بندر گز
معرف
بندر گز ،# بخش‌ و شهر بندری‌ در شهرستان‌ کردکوی‌ در استان‌ گلستان‌ در کنار خلیج‌ گرگان‌.
متن
بندر گز ، بخش‌ و شهر بندری‌ در شهرستان‌ کردکوی‌ در استان‌ گلستان‌ در کنار خلیج‌ گرگان‌.1) بخش‌ بندرگز . مشتمل‌ بر دهستان‌ انزان‌ (به‌ مرکزیت‌ گز غربی‌)، و دو شهر نوکَنده‌ و بندر گز است‌. از شمال‌ به‌ خلیج‌ گرگان‌ (خلیج‌ استرآباد)، از مشرق‌ به‌ بخش‌ حومة‌ شهرستان‌ کردکوی‌، از جنوب‌ به‌ شهرستان‌ دامغان‌، و از مغرب‌ به‌ شهرستان‌ بهشهر * محدود است‌. رشته‌ کوه‌ البرز در جنوب‌ آن‌ امتداد دارد، که‌ قسمت‌ شمالی‌ آن‌ جنگلی‌ است‌. رودهای‌ موسمی‌ نوکنده‌ و گز از آن‌ می‌گذرد. آبادیهای‌ آن‌ در شمال‌ در دشت‌، و در جنوب‌ در کوهستان‌ قرار گرفته‌ است‌. از گیا، دارای‌ درختان‌ توسکا و بلوط‌ و مَمْرَز و نمدار و راش‌ و ازگیل‌، و از بوته‌های‌ دارویی‌ دارای‌ گل‌ گاو زبان‌ و گل‌ خطمی‌ است‌ و مراتع‌ قابل‌توجه‌ دارد. کاشت‌ مرکبات‌ در دو سه‌ دهة‌ اخیر در آنجا رواج‌ یافته‌ است‌. در اراضی‌ آبادیهای‌ آن‌، پنبه‌ و گندم‌ و جو و دانه‌های‌ روغنی‌، بویژه‌ برنج‌ و تره‌بار، کشت‌ می‌شود. از زیا، خرس‌، شغال‌، روباه‌، گراز، گرگ‌، پلنگ‌، مرغابی‌، قرقاول‌ (= تُرَنگ‌) و تیهو دارد. در کرانه‌های‌ خلیج‌ گرگان‌ انواع‌ ماهی‌ صید می‌شود. در دامنه‌های‌ کوهستانی‌ جنوبی‌ آن‌ دامداری‌ و زنبورداری‌ رایج‌ است‌. راه‌ کنارة‌ بهشهر ـ گرگان‌، و راه‌آهن‌ تهران‌ ـ گرگان‌ از آن‌ می‌گذرد. از زیارتگاههای‌ آن‌ امامزاده‌ علیرضا در دهکدة‌ سَرطاق‌، و امامزاده‌ حبیب‌الله‌ در شهر نوکنده‌ است‌. در جانب‌ غربی‌ بخش‌ بندرگز جَرکلباد (ویرانه‌های‌ دیوار شمالی‌ ـ جنوبی‌) مرز قدیمی‌ مازندران‌ ـ استرآباد دیده‌ می‌شود (میرزاابراهیم‌، ص‌ 77ـ 78). طبق‌ قانون‌ تقسیمات‌ کشور، در 1316 ش‌، بخش‌ بندرگز در شهرستان‌ گرگان‌ تشکیل‌ شد. در 1369 ش‌، طبق‌ تصویبنامة‌ هیئت‌ دولت‌ (ش‌ 83346/ ت‌ 144 ک‌، مورخ‌ 18/7/69)، بخش‌ بندر گز در شهرستان‌ کردکوی‌، رسماً تشکیل‌ شد.2) شهر بندرگز (جمعیت‌ طبق‌ سرشماری‌ 1375 ش‌، 727 ، 15 تن‌)، مرکز بخش‌ بندرگز است‌ که‌ در ارتفاع‌ حدود بیست‌متری‌ از سطح‌ دریای‌ خزر، در حدود شانزده‌ کیلومتری‌ مغرب‌ شهر کردکوی‌ (مرکز شهرستان‌)، در کرانة‌ جنوبی‌ خلیج‌ گرگان‌، و جنوب‌ شرقی‌ دریای‌ خزر واقع‌ است‌. فاصلة‌ آن‌ تا شهر گرگان‌ (مرکز استان‌) در مشرق‌ به‌ حدود 45 کیلومتر می‌رسد. بندرترکمن‌ در شمال‌ شرقی‌ آن‌ قرار دارد. حداکثر مطلق‌ دمای‌ آن‌ در تابستان‌ به‌ حدود ْ39، و حداقل‌ آن‌ در زمستان‌ به‌ ْ3- می‌رسد. میانگین‌ بارندگی‌ سالانه‌ آن‌ 670 میلیمتر است‌. رود موسمی‌ وَطْناع‌ از مرکز شهر می‌گذرد. آبادی‌ گز (در سابق‌ جَز) در حدود پنج‌ کیلومتری‌ جنوب‌ آن‌ واقع‌ است‌.از بناهای‌ قدیمی‌ آن‌ ساختمان‌ گمرک‌ (از 1281 ش‌)، و قصر سلطنتی‌ (از 1316 ش‌) است‌. مسجد فاطمیه‌ (بنا در 1351 ش‌) بزرگترین‌ مسجد آن‌ است‌. از مشاغل‌ مهم‌ اهالی‌ بندرگز، صید و توزیع‌ ماهی‌ است‌. از تأسیسات‌ جدید بندر، اسکلة‌ آن‌ است‌ که‌ پس‌ از انقلاب‌ اسلامی‌ احداث‌ شده‌ است‌. شهر، سه‌شنبه‌ بازار دارد.پیشینه‌. بندرگز (در سابق‌ بندرجز) در حدود سه‌ کیلومتری‌ شمال‌ دهکدة‌ جز، در قرن‌ سیزدهم‌، در محل‌ کَناره‌ احداث‌ شد.به‌ نوشتة‌ میرزاابراهیم‌، که‌ کتاب‌ خود را در سالهای‌ 1276 و 1277 تألیف‌ کرده‌، بندرجز نوزده‌ سال‌ پیش‌ از تألیف‌ کتاب‌ او احداث‌ شده‌ بوده‌ است‌ (ص‌ 36)؛ به‌ نوشتة‌ مکنزی‌ (ص‌ 165) نیز که‌ در سالهای‌ 1275 تا 1277/ 1858 تا 1860 در شمال‌ ایران‌ به‌ سر می‌برده‌، بندرگز در زمان‌ حکومت‌ عباس‌ خان‌ قاجار، حدود هیجده‌ سال‌ پیش‌ از تألیف‌ کتاب‌ وی‌ احداث‌ شده‌ بوده‌ است‌. در 1276 جمعیت‌ بندر 448 ، 1 تن‌ بوده‌ است‌ ( نفوس‌ استرآباد ، ص‌ 196). ابن‌ بندر ظاهراً به‌ لحاظ‌ رونق‌ گرفتن‌ بازرگانی‌ با روسیه‌ بسرعت‌ توسعه‌ یافت‌، چنانکه‌ یک‌ سال‌ پس‌ از احداث‌ حدود هفتاد فروند کشتی‌ حمل‌ کالابه‌ آنجا رفت‌وآمد می‌کرد (میرزاابراهیم‌، همانجا). در حالی‌ که‌ بنا به‌ نقل‌ قول‌ رابینو (ص‌ 108) از بلارنبرگ‌ اندکی‌ پیشتر از آن‌ (در 1266) دریای‌ خزر در آن‌ منطقه‌ پیشروی‌ داشته‌ و همة‌ اراضی‌ ساحلی‌ تا تپة‌ قرادُوین‌ (حدود بیست‌ وهفت‌ کیلومتری‌ شرق‌ بهشهر) را گرفته‌ بوده‌ است‌.در 1275، بندرجز (سربندر) که‌ نیم‌فرسنگ‌ با آبادی‌ جَز فاصله‌ داشت‌ دچار حریق‌ شد، گمرکخانه‌ و انبار و قراولخانه‌ و حتی‌ جنگل‌، سوخت‌ (میرزاابراهیم‌، همانجا). این‌ آتش‌سوزی‌ احتمالاً عمدی‌ بوده‌ است‌ (رجوع کنید به مکنزی‌، ص‌ 148). به‌ گفتة‌ مکنزی‌ (ص‌ 165) تعداد کشتیهایی‌ که‌ به‌ آنجا می‌آمد، بیش‌ از یک‌ ششم‌ کشتیهایی‌ بود که‌ در همان‌ سال‌ به‌ مشهدسر (بابلسر کنونی‌) می‌رفت‌. این‌ بندر محل‌ اقامت‌ بازرگانان‌ روسی‌ (ملگونف‌، ص‌ 36) و از راههای‌ رفت‌وآمد اروپاییان‌ به‌ ایران‌ و بالعکس‌ بوده‌ است‌ (ناصرالدین‌ قاجار، ص‌ 252). رابینو (ص‌ 162) از عزیمت‌ آنها باکشتی‌ از بندر گز به‌ کراسنوودسک‌ (در جمهوری‌ ازبکستان‌ کنونی‌) و باکو خبر داده‌ است‌.در نخبة‌ کامرانی‌ ، تألیف‌ محمدعلی‌ قورخانچی‌ در 1327، نیز از رونق‌ تجارت‌ در این‌ بندر اینگونه‌ سخن‌ رفته‌ که‌ در آنجا تجار ارمنی‌ زیادند و مغازه‌های‌ متعدد و همه‌ قسم‌ خرازی‌ و قماش‌ روسی‌ و بلور و آردِ حاجی‌ طرخان‌ و شکر و انواع‌ مشروبات‌ دارند که‌ با تجار استرآباد با پنبه‌، پوست‌، کنجد، برنج‌، پشم‌، و وجه‌ نقد دادوستد می‌کنند و اغلب‌ قبیلة‌ یموت‌ * در آنجا خرید و فروش‌ داشتند (ص‌ 100). در همان‌ سال‌ (1327) مردم‌ بندرجز به‌ طرفداری‌ از مشروطیت‌، تلگرافخانه‌ و گمرک‌ را تصرف‌ کردند (بریتانیا. وزارت‌ خارجه‌، ج‌ 2، ص‌ 530).در 1307 ش‌، بندرجز دهکده‌ای‌ کوچک‌ با ساختمانهای‌ چوبی‌ برای‌ ماهیگیران‌ ده‌ جز بود. نام‌ بندرجز در 1315 ش‌ رسماً به‌ بندرگز تبدیل‌ شد. با احداث‌ بندر * ترکمن‌ (بندرشاه‌) و عقب‌نشینی‌ آب‌ دریای‌ خزر، بندر گز که‌ پیش‌ از آن‌ پیش‌بندر شهرهای‌ گرگان‌، شاهرود و دامغان‌ بود و مال‌التجارة‌ فراوانی‌ به‌ آنجا وارد و از آنجا صادر می‌شد، اهمیت‌ خود را از دست‌ داد (رزم‌آرا، ج‌ 3، ص‌ 51).منابع‌: ایران‌. وزارت‌ کشـور، قانـون‌ تقسیمات‌ کشـور و وظایـف‌ فرمانداران‌ و بخشداران‌، مصوب‌ 16 آبانماه‌ 1316 ، تهران‌ ] بی‌تا. [ ؛ بریتانیا. وزارت‌ خارجه‌، کتاب‌ آبی‌: گزارشهای‌ محرمانة‌ وزارت‌ امورخارجة‌ انگلیس‌ دربارة‌ انقلاب‌ مشروطة‌ ایران‌ ، چاپ‌ احمد بشیری‌، تهران‌ 1362ـ1369 ش‌؛ یاسنت‌ لویی‌ رابینو، مازندران‌ و استرآباد ، ترجمة‌ غلامعلی‌ وحید مازندرانی‌، تهران‌ 1365 ش‌؛ حسینعلی‌ رزم‌آرا، فرهنگ‌ جغرافیائی‌ ایران‌ ( آبادیها )، ج‌ 3 : استان‌ دوم‌ ( مازندران‌ )، تهران‌ 1355 ش‌؛ سازمان‌ جغرافیائی‌ نیروهای‌ مسلّح‌ جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌، فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیهای‌ کشور جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌ ، ج‌ 28: ساری‌ ، تهران‌ 1370 ش‌؛ محمدعلی‌ قورخانچی‌، نخبة‌ کامرانی‌: در جغرافیای‌ استرآباد و یموت‌ و گوکلان‌ ، در گرگان‌نامه‌ ، به‌ کوشش‌ مسیح‌ ذبیحی‌، چاپ‌ ایرج‌ افشار، تهران‌ 1363 ش‌؛ مرکز آمار ایران‌، سرشماری‌ عمومی‌ نفوس‌ و مسکن‌ 1375: نتایج‌ تفصیلی‌ کل‌ کشور ، تهران‌ 1376 ش‌؛ چارلز فرانسیس‌ مکنزی‌، سفرنامة‌ شمال‌ ، ترجمة‌ منصوره‌ اتحادیه‌ (نظام‌مافی‌)، تهران‌ 1359 ش‌؛ گریگوری‌ والریانوویچ‌ ملگونف‌، کرانه‌های‌ جنوبی‌ دریای‌ خزر، یا، استانهای‌ شمالی‌ ایران‌ ، ترجمة‌ امیر هوشنگ‌ امینی‌، تهران‌ 1376 ش‌؛ میرزا ابراهیم‌، سفرنامة‌ استرآباد و مازندران‌ و گیلان‌ و... ، چاپ‌ مسعود گلزاری‌، تهران‌ 1355 ش‌؛ ناصرالدین‌ قاجار، شاه‌ ایران‌، روزنامة‌ سفر مازندران‌ ، چاپ‌ سنگی‌ تهران‌ 1294، چاپ‌ افست‌ تهران‌ 1356 ش‌؛ نفوس‌ استرآباد ، در گرگان‌نامه‌ ، به‌ کوشش‌ مسیح‌ ذبیحی‌، چاپ‌ ایرج‌ افشار، تهران‌ 1363 ش‌.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

خسرو خسروی

حوزه موضوعی

جغرافیا

رده های موضوعی
جلد 4
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده