بنفش
معرف
نوعی‌ سنگ‌ معدنی‌ بلوری‌ با ترکیب‌ شیمیایی‌ ZrSiO
متن
بنفش‌ ، نوعی‌ سنگ‌ معدنی‌ بلوری‌ با ترکیب‌ شیمیایی‌ ZrSiO . انواع‌ شفاف‌ آن‌ به‌ دلیل‌ پراکنش‌ نور و زیاد بودن‌ ضریب‌ شکست‌، که‌ با ضریب‌ شکست‌ الماس‌ قابل‌ مقایسه‌ است‌، از قدیم‌ به‌ عنوان‌ جواهر به‌ کار می‌رفته‌ است‌ (رجوع کنید به بریتانیکا ، ج‌ 7، ص‌ 976). انواع‌ رنگین‌ و بی‌رنگ‌ بلور بنفش‌ به‌ مرور زمان‌ مات‌ و کدر می‌شود (ادیب‌، ص‌ 183). این‌ سنگ‌ در دمای‌ بسیار بالا ذوب‌ می‌شود و امروزه‌ آن‌ را در ساخت‌ واکنشگرها، مواد نسوز، شیشه‌های‌ مقاوم‌ در برابر گرما و اسید به‌ کار می‌برند. همچنین‌ از برخی‌ انواع‌ آن‌ به‌ عنوان‌ جواهر استفاده‌ می‌کنند (بوسف‌ و افیموف‌، ص‌ 269).نام‌ علمی‌ این‌ سنگ‌، زیرکون‌ ، از واژة‌ فارسی‌ زرگون‌ برگرفته‌ شده‌ و به‌ زبانهای‌ اروپایی‌ وارد شده‌ است‌؛ امروزه‌ این‌ نام‌ نه‌ فقط‌ به‌ نوع‌ زردرنگ‌ آن‌ (رجوع کنید به ادامة‌ مقاله‌)، بلکه‌ به‌ انواع‌ دیگرش‌ نیز اطلاق‌ می‌شود. نام‌ عنصر فلزی‌ زیرکونیوم‌ از همین‌ واژه‌ گرفته‌ شده‌ است‌.ظاهراً از دوران‌ بسیار قدیم‌ از این‌ سنگ‌ استفاده‌ می‌شده‌ است‌، چنانکه‌ برخی‌ سنگ‌ کدکد مذکور در عهدعتیق‌ را از انواع‌ بنفش‌ دانسته‌اند (رجوع کنید به د. جودائیکا ، ج‌ 13، ستون‌ 1011)، ولی‌ در منابع‌ قدیمیِ سنگ‌شناسی‌، از جمله‌ کتاب‌الاحجار ، منسوب‌ به‌ ارسطو، نامی‌ از این‌ سنگ‌ برده‌ نشده‌ است‌. کسانی‌ نیز، بنفش‌ یا انواعی‌ از آن‌ را از اشباه‌ یا انواعِ دیگر گوهرها (چون‌ بیجاده‌، یاقوت‌، بَلَخش‌) به‌ حساب‌ آورده‌اند (تیفاشی‌، ص‌ 95،98؛ محمدبن‌منصور، ص‌ 240؛ نصیرالدین‌ طوسی‌، ص‌ 40؛ ابن‌اکفانی‌، ص‌ 6).مسعودی‌ در مروج‌الذهب‌ (ج‌ 2، ص‌ 436ـ437) سنگی‌ به‌ نام‌ اسباذچشم‌ (شاید اسباذشت‌، از انواع‌ بنفش‌ رجوع کنید به ادامة‌ مقاله‌) ذکر کرده‌ که‌ آن‌ را در اسکندریه‌ از دریا به‌ دست‌ می‌آوردند و از آن‌ نگین‌ انگشتری‌ می‌ساختند و آن‌ را از جمله‌ جواهرات‌ گنجینة‌ اسکندر می‌دانستند.تیفاشی‌ (ص‌ 98ـ99) بنفش‌ را سنگ‌ مستقلی‌ دانسته‌ و چهار نوع‌ برای‌ آن‌ ذکر کرده‌ است‌: ماذنبی‌ ] مادهنی‌/ ماذینی‌/ بادینی‌ [ به‌ رنگ‌ سرخ‌ روشنِ شفاف‌؛ بنفسجی‌ به‌ رنگ‌ بنفش‌؛ اسبادشت‌/ اسباذشت‌ به‌ رنگ‌ زرد روشن‌؛ و بنفش‌ الرَطْب‌ به‌ رنگ‌ سرخ‌ تیره‌. وی‌ برترین‌ نوع‌ آن‌ را ماذنبی‌ ذکر کرده‌ که‌ به‌ یاقوت‌ * شبیه‌ است‌. بنفش‌ الرطب‌، اسباذشت‌ و بنفسجی‌ بترتیب‌ در مراتب‌ بعدی‌ جای‌ دارند. دربارة‌ وجه‌ تسمیة‌ ماذنبی‌، نیز داستانی‌ ذکر کرده‌ است‌ که‌ به‌ نظر درست‌ نمی‌آید.نصیرالدین‌ طوسی‌، بنفش‌ ذهبی‌ را ـ همچون‌ کرکند، کرکهن‌ و جربز ] گربز [ ـ شبیه‌ به‌ یاقوت‌ بهرمانی‌ دانسته‌ و دربارة‌ آنها نوشته‌ که‌ وزن‌ (چگالی‌) آنها کمتر از یاقوت‌ است‌ و یاقوت‌ همة‌ آنها را می‌خراشد ولی‌ هیچیک‌ نمی‌توانند یاقوت‌ را بخراشند و در قدیم‌ آنها را به‌ قیمت‌ یاقوت‌ می‌فروختند تا گوهریی‌ در عهد مهدی‌ عباسی‌ برآن‌ واقف‌ شد و این‌ اشباه‌ را بر آتش‌ نهاد و هرچه‌ یاقوت‌ نبود سوخت‌. او رنگ‌ بنفش‌ ذهبی‌ را چون‌ رنگ‌ آتش‌ آمیخته‌ با دود ذکر کرده‌است‌ (همانجا). عبدالله‌بن‌ علی‌ کاشانی‌ این‌ اطلاعات‌ را عیناً در عرایس‌الجواهر آورده‌ است‌ (ص‌ 34ـ 35). شمس‌الدین‌ محمدبن‌ابیطالب‌ انصاری‌ دمشقی‌، از بلیناس‌ نقل‌ کرده‌ که‌ ماذنبی‌ ارزشی‌ اندکی‌ پایین‌تر از یاقوت‌ داشته‌ است‌. وی‌ عیناً همان‌ تقسیم‌بندی‌ تیفاشی‌ را ذکر کرده‌، و باز به‌ نقل‌ از بلیناس‌ می‌گوید که‌ بلخش‌ (رجوع کنید به لعل‌ * ) و سیلی‌ و بنفش‌ و مانند آنها، همه‌ برای‌ آنکه‌ یاقوت‌ شوند بسته‌ می‌شوند، لیکن‌ کمی‌ یا بسیاری‌ رطوبت‌ آنها را از یاقوت‌ شدن‌ باز می‌دارد. او برخلاف‌ نصیرالدین‌ طوسی‌ می‌نویسد که‌ تنها این‌ سنگها همانند یاقوت‌ در برابر آتش‌ پایدارند (ص‌ 97ـ98).ابن‌اکفانی‌ نیز همان‌ چهار نوع‌ را که‌ تیفاشی‌ ذکر کرده‌ یاد می‌کند؛ در جایی‌ آن‌ را همان‌ بیجاده‌ * (بجادق‌؛ بجاذی‌) ودر جای‌ دیگر از اشباه‌ بلخش‌ می‌داند جز آنکه‌ بلخش‌ تیره‌تر است‌ (ص‌ 17ـ 18، 85). او نیز ماذنبی‌ را بهترین‌ نوع‌ بنفش‌ دانسته‌ است‌ (ص‌ 85).محمدبن‌منصور در گوهرنامه‌ (ص‌ 240ـ241)، بنفش‌ و بیجاده‌ را از اشباه‌ یاقوت‌ و اقسام‌ آن‌ را نزدیک‌ به‌ لعل‌ دانسته‌، با این‌ تفاوت‌ که‌ بنفش‌ «به‌ کبودت‌ اَمیَل‌ است‌». وی‌ نیز همان‌ چهارنوع‌ را برای‌ بنفش‌ برشمرده‌ و معدن‌ آن‌ را همان‌ معدن‌ لعل‌ دانسته‌ است‌ و از لحاظ‌ ارزش‌ همان‌ ترتیب‌ تیفاشی‌ را قائل‌ شده‌ و قیمت‌ این‌ انواع‌ را حدود یک‌چهارم‌ قیمت‌ لعل‌ دانسته‌ است‌.دربارة‌ خواص‌ درمانی‌ بنفش‌ مطالب‌ اندکی‌ نوشته‌ شده‌ است‌. تیفاشی‌ قطع‌ خونریزی‌ بینی‌ را با استعمال‌ اسباذشت‌، از خارج‌ از بینی‌ (احتمالاً مالیدن‌ سودة‌ آن‌)، از خواص‌ آن‌ می‌داند (ص‌ 99).ابن‌اکفانی‌ (ص‌ 19) به‌ نقل‌ از ارسطو نوشته‌ است‌ که‌ هرگاه‌ شخص‌ بیست‌ جو از ] سودة‌ [ آن‌ بخورد، خوابهای‌ بد نمی‌بیند و نگاه‌ کردن‌ مدام‌ به‌ آن‌ نور چشم‌ را کم‌ می‌کند، و از ابن‌ابی‌الاشعث‌ نقل‌ می‌کند که‌ سبب‌ تحریک‌ شهوت‌ می‌شود. ابن‌اکفانی‌ همچون‌ تیفاشی‌ به‌ تأثیر آن‌ در قطع‌ خونریزی‌ بینی‌ اشاره‌ می‌کند (همانجا).معادن‌ بنفش‌ را در بدخشان‌، سرندیب‌ (سریلانکا)، افرنج‌ (اروپا) و خراسان‌ ذکر کرده‌اند (همان‌، ص‌ 18ـ19؛ بکران‌، ص‌ 99). زیرکون‌ امروزه‌ از نقاط‌ مختلف‌ قاره‌های‌ آسیا، استرالیا، امریکا و اروپا به‌ دست‌ می‌آید.منابع‌: ابن‌اکفانی‌، نخب‌ الذخائر فی‌ احوال‌ الجواهر ، چاپ‌ انستاس‌ ماری‌ کرملی‌، قاهره‌ 1939، چاپ‌ افست‌ قاهره‌ ] بی‌تا. [ ؛ داریوش‌ ادیب‌، جهان‌ جواهرات‌ ، ج‌ 1، تهران‌ 1369 ش‌؛ محمدبن‌ نجیب‌ بکران‌،جهان‌نامه‌ ، چاپ‌ محمدامین‌ ریاحی‌، تهران‌ 1342 ش‌؛ احمدبن‌ یوسف‌ تیفاشی‌، کتاب‌ ازهار الافکار فی‌ جواهر الاحجار ، چاپ‌ محمدیوسف‌ حسن‌ و محمود بسیونی‌ خفاجی‌، قاهره‌ 1977؛ محمدبن‌ ابی‌طالب‌ دمشقی‌، نخبة‌ الدهر فی‌ عجائب‌ البرّ و البحر ، ترجمة‌ حمید طبیبیان‌، تهران‌ 1357 ش‌؛ محمد زاوش‌، کانی‌شناسی‌ در ایران‌ قدیم‌ ، تهران‌ 1348 ش‌؛ عبدالله‌بن‌ علی‌ کاشانی‌، عرایس‌ الجواهر و نفایس‌ الاطایب‌ ، چاپ‌ ایرج‌ افشار، تهران‌ 1345 ش‌؛ محمدبن‌ منصور، گوهرنامه‌ ، چاپ‌ منوچهر ستوده‌، در فرهنگ‌ ایران‌زمین‌ ، ج‌ 4 (1335 ش‌)؛ علی‌بن‌ حسین‌ مسعودی‌، مروج‌ الذّهب‌ و معادن‌ الجوهر ، چاپ‌ با ترجمة‌ فرانسوی‌ باربیه‌ دومنار و پاوه‌ دوکورتی‌، پاریس‌ 1861ـ1877، چاپ‌ افست‌ تهران‌ 1970؛ محمدبن‌ محمد نصیرالدین‌ طوسی‌، تنسوخ‌نامة‌ ایلخانی‌ ، چاپ‌ مدرس‌ رضوی‌، تهران‌ 1348 ش‌؛A. I. Busev and I. P. Efimov, Chemistry: definitions, notions, terminolgy , translated from Russian by V. A. Sipachev, Moscow 1987; Encyclopaedia Judaica , Jerusalem 1978-1982, s.v. "Precious stones and jewelry. In the Bible" (by Uri Shrage Wدrzburger); The New Encyclopaedia Britannica , Chicago 1977, Macropaedia , s.v. "Gemstones. Zircon".
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

نگار نادری

حوزه موضوعی

تاریخ علم

رده های موضوعی
جلد 4
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده