌ سیفیّه‌: در تاریخ‌ و جغرافیای‌ استرآباد ، چاپ‌ منصورة‌ اتحادیه‌ (نظام‌ مافی‌) و سیروس‌ سعدوندیان‌، تهران‌ 1360ش‌؛ ابوالحسن‌بن‌محمد امین‌ گلستانه‌، مجمل‌التواریخ‌ ، چاپ‌ مدرس‌ رضوی‌، تهران‌ 1356ش‌؛ محمدکاظم‌ مروی‌، عالم‌آرای‌ نادری‌ ، چاپ‌ محمدامین‌ ریاحی‌، تهران‌ 1364ش‌؛ حسینقلی‌ مقصودلو، مخابرات‌ استراباد ، چاپ‌ ایرج‌ افشار و محمدرسول‌ دریاگشت‌، تهران‌ 1363ش‌؛ پیتر هاردی‌، مسلمانان‌ هند بریتانیا ، ترجمة‌ حسن‌ لاهوتی‌، مشهد 1369ش‌؛ جان‌ نورمن‌ هالیستر، تشیع‌ درهند ، ترجمة‌ آزرمیدخت‌ مشایخ‌ فریدنی‌، تهران‌ 1373ش‌؛ چارلز ادوارد ییت‌، خراسان‌ و سیستان‌ ، ترجمة‌ قدرت‌الله‌ روشنی‌ زعفرانلو و مهرداد رهبری‌، تهران‌ 1365 ش‌؛Encyclopaedia Iranica, s.v. "Bangas § " (by D. Balland)
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

علی پور صفر قصابی نژاد

حوزه موضوعی

شبه قاره هند و جنوب شرق آسیا

رده های موضوعی
جلد 4
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده