بنگاه ترجمه و نشر کتاب (ب . ت . ن . ک )
معرف
مؤسسه‌ای‌ سلطنتی‌ برای‌ ترجمه‌ و نشر که‌ در 1332 ش‌، به‌ ابتکار احسان‌ یارشاطر و مساعی‌ اسدالله‌ علم‌، مباشر وقت‌ املاک‌ و مستغلات‌ پهلوی‌، تأسیس‌ شد
متن
بنگاه‌ترجمه‌ و نشر کتاب‌ (ب‌. ت‌. ن‌. ک‌)، مؤسسه‌ای‌ سلطنتی‌ برای‌ ترجمه‌ و نشر که‌ در 1332 ش‌، به‌ ابتکار احسان‌ یارشاطر و مساعی‌ اسدالله‌ علم‌، مباشر وقت‌ املاک‌ و مستغلات‌ پهلوی‌، تأسیس‌ شد. این‌ نهاد به‌عنوان‌ شرکتی‌ با مسئولیت‌ محدود با امتیازات‌ سازمانی‌ غیرانتفاعی‌ به‌ثبت‌ رسید و اعضای‌ نخستین‌ هیئت‌مدیرة‌ آن‌ اسدالله‌ علم‌، بهبهانیان‌، احسان‌ یارشاطر و سیدحسن‌ تقی‌زاده‌ بودند. در 1335 ش‌، ادوارد ژوزف‌ به‌عنوان‌ بازرس‌ این‌ بنگاه‌ تعیین‌ شد. سرمایة‌ اولیة‌ بنگاه‌، که‌ یک‌ میلیون‌ ریال‌ بود، بعدها به‌پنج‌ میلیون‌ ریال‌، منقسم‌ به‌پنج‌هزار سهم‌، افزایش‌ یافت‌ و بتدریج‌ طی‌ پنج‌ سال‌ از طریق‌ ] عواید [ املاک‌ سلطنتی‌ پرداخت‌ گردید. بنگاه‌ برای‌ پیشبرد طرحهای‌ خود، کارهای‌ تجاری‌ مطمئنی‌ به‌اجرا نهاد، زیرا پس‌ از پرداخت‌ سرمایة‌ اولیه‌، می‌بایست‌ بودجة‌ خود را از فروش‌ انتشاراتش‌ تأمین‌ می‌کرد، و این‌ اصل‌، با وجود حمایتهای‌ شرکت‌ ملی‌ نفت‌، بنیاد پهلوی‌ و سازمان‌ برنامه‌ از بنگاه‌، تا آخر ادامه‌ یافت‌ (رجوع کنید به ادامة‌ مقاله‌).در 1342 ش‌، بنیاد پهلوی‌ (رجوع کنید به بنیادها * ) به‌ سرپرستی‌ علم‌ بنگاه‌ را که‌ تا آن‌ هنگام‌ مستقل‌ بود، در تملک‌ گرفت‌ و بر ادارة‌ امور مالی‌ آن‌، از طریق‌ نمایندة‌ خود در مقام‌ رئیس‌ هیئت‌مدیره‌، نظارت‌ می‌کرد. در 1345ش‌، جعفر شریف‌امامی‌، رئیس‌ بنیاد و جانشین‌ علم‌ شد و به‌شمار اعضای‌ هیئت‌مدیره‌ با انتصاب‌ سناتورها، محمد حجازی‌، محمد سعیدی‌ و ابراهیم‌ خواجه‌نوری‌، افزود. با وجود این‌، استقلال‌ بنگاه‌ در هیئت‌ تحریریه‌، با سرویراستاری‌ که‌ در گزینش‌ آثار، نویسندگان‌، ویراستاران‌ و مترجمان‌ اختیار کامل‌ داشت‌، ادامه‌ یافت‌.در 1336 ش‌، یارشاطر، مدیر بنگاه‌، برای‌ تدریس‌ به‌دانشگاه‌ کلمبیا دعوت‌ و بهرام‌ فره‌وشی‌ (متوفی‌ 1371 ش‌) به‌جای‌ او قائم‌مقام‌ شد و در سالهای‌ بعد، عبدالحسین‌ زرین‌کوب‌، ایرج‌ افشار، جعفر شعار و حسن‌ ذوقی‌ (متوفی‌ 1354 ش‌) در همین‌ سمت‌ انجام‌ وظیفه‌ کردند. پس‌ از مرگ‌ ذوقی‌، عبدالله‌ سیار، رئیس‌ بخش‌ چاپ‌ و نشر بنگاه‌، جانشین‌ او شد.هدف‌ اولیة‌ بنگاه‌، ترجمة‌ آثار طراز اول‌ جهان‌ به‌ زبان‌ فارسی‌ بود و تلاشهای‌ سه‌سالة‌ اول‌ بنگاه‌ در این‌ جهت‌ بود؛ اما بتدریج‌ برای‌ انتشار آثاری‌ از نوع‌ دیگر نیز شرایط‌ مناسبی‌ فراهم‌ شد و ترجمة‌ آثاری‌ برای‌ جوانان‌ و نشر انتقادی‌ متون‌ ادبیات‌ فارسی‌ در دستور کار قرار گرفت‌.انتشاراتِ بنگاه‌ در مجموعه‌های‌ گوناگون‌ در پاسخ‌ به‌نیازهای‌ ویژه‌ای‌، طرح‌ می‌شد، و مسئولان‌ آن‌، از انتشارات‌ خارج‌ از برنامه‌ اجتناب‌ می‌کردند. برای‌ نخستین‌بار، مطابقت‌ ‌ ترجمه‌ با متن‌ اصلی‌ برای‌ اطمینان‌ از صحت‌ و دقت‌ آن‌، در این‌ مؤسسه‌ رایج‌ گردید. در بسیاری‌ موارد، ویراستارانِ بنگاه‌، ترجمه‌ها راتقریباًبازنویسی‌می‌کردند. همچنین‌ بنگاه‌ اولین‌ مؤسسه‌ در ایران‌ بود که‌ طرح‌ مشخصی‌ برای‌ هر مجموعه‌ داشت‌؛ از لبة‌ برگردان‌ ] برای‌ معرفی‌ نویسنده‌ و مترجم‌ [ استفاده‌ می‌کرد، زمینه‌ای‌ را به‌عنوان‌ نشانه‌ به‌ کار می‌برد (اقتباس‌ از نقش‌ گوزنی‌ بر گلدانی‌ از شوش‌ متعلق‌ به‌ چهار هزار سال‌ ق‌م‌، رجوع کنید به امیه‌ ، ص‌ 41، تصویر 13 ] یارشاطر [ ) و جزئیاتِ صفحة‌ شناسنامه‌ را در خصوص‌ نام‌ چاپخانه‌ و تیراژ (تعداد نسخه‌ها) ارائه‌ می‌داد؛ تدابیری‌ که‌ بعدها بسیاری‌ از ناشران‌ آن‌ را پذیرفتند. محمد جوادی‌پور، خطاطی‌ خاصِ انتشارات‌ اولیة‌ بنگاه‌ و نیز طرح‌ لفافها و روی‌ جلد مجموعة‌ جوانان‌ را طراحی‌ کرده‌ بود. سبک‌ خطاطی‌ زاویه‌دار انتشاراتِ اولیة‌ بنگاه‌، موجی‌ از نوآوریهایی‌ از این‌ دست‌ را به‌وجود آورد.گرچه‌ بنگاه‌ اجازة‌ چاپ‌ یادداشت‌ اهدائیه‌ یا پیشگفتارهایی‌ با این‌ مضمون‌ را در ابتدای‌ کتابها نمی‌داد و این‌ واکنشی‌ بود در برابر مقدمه‌های‌ طولانی‌ و غیرضروری‌، با اینهمه‌ از 1336ش‌، عبارت‌ «به‌ فرمان‌ محمدرضاشاه‌ پهلوی‌» بر صفحة‌ سفید جداگانه‌ای‌، مشابه‌ صفحات‌ پیش‌ از متن‌، چاپ‌ می‌شد.مجموعه‌های‌ عمدة‌ انتشارات‌ بنگاه‌ عبارت‌ بود از : 1) مجموعة‌ ادبیات‌ خارجی‌ مشتمل‌ بر 71جلد که‌ در 1333 ش‌ با ترجمة‌ حدود پنج‌ اثر ( ویلهلم‌تل‌ ، ترجمة‌ محمدعلی‌ جمالزاده‌؛ روایت‌ ژوزف‌ بدیه‌ از تریستان‌ و ایزوت‌ ، ترجمة‌ پرویز ناتل‌ خانلری‌؛ پنج‌ رسالة‌ افلاطون‌ ، ترجمة‌ محمود صناعی‌؛ پدران‌ و پسران‌ تورگنیف‌، ترجمة‌ مهری‌ آهی‌؛ و منتخبات‌ کنفوسیوس‌، ترجمة‌ کاظم‌زاده‌ ایرانشهر) آغاز شد. نشر این‌ مجموعه‌ با بهره‌گیری‌ از حسن‌ شهرت‌ مترجمان‌، کیفیت‌ تولید و چاپ‌ و فقدان‌ اشتباهات‌ چاپی‌، تأثیر قابل‌ملاحظه‌ای‌ بر ناشران‌ و خوانندگان‌ ایرانی‌ نهاد. شماری‌ از ترجمه‌های‌ این‌ مجموعه‌ در چارچوب‌ «مجموعة‌ آثار برگزیدة‌» یونسکو قرار گرفت‌.2) ادبیات‌ کودکان‌ و نوجوانان‌ که‌ ابتدا شامل‌ سه‌ مجموعه‌ بود: مجموعة‌ کودکان‌ (برای‌ گروه‌ سنی‌ 4ـ7 سال‌ در 24 جلد)؛ مجموعة‌ نوجوانان‌ (برای‌ گروه‌ سنی‌ 8 ـ11 سال‌ در 27 جلد)؛ و مجموعة‌ جوانان‌ (برای‌ گروه‌ سنی‌ 12ـ 15 سال‌ در 47 جلد) و بعدها چهار مجموعة‌ دیگر در این‌ چارچوب‌ قرار گرفت‌ : چهرة‌ ملل‌ (31 جلد، رجوع کنید به رجب‌نیا، ص‌ 182ـ186)؛ داستانهای‌ ملل‌ (18 جلد)؛ سرگذشت‌ بزرگان‌ (5 جلد) و آیینة‌ ایران‌ (3 جلد، اصفهان‌ از محمدعلی‌ جمالزاده‌، تهران‌ از سعید نفیسی‌ و گیلان‌ از کریم‌ کشاورز).3) مجموعة‌ ایرانشناسی‌ (68 جلد) مشتمل‌ بر ترجمة‌ آثار شرقشناسان‌ غربی‌ و نویسندگان‌ کلاسیک‌ و ایرانشناسان‌ روسی‌ که‌ کمتر در دسترس‌ خوانندگان‌ فارسی‌زبان‌ بود.4) مجموعة‌ متون‌ فارسی‌ (48جلد) که‌ به‌ چاپ‌ انتقادی‌ متون‌ چاپ‌ نشدة‌ فارسی‌ اختصاص‌ داشت‌، و بهترین‌ نمونة‌ آن‌ در ایران‌ کارهای‌ محمد قزوینی‌ بود (برای‌ جزئیاتِ روشهای‌ به‌کار گرفته‌ شده‌ رجوع کنید به یادداشت‌ یارشاطر در آغاز کتابهای‌ این‌ مجموعه‌).5) مجموعة‌ معارف‌ عمومی‌ شامل‌ 138 جلد از دانستنیهای‌ عمومی‌ که‌ نظارت‌ بر آن‌ را محمد سعیدی‌ پذیرفت‌.6) کتابشناسیها، مهمترین‌ اثر این‌ مجموعه‌ فهرست‌ کتابهای‌ چاپی‌ فارسی‌ خانبابا مشار بود که‌ به‌خواست‌ انجمن‌ ایرانی‌ فلسفه‌ و علوم‌ انسانی‌ وابسته‌ به‌یونسکو و به‌تشویق‌ سیدحسن‌ تقی‌زاده‌ تألیف‌ شد (رجوع کنید به ج‌ 1، مقدمة‌ یارشاطر و مقدمة‌ مشار). دومین‌ اثر از این‌ مجموعه‌ کتابشناسی‌ موضوعی‌ ایران‌ : سالهای‌ 1343ـ 1348 ش‌ از حسین‌ بنی‌آدم‌ بود (رجوع کنید به پیشگفتار یارشاطر و مقدمة‌ افشار).از مجموعه‌های‌ دیگر می‌توان‌ به‌مجموعه‌های‌ علوم‌، هنر، تاریخ‌ و فلسفه‌ اشاره‌ کرد که‌ انتشار آنها دیرتر آغاز شد و در نتیجه‌ از مجموعه‌های‌ نخستین‌ کمتر گسترش‌ یافت‌.7) دانشنامة‌ ایران‌ و اسلام‌ ، مشتمل‌ بر ترجمة‌ ویرایش‌ دوم‌ > دائرة‌المعارف‌ اسلام‌ < به‌ فارسی‌ با مقالاتی‌ تکمیلی‌، بویژه‌ برای‌ مدخلهای‌ ایران‌ (رجوع کنید به ج‌ 1، مقدمة‌ یارشاطر، ص‌9ـ44).انتشارات‌ بنگاه‌ از طریق‌ کتابفروشیها در تهران‌ و استانها توزیع‌ می‌شد، ولی‌ به‌ سبب‌ محدود بودن‌ نسخ‌ چاپ‌ شده‌، عموماً زود نایاب‌ می‌شد و بنگاه‌ نیز به‌سبب‌ محدودیت‌ چاپخانه‌های‌ طرف‌ قرارداد و فقدان‌ سرمایة‌ لازم‌، نمی‌توانست‌ جوابگوی‌ تقاضاها باشد، و چون‌ از حق‌ انتشار خود نیز صرف‌نظر نمی‌کرد تا نویسندگان‌ بتوانند آثارشان‌ را برای‌ چاپِ مجدد به‌ناشران‌ دیگر بسپارند، این‌ امر موجب‌ رنجش‌ برخی‌ از نویسندگان‌ و مترجمان‌ شد.بنگاه‌ به‌زبانهای‌ دیگر نیز انتشاراتی‌ داشت‌ که‌ شامل‌ این‌ مجموعه‌ها بود: الف‌) مجموعة‌ میراث‌ ایران‌ (36عنوان‌)، این‌ مجموعه‌ براساس‌ پیشنهاد یارشاطر و برنامة‌ یونسکو برای‌ ترجمة‌ آثار برگزیدة‌ فارسی‌ آغاز شد. در 1340 ش‌، یونسکو با حضور شماری‌ از شرقشناسان‌، از جمله‌ مورگنستیرنه‌ ، آربری‌، ماسه‌، گرونبام‌ ، باوزانی‌ و نیز غلامعلی‌ رعدی‌ (نمایندة‌ ایران‌ در یونسکو) و مقامات‌ یونسکو، موافقتنامة‌ مجموعة‌ تازه‌ای‌ با عنوان‌ میراث‌ ایران‌ را تنظیم‌ کرد. کتابهای‌ این‌ مجموعه‌ آثار ادبی‌، تاریخی‌، فلسفی‌ و عرفانی‌ به‌انگلیسی‌، فرانسوی‌، آلمانی‌، ایتالیایی‌ و ژاپنی‌ را شامل‌ می‌شد؛ ب‌) مجموعة‌ مطالعات‌ ایرانی‌ شامل‌ تک‌نگاریهای‌ محققانه‌ در مطالعات‌ ایرانی‌ (که‌ تا به‌امروز دوازده‌ جلد منتشر شده‌ است‌)؛ ج‌) مجموعة‌ ادبیات‌ نوین‌ فارسی‌ (هشت‌ جلد تا این‌ تاریخ‌)؛ د) ایرانیکا . در 1350 ش‌، یارشاطر از طریق‌ دانشگاه‌ کلمبیا، به‌ سازمان‌ موقوفة‌ ملی‌ برای‌ علوم‌ انسانی‌ پیشنهادی‌ برای‌ تألیف‌ دائرة‌المعارف‌ ایرانیکا ارائه‌ کرد. انتشار این‌ اثر با حمایت‌ مالی‌ نهاد مذکور و سازمان‌ برنامه‌ آغاز شد که‌ اکنون‌ تنها از حمایت‌ نخستین‌ مرکز برخوردار است‌؛ ه ) طرح‌ ترجمة‌ طبری‌، ترجمة‌ این‌ اثر در 1349 ش‌ برای‌ ملاحظه‌ به‌کمیسیون‌ عرب‌ یونسکو پیشنهاد شد اما کمیسیون‌ به‌اولویتهای‌ دیگر نظر مساعد داشت‌ و بنابراین‌، با تصویب‌ یونسکو، بنگاه‌ تعهد کرد که‌ این‌ کار را پیش‌ ببرد و انتشار آن‌ در چهل‌ جلد از جمله‌ دو جلد فهارس‌ و ضمائم‌ در 1363 ش‌ پس‌ از حدود ده‌ سال‌ تدارک‌ آغاز شد (ج‌ 1، پیشگفتار یارشاطر و مقدمة‌ روزنتال‌).پس‌ از انقلاب‌ اسلامی‌، بنگاه‌ تا 1359ش‌ با نام‌ اصلی‌ به‌کار ادامه‌ داد و دو رشتة‌ جدید به‌انتشارات‌ آن‌ اضافه‌ شد : معارف‌ اسلامی‌ و مجموعه‌ای‌ سیاسی‌. کتابخانة‌ بنگاه‌ نیز با افزودن‌ کتابخانة‌ انجمن‌ کتاب‌ ایران‌ * و مجلة‌ راهنمای‌ کتاب‌ توسعه‌ یافت‌. در 1359 ش‌، بنگاه‌ با شمار دیگری‌ از سازمانها، مانند بنیاد فرهنگ‌ ایران‌ * ، ادغام‌ شد و نام‌ آن‌ از 1364 ش‌، از مرکز انتشارات‌ علمی‌ و فرهنگی‌ به‌ «شرکت‌ انتشارات‌ علمی‌ و فرهنگی‌» تبدیل‌ شد.منابع‌: بنگاه‌ ترجمه‌ و نشر کتاب‌، فهرست‌ انتشارات‌ بنگاه‌ ترجمه‌ و نشر کتاب‌، تهران‌ 1341 ش‌، ویرایش‌ جدید با اضافات‌، 1350 ش‌ (ویرایش‌ جدید مشتمل‌ بر 370 عنوان‌ با توصیفی‌ کوتاه‌ دربارة‌ مجموعه‌های‌ گوناگون‌ و نیز دربارة‌ هریک‌ از عناوین‌ است‌)؛ حسین‌ بنی‌آدم‌، کتابشناسی‌ موضوعی‌ ایران‌: سالهای‌ 1343ـ 1348 ، تهران‌ 1352 ش‌، دانشنامة‌ ایران‌ و اسلام‌ ، زیرنظر احسان‌ یارشاطر، ج‌ 1، تهران‌ 1354 ش‌؛ راهنمای‌ ترجمة‌ مقالات‌ ، تهران‌ 1355 ش‌؛ مسعود رجب‌نیا، « ] دربارة‌ [ چهرة‌ ملل‌»، راهنمای‌ کتاب‌ ، سال‌ 9، ش‌ 2 (تیر 1345)؛ خانبابا مشار، فهرست‌ کتابهای‌ چاپی‌ فارسی‌ ، تهران‌ 1352 ش‌؛P. Amiet, Elam , Paris 1966; Encyclopaedia Iranica , I/1, (مدمة‌ ویراستار) ; Persian Heritage Series , Iran Center, Columbia University(فهرست‌ عناوین‌ مجموعة‌ میراث‌ ایران‌ و مجموعة‌ مطالعات‌ ایرانی‌)؛Muh ¤ ammad b. Jarir T ¤ abar ¦ â , The history of al-T ¤ abar i ¦ = Ta'r i ¦ kh al-rusul wa'l-mulu ¦ k , translated and annotated by Franz Rosenthal, vol. I, New York 1989.صورتی‌ از مجموعة‌ میراث‌ ایران‌، مجموعة‌ مطالعات‌ ایرانی‌، و مجموعة‌ ادبیات‌ نوین‌ فارسی‌ در پایان‌ مجلدات‌ منتشر شده‌ در هر مجموعه‌ آمده‌ است‌.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

ادوارد ژوزف ، تلخیص از ( د. ایرانیکا )

حوزه موضوعی

تاریخ اجتماعی

رده های موضوعی
جلد 4
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده