بنکدار حاج محمدتقی
معرف
از بازاریان‌ فعال‌ در نهضت‌ مشروطیت‌ و نمایندة‌ چند دورة‌ مجلس‌
متن
بنکدار ، حاج‌محمدتقی‌، از بازاریان‌ فعال‌ در نهضت‌ مشروطیت‌ و نمایندة‌ چند دورة‌ مجلس‌. بنکدار که‌ به‌ سفارتی‌ نیز معروف‌ بود، در 1295 در تهران‌ زاده‌ شد. پدرش‌، محمدحسین‌، اصلاً از آران‌ کاشان‌ و بزّاز بود. نخستین‌ حضور او در صحنة‌ سیاسی‌ ایران‌ در آغاز مشروطیت‌ در جریان‌ بستن‌ بازار و تحصّن‌ بازاریان‌ در مسجد شاه‌ تهران‌ برای‌ اعتراض‌ به‌ چوب‌ خوردن‌ تجار به‌ دستور علاءالدوله‌ (چهارده‌ شوال‌ 1323) بود که‌ عهده‌دار تدارک‌ امور بست‌نشینان‌ گردید (جعفریان‌، ص‌ 337). این‌ تحصن‌ را عدّه‌ای‌ برهم‌ زدند و حاج‌محمدتقی‌ به‌ سبب‌ اعتماد به‌ سخنان‌ امام‌جمعه‌، حاج‌ابوالقاسم‌ دوم‌، از سوی‌ سیدعبدالله‌ بهبهانی‌ * سرزنش‌ شد (همان‌، ص‌ 338ـ339). در شانزده‌ شوال‌ همان‌ سال‌، حاج‌محمدتقی‌ با کمک‌ برادرش‌، حاج‌حسن‌ رزاز، تدارک‌ امور بست‌نشینان‌ شاه‌عبدالعظیم‌ را بر عهده‌ گرفت‌ و رهبران‌ تحصن‌ را به‌ سرپیچی‌ از دستورهای‌ امیربهادر، وزیر دربار، که‌ مأمور پایان‌دادن‌ به‌ تحصن‌ بود تشویق‌ کرد. در این‌ هنگام‌، سیدعبدالله‌ بهبهانی‌ او را به‌ تهران‌ بازگرداند تا برای‌ بستن‌ بازار و به‌ شور آوردن‌ مردم‌ تلاش‌ کند (همان‌، ص‌ 339ـ341) و در نتیجه‌ در شانزده‌ ذیحجة‌ 1323 علما به‌ تهران‌ بازگشتند (صفائی‌، ص‌ 132). اما با رهسپار شدنِ دوبارة‌ رهبران‌ نهضت‌ به‌ قم‌ به‌ قصد عتبات‌ (23 جمادی‌الاولی‌ 1324) بنکدار که‌ از تأمین‌ جانی‌ خود و خانواده‌اش‌ اطمینان‌ نداشت‌ (چنانکه‌ همسر برادرش‌ را عین‌الدوله‌ دستگیر کرده‌ بود رجوع کنید به ناظم‌الاسلام‌ کرمانی‌، بخش‌ 1، ج‌ 3، ص‌ 505 ـ 509)، بر آن‌ شد که‌ به‌ توصیة‌ سیدعبدالله‌ بهبهانی‌ در یکی‌ از سفارتخانه‌ها پناه‌ گیرد (جعفریان‌، ص‌ 344؛ ناظم‌الاسلام‌ کرمانی‌، بخش‌ 1، ج‌ 3، ص‌ 509 ـ 510 و نیز رجوع کنید به تلگرافهای‌ سیدعبدالله‌ بهبهانی‌ در محیط‌ مافی‌، 1363 ش‌، ج‌ 1، ص‌ 116). بنکدار با کمک‌ برخی‌ وابستگان‌ به‌ سفارت‌ انگلیس‌، موافقت‌ سیسیل‌ اسپرینگ‌ رایس‌ ، را برای‌ تحصن‌ در اقامتگاه‌ ییلاقی‌ سفارت‌ در قلهک‌ جلب‌ کرد (جعفریان‌، ص‌ 346) و در 25 جمادی‌الاولی‌ 1324 همراه‌ هشت‌ تن‌ از کسبه‌ و تجار در سفارت‌ انگلیس‌ بست‌ نشست‌. در مدتی‌ کمتر از یک‌ روز، صدها نفر از طلاب‌ و کسبه‌ به‌ ایشان‌ پیوستند (دولت‌آبادی‌، ج‌ 2، ص‌ 71؛ تفرشی‌ حسینی‌، ص‌ 28؛ ناظم‌الاسلام‌ کرمانی‌، بخش‌ 1، ج‌ 3، ص‌ 510) و در تمام‌ مدت‌ تحصن‌ که‌ روزها به‌ طول‌ انجامید و دامنه‌اش‌ بتدریج‌ گسترده‌ شد حاج‌محمدتقی‌ و برادرش‌ با نظم‌ و ترتیب‌ تأمین‌ خوراک‌ و وسایل‌ آسایش‌ بست‌نشینان‌ و ممانعت‌ از فعالیت‌ اخلالگران‌ برای‌ شکستن‌ تحصن‌ را بر عهده‌ داشتند (ناظم‌الاسلام‌ کرمانی‌، بخش‌ 1، ج‌ 2، ص‌ 344؛ مدیر حلاّ ج‌، ص‌ 31). دربارة‌ منابع‌ مالی‌ بنکدار در تأمین‌ این‌ مخارج‌ سخنان‌ متناقضی‌ گفته‌اند. برخی‌، منابع‌ وی‌ را مشکوک‌ اعلام‌ کرده‌اند (بهرامی‌، ص‌ 79؛ مدیر حلاج‌، ص‌ 28؛ دولت‌آبادی‌، ج‌ 2، ص‌ 72). ملکزاده‌ (ج‌ 2، ص‌ 255؛ و نیز ناظم‌الاسلام‌ کرمانی‌، بخش‌ 1، ج‌ 3، ص‌ 591) بازرگانان‌ مشروطه‌خواه‌ را تأمین‌کنندة‌ مخارجی‌ که‌ بنکدار وکیل‌ خرج‌ آن‌ بود، می‌داند. طبق‌ اسناد موجود، بنکدار تدارک‌ بخش‌ قابل‌ملاحظه‌ای‌ از مخارج‌ این‌ تحصن‌ را شخصاً برعهده‌ داشت‌ چنانکه‌ تا سالها پس‌ از آن‌ زیرفشار طلبکاران‌ ناگزیر شد که‌ املاک‌ خود را در یزد بفروشد (علوی‌، ص‌ 96؛ مرسلوند، ص‌ 102ـ 104). تفرشی‌ (ص‌ 26) نیز برادران‌ بنکدار را در ظاهر ] متمول‌ [ و در باطن‌ مقروض‌ و مورد مؤاخذة‌ دیوانیان‌ وصف‌ کرده‌ است‌. با طولانی‌ شدن‌ تحصن‌ و تعطیلِ گاه‌ به‌ گاه‌ بازار، عین‌الدوله‌ تجار بزرگ‌ را برای‌ تشویق‌ بنکدار و دیگر رهبران‌ تحصن‌ به‌ ترک‌ سفارت‌ واسطه‌ قرار داد (هاردینگ‌، ص‌ 199؛ صفائی‌، ص‌ 163؛ جعفریان‌، ص‌ 347). مقامات‌ سفارت‌ نیز آنان‌ را برای‌ ترک‌ سفارت‌ زیرفشار قرار دادند (جعفریان‌، ص‌ 349ـ351؛ صفائی‌، ص‌ 139ـ 158). با برکناری‌ عین‌الدوله‌ (جمادی‌الا´خرة‌ 1324) بنکدار و دیگر رهبران‌ تحصن‌ با جانشین‌ او، مشیرالدوله‌، دیدار و خواستهای‌ خود را مبنی‌ بر صدور فرمان‌ مشروطیت‌ و استقرار مجلس‌ شورای‌ ملی‌ مطرح‌ کردند (جعفریان‌، ص‌ 350ـ353). در نتیجه‌، با امضای‌ فرمان‌ مشروطیت‌، و با بازگشت‌ روحانیان‌ در 23 جمادی‌الا´خره‌، تحصن‌ پایان‌ یافت‌ (همان‌، ص‌ 356؛ صفائی‌، ص‌ 174ـ 175).بنکدار در نخستین‌ دورة‌ مجلس‌ شورای‌ ملی‌ از سوی‌ صنف‌ بزار به‌ نمایندگی‌ برگزیده‌ شد (صفائی‌، ص‌ 180). ظاهراً اختصاص‌ عمارت‌ بهارستان‌ به‌ جلسات‌ مجلس‌ شورای‌ ملی‌ نیز از پیشنهادهای‌ بنکدار بوده‌ است‌ (جعفریان‌، ص‌ 357). او در برگزاری‌ جشنهای‌ نخستین‌ سالگرد مشروطیت‌ با برپا کردن‌ طاق‌نصرتی‌ روبروی‌ سردر مجلس‌ شرکت‌ جست‌ (محیط‌ مافی‌، 1351 ش‌، ص‌ 75). بنکدار در نخستین‌ دوره‌، جانب‌ جناح‌ اعتدالی‌ و اکثریت‌ مجلس‌ را داشت‌ (ملکزاده‌، ج‌ 3، ص‌ 509). در همین‌ دوره‌، در کنار جمعی‌ دیگر، از مؤسسان‌ بانک‌ ملی‌ به‌ شمار می‌رفت‌ (محیط‌ مافی‌، 1363 ش‌، ج‌ 1، ص‌ 203).بنکدار پس‌ از به‌ توپ‌ بسته‌ شدن‌ مجلس‌ در 23 جمادی‌الا´خرة‌ 1326 در خانة‌ حاجی‌ سقاباشی‌ پناه‌ گرفت‌، اما به‌ وضع‌ اهانت‌باری‌ دستگیر و مجروح‌ شد (تفرشی‌ حسینی‌، ص‌ 113ـ114؛ ملکزاده‌، ج‌ 4، ص‌ 795) و در قزاقخانه‌ مورد ضرب‌ و شتم‌ قرار گرفت‌ (کسروی‌، ص‌ 649؛ ملکزاده‌، ج‌ 4، ص‌ 795ـ800؛ برای‌ تصویر او در میان‌ زنجیرشدگان‌ باغشاه‌ رجوع کنید به کسروی‌، ص‌ 662). اما در چهارده‌ ذیقعدة‌ 1326، مقرر شد که‌ ده‌ تن‌ از بازداشت‌شدگان‌ باغشاه‌ از جمله‌ بنکدار، با پرداخت‌ مبلغی‌ پول‌ آزاد شوند (روسیه‌. وزارت‌ خارجه‌، ج‌ 2، ص‌ 64) و وی‌ پس‌ از پنج‌ماه‌ و نیم‌ اسارت‌ (مستشارالدوله‌، مجموعة‌ اول‌، ص‌ 65) آزاد شد. بنکدار در 1329، در جریان‌ اولتیماتوم‌ روسها، ظاهراً به‌ سبب‌ هواداری‌ از اعتدالیون‌ مورد سوءقصد قرار گرفت‌ و با وجود اصابت‌ چند تیر زنده‌ ماند (رجوع کنید به علوی‌، همانجا).وی‌ در فاصلة‌ 1333 تا 1335 در کنار اعتدالیون‌ (ملکزاده‌، ج‌ 6، ص‌ 1330) در حرکتها و دسته‌بندیهای‌ سیاسی‌ از جمله‌ تکثیر تکفیرنامه‌ دربارة‌ تقی‌زاده‌ و تلاش‌ برای‌ به‌ قدرت‌ رساندن‌ سپهسالاراعظم‌ محمدولیخان‌ تنکابنی‌ و دسته‌بندی‌ در اتحادیه‌های‌صنفی‌ فعال‌ بود (مستشارالدوله‌، مجموعة‌ سوم‌، ص‌ 70، 164ـ166، 183، 202، 204).در کودتای‌ 1299 ش‌، همراه‌ تنی‌ چند از جمله‌ مدرس‌ و فرمانفرما بازداشت‌ شد (مستوفی‌، ج‌ 3، ص‌ 213؛ مکی‌، ج‌ 1، ص‌ 237 که‌ متذکر شده‌ است‌ کس‌ دیگری‌ به‌ جای‌ او دستگیر شده‌ بود). در 1304 ش‌، جزو نمایندگان‌ اولین‌ دورة‌ مجلس‌ مؤسسان‌ بود (ایران‌. مجلس‌ مؤسسان‌، ص‌ 261، 265، 283) و در دوره‌های‌ هفتم‌، هشتم‌ (1309ـ1311 ش‌؛ فرهنگ‌ قهرمانی‌، ص‌ 84، 99؛ شجیعی‌، ج‌ 4، ص‌ 490) و نهم‌ (1311ـ1314 ش‌؛ فرهنگ‌ قهرمانی‌، ص‌ 114) به‌ نمایندگی‌ مجلس‌ برگزیده‌ شد. در اواخر عمر، به‌ سبب‌ اهتمام‌ به‌ کارهای‌ سیاسی‌، خانوادة‌ بزرگ‌ او از نظر اقتصادی‌ دچار مشکلاتی‌ شد و خود او نیز با تضییقاتی‌ از سوی‌ حکومت‌ پهلوی‌ روبرو گردید. بنکدار تا هنگام‌ مرگ‌ عضو هیئت‌مدیرة‌ اتحادیة‌ بازرگانان‌ و پیشه‌وران‌ تهران‌ بود ( اطلاعات‌ ، ش‌ 7718، ص‌ 3). وی‌ در روز سه‌شنبه‌ 24 دی‌ماه‌ 1330 درگذشت‌ (همان‌، ش‌ 7716، ص‌ 8). از او نُه‌ فرزند باقی‌ماند که‌ تنی‌ چند از ایشان‌ به‌ سبب‌ برخی‌ محدودیتها از جمله‌ ممنوعیت‌ خروج‌ از کشور، نام‌ خانوادگیِ «آمیزش‌» را برگزیدند.منابع‌: علاوه‌ بر مصاحبه‌های‌ مورخ‌ بهمن‌ 1374 با علی‌ بنکدار و اسفند 1374 با بهیندخت‌ آمیزش‌؛ اطلاعات‌ ، سال‌ 26، ش‌ 7716، 24 دی‌ 1330، ش‌ 7718، 26 دی‌ 1330؛ ایران‌. مجلس‌ مؤسسان‌ (1323ـ1324)، «مذاکرات‌ و تصمیمات‌ اولین‌ دورة‌ مجلس‌ مؤسسان‌ ایران‌»، سالنامة‌ دنیا ، ش‌ 28 (1351 ش‌)؛ حسنعلی‌ برهان‌، «خوشتر آن‌ باشد...»، وحید ، ش‌ 213 (1ـ 15 مرداد 1356)؛ عبدالله‌ بهرامی‌، خاطرات‌ عبدالله‌ بهرامی‌ از آخر سلطنت‌ ناصرالدین‌ شاه‌ تا اول‌ کودتا ، تهران‌ 1363 ش‌؛ احمد تفرشی‌ حسینی‌، روزنامة‌ اخبار مشروطیت‌ و انقلاب‌ ایران‌ ، چاپ‌ ایرج‌ افشار، تهران‌ 1351 ش‌؛ رسول‌ جعفریان‌، بررسی‌ و تحقیق‌ در جنبش‌ مشروطیت‌ ایران‌ ، قم‌ 1369 ش‌؛ یحیی‌ دولت‌آبادی‌، حیات‌ یحیی‌ ، تهران‌ 1362 ش‌؛ روسیه‌. وزارت‌ خارجه‌، کتاب‌ نارنجی‌: گزارش‌های‌ سیاسی‌ وزارت‌ خارجه‌ روسیة‌ تزاری‌ دربارة‌ انقلاب‌ مشروطة‌ ایران‌ ، ج‌ 2، چاپ‌ احمد بشیری‌، تهران‌ 1366 ش‌؛ زهرا شجیعی‌، نخبگان‌ سیاسی‌ ایران‌ از انقلاب‌ مشروطیت‌ تا انقلاب‌ اسلامی‌ ، ج‌ 4: نمایندگان‌ مجلس‌ شورای‌ ملّی‌ ، تهران‌ 1372 ش‌؛ ابراهیم‌ صفائی‌، نهضت‌ مشروطة‌ ایران‌ بر پایة‌ اسناد وزارت‌ امورخارجه‌ ، تهران‌ 1370 ش‌؛ ابوالحسن‌ علوی‌، رجال‌ عصر مشروطیت‌ ، چاپ‌ حبیب‌ یغمائی‌ و ایرج‌ افشار، تهران‌ 1363 ش‌؛ عطاءالله‌ فرهنگ‌ قهرمانی‌، اسامی‌ نمایندگان‌ مجلس‌ شورای‌ ملّی‌ از آغاز مشروطیت‌ تا دورة‌ 24 قانونگذاری‌ و نمایندگان‌ مجلس‌ سنا در هفت‌ دورة‌ تقنینیه‌ از 2508 تا 2536 شاهنشاهی‌ ، تهران‌ 1356 ش‌؛ احمد کسروی‌، تاریخ‌ مشروطة‌ ایران‌ ، تهران‌ 1363 ش‌؛ هاشم‌ محیط‌ مافی‌، تاریخ‌ انقلاب‌ ایران‌ ، ج‌ 1: مقدمات‌ مشروطیت‌ ، چاپ‌ مجید تفرشی‌ و جواد جان‌فدا، تهران‌ 1363 ش‌؛ همو، «جشن‌ سال‌ اول‌ مشروطیت‌ ایران‌»، خاطرات‌ وحید ، دورة‌ 10، ش‌ 9 و 10 (15 تیر ـ 15 شهریور 1351)؛ حسن‌ مدیر حلاّ ج‌، نهضت‌ ایران‌، یا، تاریخ‌ مشروطیت‌ ، تهران‌ ] 1312 ش‌ [ ؛ حسن‌ مرسلوند، «پرونده‌ بدهی‌های‌ حاج‌محمدتقی‌ بنکدار»، گنجینة‌ اسناد: فصلنامة‌ تحقیقات‌ تاریخی‌ ، سال‌ 1، دفتر 3 و 4 (پاییز و زمستان‌ 1370)؛ مستشارالدوله‌ صادق‌، خاطرات‌ و اسناد مستشارالدوله‌ صادق‌ ، چاپ‌ ایرج‌ افشار، تهران‌ 1361ـ1374 ش‌؛ عبدالله‌ مستوفی‌، شرح‌ زندگانی‌ من‌، یا، تاریخ‌ اجتماعی‌ و اداری‌ دورة‌ قاجاریه‌ ، تهران‌ 1360 ش‌؛ حسین‌ مکی‌، تاریخ‌ بیست‌ سالة‌ ایران‌ ، تهران‌ 1362ـ1364 ش‌؛ مهدی‌ ملکزاده‌، تاریخ‌ انقلاب‌ مشروطیت‌ ایران‌ ، تهران‌ 1371 ش‌؛ محمدبن‌ علی‌ ناظم‌الاسلام‌ کرمانی‌، تاریخ‌ بیداری‌ ایرانیان‌ ، چاپ‌ علی‌اکبر سعیدی‌ سیرجانی‌، تهران‌ 1362 ش‌؛ سر آرتور هاردینگ‌، خاطرات‌ سیاسی‌ سر آرتور هاردینگ‌ ، ترجمة‌ جواد شیخ‌الاسلامی‌، تهران‌ 1370 ش‌.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

افسانه منفرد

حوزه موضوعی

اسلام معاصر

رده های موضوعی
جلد 4
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده