بندة تبریزی میرزامحمد رضی
معرف
متخلص‌ به‌بنده‌، ادیب‌، شاعر، مورخ‌ و خوشنویس‌ اوایل‌ عصر قاجاریه‌
متن
بندة‌ تبریزی‌ ، میرزامحمد رضی‌، متخلص‌ به‌بنده‌، ادیب‌، شاعر، مورخ‌ و خوشنویس‌ اوایل‌ عصر قاجاریه‌. از اشراف‌زادگان‌ آذربایجان‌ (اختر، ج‌ 1، ص‌ 33؛ هلاکو قاجار، ص‌ 29؛ بسمل‌ شیرازی‌، ص‌ 606) و پدرش‌، میرزا محمد شفیع‌، مدتی‌ وزیر آذربایجان‌ و مستوفی‌ نادرشاه‌ افشار (حک : 1148ـ1160) بود (مفتون‌ دنبلی‌، ج‌ 1، ص‌ 63؛ محمود میرزا قاجار، ج‌ 2، ص‌ 658؛ دیوان‌بیگی‌، ج‌1، ص‌257؛ نادرمیرزا قاجار، ص‌ 335). از سرگذشت‌ وی‌ در کودکی‌ و جوانی‌ اطلاعی‌ در دست‌ نیست‌. میرزا رضی‌ پس‌ از درگذشت‌ پدر، به‌ دربار کریم‌خان‌ زند (متوفی‌ 1193) روی‌ آورد و به‌ منصب‌ استیفا رسید (نادر میرزا قاجار، همانجا)؛ سپس‌ در آغاز تأسیس‌ دولت‌ قاجار، به‌ این‌ خاندان‌ پیوست‌ و مستوفی‌ و صاحب‌ دیوان‌ رسائل‌ گشت‌ (محمود میرزا قاجار؛ مفتون‌ دنبلی‌؛ بسمل‌ شیرازی‌، همانجاها؛ هدایت‌، 1339 ش‌، ج‌ 10، ص‌ 118؛ نادر میرزا قاجار، همانجا). وی‌ در دربار فتحعلی‌شاه‌ قاجار (حک : 1211ـ1250) چندان‌ قدر و اعتبار یافت‌ که‌ از مستوفیان‌ و منشیان‌ خاص‌ وی‌ گردید (اختر؛ مفتون‌ دنبلی‌؛ محمود میرزا قاجار؛ بسمل‌ شیرازی‌؛ هدایت‌، 1339 ش‌، همانجاها). میرزا رضی‌ همچنین‌ تنظیم‌ و نگارش‌ رسایل‌، نامه‌ها، احکام‌ و فرمانها را به‌ زبانهای‌ عربی‌، ترکی‌ و جغتایی‌ به‌ عهده‌ گرفت‌ (نادرمیرزا قاجار، همانجا). معروف‌ است‌ که‌ از جانب‌ فتحعلی‌شاه‌ خنجری‌ مرصّع‌ بدو اعطا شده‌ بود که‌ آن‌ را هنگام‌ سلام‌ شاه‌ به‌ کمر می‌زد و به‌ حضور می‌رسید (هدایت‌، 1336ـ 1340 ش‌، ج‌ 4، ص‌ 178؛ دیوان‌بیگی‌، ج‌ 1، ص‌ 258؛ نادرمیرزا قاجار، ص‌ 335ـ336). وی‌ به‌ گفتة‌ دیوان‌بیگی‌ (همانجا) در 1222، و به‌ گواهی‌ غالب‌ منابع‌ در 1223 درگذشت‌ (اختر؛ محمودمیرزا قاجار، همانجاها؛ مفتون‌ دنبلی‌، ج‌ 1، ص‌ 65). رضاقلی‌خان‌ هدایت‌ مرگ‌ او را در 1243 دانسته‌ است‌ که‌ درست‌ نیست‌ (1339 ش‌، ج‌ 10، ص‌ 119). پیکر او را به‌دستور فتحعلی‌شاه‌ در نجف‌ اشرف‌ به‌خاک‌ سپردند (اختر؛ محمود میرزا قاجار، همانجاها؛ مفتون‌ دنبلی‌، ج‌ 1، ص‌ 65ـ66؛ بسمل‌ شیرازی‌، ص‌ 607). بندة‌ تبریزی‌ را مردی‌ زودرنج‌ و کم‌حوصله‌ دانسته‌اند. در بعضی‌ منابع‌ همچنین‌ به‌باریک‌بینی‌ و وسواس‌ بیش‌ از حد او اشاره‌ شده‌ است‌ (اختر، همانجا؛ مفتون‌ دنبلی‌، ج‌ 1، ص‌ 64ـ65؛ هدایت‌، 1336ـ1340 ش‌، ج‌ 4، ص‌ 178).در میان‌ آثار میرزا رضی‌، منشآت‌ و رسایلی‌ به‌ چشم‌ می‌خورد (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به فرهادمیرزا قاجار، ص‌ 26ـ36) که‌ به‌ اقتضای‌ مشاغل‌ دیوانی‌، از تکلفات‌ سبک‌ منشیانة‌ درباری‌ برکنار نمانده‌ است‌. اشعار رضی‌ اندک‌ است‌ و گاه‌ به‌ فرمان‌ شاه‌ برای‌ او مدیحه‌ می‌سرود (اختر، همانجا؛ مفتون‌ دنبلی‌، ج‌ 1، ص‌ 66).وی‌ علاوه‌ بر فارسی‌، گاهی‌ به‌ ترکی‌ و عربی‌ نیز شعر می‌سرود (مفتون‌ دنبلی‌، ج‌1، ص‌64؛ هدایت‌، 1339ش‌، ج‌10، ص‌118). قصایدش‌، همچون‌ قصاید دیگر شاعران‌ دوران‌ بازگشت‌ ادبی‌ * ، به‌ تقلید از قصاید سبک‌ خراسانی‌ است‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به اختر، ج‌ 1، ص‌ 33ـ37؛ بسمل‌ شیرازی‌، ص‌ 607ـ 608).وی‌ همچنین‌ خوشنویسی‌ چیره‌دست‌ بود و نستعلیق‌ و شکسته‌ را بسیار خوش‌ و ممتاز می‌نوشت‌ و مردم‌ زمانش‌ طالب‌ خط‌ خوش‌ او بودند (اختر، ج‌ 1، ص‌ 33؛ محمود میرزا قاجار؛ مفتون‌ دنبلی‌، همانجاها؛ بسمل‌ شیرازی‌، ص‌ 606ـ607).آثار خطی‌ او عبارت‌ است‌ از : 1) زینة‌التواریخ‌ ، تاریخ‌ عمومی‌ مشرق‌ زمین‌ خاصه‌ ایران‌ از آغاز آفرینش‌ آدم‌ تا ] بخشی‌ از [ دولت‌ فتحعلی‌شاه‌ قاجار که‌ به‌دستور و به‌نام‌ وی‌ در حدود سالهای‌ 1218 تا 1221 نوشته‌ شده‌ است‌. این‌ کتاب‌ مشتمل‌ است‌ بر اخبار و آثار انبیا و ائمه‌ علیهم‌السلام‌، حکما، عرفا، علما، شعرا و سلاطین‌، و یک‌ آغاز و یک‌ انجام‌ و دو پیرایه‌ شامل‌ چند وجه‌ و گونه‌ (بسمل‌ شیرازی‌، ص‌ 606؛ ریو، ج‌ 1، ص‌ 135ـ 136). محمدرضی‌ به‌ رسم‌ تاریخ‌نگاران‌ زمان‌ خویش‌، تصنّع‌ را که‌ معیار فصاحت‌ و بلاغت‌ آن‌ روزگار بود در این‌ اثر به‌ کار گرفته‌ است‌ (رجوع کنید به بسمل‌ شیرازی‌؛ هدایت‌، 1339 ش‌، همانجاها؛ اعتضادالسلطنه‌، ص‌ 247). به‌گفتة‌ هدایت‌ (همانجا)، در بین‌ مردم‌ چنین‌ مشهور بوده‌ که‌ این‌ کتاب‌ از عبدالکریم‌ منشی‌ اشتهاردی‌ است‌ (برای‌ آگاهی‌ از نسخ‌ آن‌ رجوع کنید به منزوی‌، ج‌ 6، ص‌ 4175ـ4176، قس‌ استوری‌، ج‌ 2، ص‌ 666ـ667)؛ 2) حوادث‌نامه‌ یا تاریخ‌ فتوحات‌ یا روزنامه‌ ناپلئون‌ یا تاریخ‌ ناپلئون‌ ، دربارة‌ وقایع‌ جنگ‌ ناپلئون‌ با اتریش‌ و روسیه‌ (1220/ 1805). ناپلئون‌ نسخه‌ای‌ از ترجمة‌ ترکی‌ این‌ کتاب‌ را به‌ عباس‌میرزا تقدیم‌ کرد و میرزا رضی‌ آن‌ را به‌ فارسی‌ برگرداند (برای‌ نسخه‌های‌ آن‌ رجوع کنید به دانشگاه‌ تهران‌. کتابخانة‌ مرکزی‌، ج‌ 9، ص‌ 1450ـ1451، ج‌ 16، ص‌ 41؛ استوری‌، ج‌ 2، ص‌ 665ـ 666؛ کتابخانة‌ ملی‌ ایران‌، ج‌ 1، ص‌ 68ـ69)؛ 3) رسالة‌ عشق‌ و روح‌ یا حسن‌ و دل‌ ، از منشآت‌ ادبی‌ و عرفانی‌ میرزا رضی‌ است‌ که‌ در قالب‌ حکایت‌ و افسانه‌، به‌نثر مصنوع‌ و به‌ زبانی‌ شیوا نوشته‌ شده‌ است‌. میرزا رضی‌ این‌ رساله‌ را به‌ خواهش‌ یکی‌ از دوستانش‌، میرزا یحیی‌، به‌ پایان‌ رساند. نسخة‌ آن‌ به‌ شمارة‌ 3613 در کتابخانة‌ مرکزی‌ دانشگاه‌ تهران‌، محفوظ‌ است‌ (ج‌ 12، ص‌ 2616ـ2617؛ قس‌ منزوی‌، ج‌ 2، بخش‌ 1، ص‌ 1283)؛ 4) نامه‌های‌ میرزا رضی‌ ، یکی‌ از نامه‌های‌ معروف‌ او نامة‌ مفصلی‌ است‌ که‌ از قول‌ فتحعلی‌شاه‌ به‌ ناپلئون‌ نوشته‌ است‌ و تمامی‌ آن‌ در کتاب‌ زنبیل‌ فرهادمیرزا معتمدالدوله‌ آمده‌ است‌ (ص‌ 26ـ32)؛ 5) ترجمة‌ خطبة‌ بی‌نقطه‌ و خطبة‌ بی‌الف‌ حضرت‌ علی‌ علیه‌السلام‌ (بسمل‌ شیرازی‌، همانجا).منابع‌: احمدبن‌ فرامرز اختر، تذکرة‌ اختر ، ج‌ 1، چاپ‌ عبدالرسول‌ خیّامپور، تبریز 1343 ش‌؛ چارلز آمبروز استوری‌، ادبیات‌ فارسی‌ بر مبنای‌ تألیف‌ استوری‌ ، ترجمة‌ یو. ا. برگل‌ ] به‌ روسی‌ [ ، مترجمان‌ یحیی‌ آرین‌پور، سیروس‌ ایزدی‌، و کریم‌ کشاورز، چاپ‌ احمد منزوی‌، تهران‌ 1362 ش‌ ـ ؛ علیقلی‌ اعتضادالسلطنه‌، اکسیرالتواریخ‌ ، چاپ‌ جمشید کیانفر، تهران‌ 1370 ش‌؛ علی‌اکبربن‌ آقاعلی‌ بسمل‌ شیرازی‌، تذکرة‌ دلگشا ، چاپ‌ منصور رستگار فسائی‌، شیراز 1371 ش‌؛ دانشگاه‌ تهران‌. کتابخانة‌ مرکزی‌، فهرست‌ نسخه‌های‌خطی‌ کتابخانة‌ مرکزی‌ دانشگاه‌ تهران‌ ، نگارش‌ محمدتقی‌ دانش‌پژوه‌، تهران‌، ج‌ 9، 12، 1340 ش‌، ج‌ 16، 1357 ش‌؛ احمدعلی‌ دیوان‌بیگی‌، حدیقة‌الشعراء ، چاپ‌ عبدالحسین‌ نوائی‌، تهران‌ 1364ـ1366 ش‌؛ فرهاد میرزا قاجار، زنبیل‌ ، چاپ‌ محمد رمضانی‌، تهران‌ 1367 ش‌؛ کتابخانة‌ ملّی‌ ایران‌، فهرست‌ نسخ‌ خطی‌ کتابخانة‌ ملی‌ ایران‌ ، ج‌ 1، گردآوری‌ عبدالله‌ انوار، تهران‌ 1365 ش‌؛ محمود میرزا قاجار، سفینة‌ المحمود ، ج‌ 2، چاپ‌ عبدالرسول‌ خیّامپور، تبریز 1346 ش‌؛ عبدالرزاق‌ نجفقلی‌ مفتون‌ دنبلی‌، تذکرة‌ نگارستان‌ دارا ، ج‌ 1، چاپ‌ عبدالرسول‌ خیّامپور، تبریز 1342 ش‌؛ احمد منزوی‌، فهرست‌ نسخه‌های‌ خطی‌ فارسی‌ ، تهران‌ 1348ـ 1353 ش‌؛ نادر میرزا قاجار، تاریخ‌ و جغرافی‌ دارالسلطنة‌ تبریز ، چاپ‌ غلامرضا طباطبائی‌ مجد، تبریز 1373 ش‌؛ رضاقلی‌بن‌ محمد هادی‌ هدایت‌، مجمع‌الفصحا ، چاپ‌ مظاهر مصفا، تهران‌ 1336ـ1340 ش‌؛ همو، ملحقات‌ تاریخ‌ روضة‌ الصفای‌ ناصری‌ ، در میرخواند، تاریخ‌ روضة‌الصفا ، ج‌ 8 ـ10، تهران‌ 1339 ش‌؛ هلاکو قاجار، مصطبة‌ خراب‌ ، چاپ‌ عبدالرسول‌ خیامپور، تبریز 1344 ش‌؛Charles Rieu, Catalogue of the Persian manuscripts in the British Museum , Oxford 1966.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

لیلا پژوهنده

حوزه موضوعی

هنرومعماری

رده های موضوعی
جلد 4
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده