بندرعباس
معرف
بندرعباس‌ ،# شهرستان‌ و شهری‌ بندری‌ در جنوب‌ ایران‌ و مرکز استان‌ هرمزگان‌.
متن
بندرعباس‌ ، شهرستان‌ و شهری‌ بندری‌ در جنوب‌ ایران‌ و مرکز استان‌ هرمزگان‌.1) شهرستان‌ بندرعباس‌ (با وسعت‌ 316 ، 27 کیلومتر مربع‌ و جمعیت‌ 938 ، 419 تن‌ در سرشماری‌ 1375 ش‌). از شمال‌ به‌ شهرستان‌ حاجی‌آباد، از مشرق‌ به‌ شهرستانهای‌ رودان‌ و میناب‌، از مغرب‌ به‌ شهرستانهای‌ بندر * لنگه‌ و لار * ، و از جنوب‌ به‌ خلیج‌فارس‌ و دریای‌ عمان‌ و شهرستان‌ (جزیره‌) قشم‌ محدود است‌. به‌ سبب‌ مجاورت‌ با تنگة‌ استراتژیک‌ هرمز (با فاصلة‌ 16 کیلومتر) از موقعیت‌ حساس‌ اقتصادی‌، سیاسی‌ و نظامی‌ برخوردار و جزایر قشم‌ و هرمز حفاظ‌ طبیعی‌ آن‌ است‌ ( راهنمای‌ مفصّل‌ ایران‌ ، ج‌ 22، ص‌ 94؛ کیهان‌، ج‌ 2، ص‌ 483).به‌ لحاظ‌ توپوگرافی‌، می‌توان‌ این‌ شهرستان‌ را، از جنوب‌ به‌ شمال‌، به‌ سه‌ منطقة‌ ساحلی‌، جلگه‌ای‌ و کوهستانی‌ تقسیم‌ کرد. حداکثر ارتفاع‌ کوهستان‌ 267 ، 3 متر (کوه‌ فارغان‌ یا سیماک‌)؛ حداقل‌ ارتفاع‌ ساحل‌ بندر دو متر؛ مرتفعترین‌ بخش‌ شهر (محلة‌ دَماهی‌) چهل‌متر، و مشهورترین‌ مرتفعات‌ کوهِ گنو (347 ، 2 متر) است‌ که‌ همچون‌ بیشتر مناطق‌ جنوبی‌ تحت‌ تأثیر حرکات‌ زمین‌لرزه‌ قرار دارد ( حبل‌المتین‌ ، ش‌32، ص‌ 20). اقلیم‌ این‌ شهرستان‌ را هرچند از نوع‌ بیابانی‌ بسیار گرم‌ (متوسط‌ دمای‌ سالانه‌ ْ8ر26) با رطوبت‌ زیاد هوا (متوسط‌ 64%) و تابستانهای‌ داغ‌ و شرجی‌ باید دانست‌، با توجه‌ به‌ شرایط‌ توپوگرافی‌، هوا در ارتفاعات‌، بالنسبه‌ معتدل‌ است‌ و ازینرو به‌گونة‌ سنتی‌، ییلاق‌ تابستانی‌ مردمان‌ محلی‌، بوده‌ است‌ (رجوع کنید به تاورنیه‌، ص‌ 689). میانگین‌ بارش‌ سالانه‌ (در شهر) 251 میلیمتر است‌ که‌ بیشتر در زمستان‌ و نامتوازن‌ (کم‌ دوام‌، کوتاه‌ و سیل‌آسا) است‌. این‌ ویژگی‌ به‌ نوبة‌ خود سبب‌ کم‌شدن‌ رطوبت‌ خاک‌ و منابع‌ آب‌ زیرزمینی‌ و جاری‌ شدن‌ سیل‌ می‌شود و بر فعالیتهای‌ انسانی‌ بویژه‌ اقتصاد زراعی‌ ـ دامی‌ اثرات‌ نامطلوب‌ می‌گذارد.مهمترین‌ رودهای‌ این‌ شهرستان‌ عبارت‌ است‌ از: مسران‌ (مهران‌)، شور (خورجل‌)، جلابی‌، حسن‌ لنگی‌ و کُل‌، که‌ همگی‌ کم‌آب‌، فصلی‌ و بیشتر شورند (ایران‌. وزارت‌ دفاع‌. ادارة‌ جغرافیائی‌ ارتش‌، ج‌ 122، ص‌ 16؛ افشار سیستانی‌، ص‌ 443). عبور برخی‌ از آنها از داخل‌ شهر، برای‌ ساکنان‌ شرایط‌ ناسالم‌ زیست‌محیطی‌ به‌ همراه‌ می‌آورد. محدودیت‌ منابع‌ و استفادة‌ نابهینه‌ از آب‌ همواره‌ یکی‌ از مشکلات‌ مردم‌ این‌ شهرستان‌ به‌ شمار می‌رفته‌ است‌. تاورنیه‌ (همانجا) در سدة‌ یازدهم‌/هفدهم‌ می‌نویسد: «آبش‌ که‌ از آب‌ انبارها به‌ دست‌ می‌آید تعریفی‌ ندارد. اگر کسی‌ بخواهد آب‌ خوب‌ بخورد، باید از چشمه‌ای‌ که‌ از سه‌ لیو ] = فرسخ‌ [ دور از بندر واقع‌ شده‌ به‌ قیمت‌ گزاف‌ خریداری‌ کرده‌ حمل‌ نماید.» این‌ مشکل‌ تا نیمة‌ قرن‌ اخیر ادامه‌ داشت‌ و برای‌ مثال‌، نوری‌زاده‌ بوشهری‌ (ص‌ 143) در 1325 ش‌ از آن‌ یاد می‌کند. با ساخت‌ سد میناب‌ (شروع‌ 1353 پایان‌ 1362 ش‌؛ فرهنگی‌، ص‌ 116) و انتقال‌ قسمتی‌ از آب‌ آن‌ به‌ شهر بندرعباس‌ این‌ معضل‌ تا حدودی‌ برطرف‌ شد. پوشش‌ گیاهی‌ طبیعی‌ منطقه‌، هماهنگ‌ با شرایط‌ محیطی‌ و از خانواده‌های‌ گز، کُنار (سدر)، کَهور و مشابه‌ آن‌ است‌ (ایران‌. وزارت‌ دفاع‌. ادارة‌ جغرافیائی‌ ارتش‌، همانجا) و نحوة‌ پراکندگی‌ آن‌ از تخریب‌ زیاد جنگلها و مراتع‌ و تنک‌ شدن‌ درختان‌ گواهی‌ می‌دهد.در مجموع‌، بندرعباس‌ جزو ناحیة‌ «گرمسیرات‌» و «بد آب‌ و هوا»ی‌ کشور به‌ شمار می‌رود. کِمپفر (ص‌9) در سدة‌ یازدهم‌/ هفدهم‌، بندرعباس‌ را خشکترین‌ و ناسالمترین‌ مواضع‌ می‌داند. این‌ شرایط‌ جغرافیایی‌، نه‌تنها در گذشته‌ بلکه‌ در حال‌، یکی‌ از موانع‌ عمدة‌ جذب‌ جمعیت‌ و نیز احتمالاً سبب‌ اهمیت‌ یافتن‌ شهرهای‌ دورتر از ساحل‌، چون‌ لار، بوده‌ است‌ (ضیاءتوانا، ص‌ 16). تا اواسط‌ سدة‌ اخیر، بندرعباس‌ یکی‌ از تبعیدگاههای‌ دولتی‌ به‌ شمار می‌رفت‌. سیر تحولات‌ تاریخی‌ و فن‌آوریها، امکان‌ سکونت‌ بیشتر و رشد و توسعة‌ این‌ شهرستان‌ را فراهم‌ آورده‌ است‌ و زمستانهای‌ معتدل‌ و مطبوع‌ می‌تواند آن‌ را به‌ یکی‌ از قطبهای‌ صنعت‌ گردشگری‌ کشور تبدیل‌ کند.بندرعباس‌ از جهت‌ تقسیمات‌ اداری‌ ـ سیاسی‌ گاه‌ ضمیمة‌ کرمان‌ ولی‌ بیشتر جزو استان‌ (ایالت‌) فارس‌ بود. در سرشماری‌ 1335 ش‌، ارتفاعات‌ مرکز «فرمانداری‌ کل‌ بنادر و جزایر بحرعمان‌» شد. نام‌ این‌ فرمانداری‌ از 1355 ش‌ به‌ استان‌ هرمزگان‌ تغییر یافت‌ ( دایرة‌المعارف‌ فارسی‌ ، ذیل‌ مادّه‌، و «هرمزگان‌، استان‌»). این‌ شهرستان‌ در 1375 ش‌ دارای‌ سه‌ بخش‌، دو شهر (بندرعباس‌ و بندر * خمیر)، یازده‌ دهستان‌ و 426 آبادی‌ دارای‌ سکنه‌ بود و 5ر39% از کل‌ جمعیت‌ استان‌ را به‌ خود اختصاص‌ می‌داد (932 ، 281 تن‌ در نقاط‌ شهری‌، 613 ، 137 تن‌ در نقاط‌ روستایی‌، رجوع کنید به مرکز آمار ایران‌، 1376 ش‌ الف‌ ، ص‌ پانزده‌، سی‌ونه‌). ساکنان‌ بندرعباس‌ اغلب‌ مسلمان‌ و پیرو مذاهب‌ تشیع‌ و تسنن‌اند و به‌ زبان‌ فارسی‌ با لهجة‌ محلی‌ سخن‌ می‌گویند.2) شهر بندرعباس‌ (وسعت‌ 7ر44 کیلومترمربع‌ و جمعیت‌ طبق‌ سرشماری‌ 1375 ش‌، 578 ، 273 تن‌) در جنوب‌ سلسله‌ کوههای‌ گنو قرار گرفته‌ و فاصلة‌ آن‌ تا تهران‌ 501 ، 1 کیلومتر است‌. شهر بندرعباس‌ روی‌ دشتی‌ ماسه‌ای‌ واقع‌ شده‌ است‌ (افشار سیستانی‌، ص‌ 441ـ442). این‌ بندر، در دهانة‌ خلیج‌فارس‌ و برپایانة‌ راههای‌ بازرگانی‌ قرار دارد و رابط‌ آبهای‌ گرم‌ آزاد جهان‌ با خاک‌ ایران‌، افغانستان‌ و کشورهای‌ آسیای‌ میانه‌ است‌. شهر بندرعباس‌، فضایی‌ فراتر از محدودة‌ سیاسی‌ ـ اداری‌ آن‌ است‌ که‌ شاید بتوان‌ آن‌ را حوزة‌ فضایی‌ کلان‌شهر نامید و شامل‌ شهر، دوبندرگاه‌، محوطه‌ و تأسیسات‌ وابسته‌ به‌ راه‌آهن‌ و اسکلة‌ جدید می‌شود (مهندسین‌ مشاور شارستان‌، ج‌ 1، ص‌ 1ـ7).پیشینه‌ و روند تحولات‌ شهری‌. در اوایل‌ قرن‌ هشتم‌ سکنة‌ هرمز قدیم‌ (نزدیک‌ میناب‌ کنونی‌) که‌ یکی‌ از بنادر تجاری‌ دهانة‌ خلیج‌فارس‌ از زمان‌ هخامنشیان‌ بود ( دایرة‌المعارف‌ فارسی‌ ، ذیل‌ مادّه‌؛ عزیزی‌، ص‌ 2)، به‌ جزیرة‌ جارون‌ (زرون‌) مهاجرت‌ کردند و نام‌ جزیره‌ نیز بدین‌سبب‌ تغییر یافت‌ (ابوالفداء، ص‌ 385). با این‌ حال‌، مرکز شهر هرمز جدید را دست‌کم‌ تا قرن‌ هفتم‌، جرون‌ می‌گفتند (ابن‌بطوطه‌، ج‌ 1، ص‌ 300). در منابع‌ اسلامی‌ از این‌ شهر به‌ نامهای‌ مختلف‌ یاد شده‌ است‌: شهرو (یا شاهرو)، دهکدة‌ ماهیگیری‌ بر کنار دریا و منزلگاهی‌ بر راه‌ پارس‌ (اصطخری‌، ص‌144ـ145)؛ سوروا، درکنار دریا که‌ منبر ندارد ولی‌ بزرگ‌ است‌ (ابن‌حوقل‌، ص‌74)؛ سورو، در مرکز کرمان‌ برلب‌ دریا که‌ کوچک‌ است‌ و بتازگی‌ آبادی‌ آغاز کرده‌، زیرا کالای‌ عمان‌ از آنجا به‌ کرمان‌ (و خراسان‌) می‌رود (مقدسی‌، ص‌ 638)؛ سارو که‌ قصبه‌ و روستایی‌ در جنوب‌ شرق‌ شهر بندرعباس‌ کنونی‌ است‌ و در زلزلة‌ 1323 صدمة‌ زیاد دید ( حبل‌المتین‌ ، ش‌ 32، ص‌20). پلانول‌ ( ایرانیکا ، ذیل‌ مادّه‌) می‌نویسد که‌ بازرگانان‌ تا اوایل‌ سدة‌ چهاردهم‌/ اواخر سدة‌ نوزدهم‌، خانه‌های‌ روستایی‌ را در اختیار داشتند. امروزه‌ نام‌ سورو هم‌ در مکان‌ اصلی‌ خود و هم‌ در شهر شناخته‌ شده‌ است‌، زیرا راسته‌ای‌ به‌ نام‌ «بازار سورویها» در بازار بزرگ‌ شهر بندرعباس‌ وجود دارد (شامقازانی‌، ص‌ 86). با توسعة‌ هرمز و تبدیل‌ آن‌ به‌ یک‌ مرکز بازرگانی‌ بزرگ‌، «جرون‌» که‌ بارکدة‌ میان‌ راهی‌ برای‌ حمل‌ونقل‌ کالا از آن‌ جزیره‌ به‌ زمینلاد ایران‌ بود، بر اهمیتش‌ افزوده‌ شد ( دایرة‌المعارف‌ فارسی‌ ؛ د.اسلام‌ ، چاپ‌ دوم‌، ذیل‌ مادّه‌). پس‌ از آنکه‌ پرتغالیها در 913/1507 (در زمان‌ شاه‌ اسماعیل‌ اول‌) هرمز را تصرف‌ کردند (سدیدالسلطنه‌، 1363 ش‌، ص‌ 670) و نیز پس‌ از احداث‌ قلعه‌ای‌ در ساحل‌ (سورو) («بندرعباس‌»، ص‌ 42)، در منابع‌ مختلف‌ (افشار سیستانی‌، ص‌444؛ لسترنج‌، ص‌342؛ نیز رجوع کنید به ایرانیکا ، همانجا) مکرراً به‌ نامهایی‌ چون‌ گُمرو، گامبرون‌، کاموران‌، جارون‌، جرون‌ و مشابه‌ آنها برمی‌خوریم‌. شاید پرتغالیها به‌ علت‌ وجود نوعی‌ خرچنگ‌ کوچک‌ دریایی‌ (یا میگو) در این‌ مکان‌، بدان‌ «گامبری‌» یا «کامبا رائو» (بندر خرچنگ‌) گفتند (گابریل‌، ص‌ 97، پانویس‌؛ «بندرعباس‌»، همانجا). در حالی‌ که‌، جرون‌ دست‌کم‌ از قرن‌ چهارم‌ به‌ بعد در اینجا نامی‌ شناخته‌ شده‌ بود. به‌ هرحال‌، نظر عمومی‌ بر این‌ است‌ که‌ گمبرون‌ دگرگون‌ شدة‌ لفظ‌ «گمرک‌» است‌ ( ایرانیکا، همانجا). آلبوکرک‌ (فرمانده‌ پرتغالی‌ ـ اسپانیولی‌) بعداز دوسال‌ توقف‌ در جزیرة‌ هرمز (اُرموز)، عازم‌ هندوستان‌ شد، ولی‌ در 920/ 1514 بازگشت‌ و دوباره‌ آنجا را تصرف‌ کرد (نشأت‌، ص‌ 102). جان‌ نیوبری‌، شاید اولین‌ بازرگان‌ انگلیسی‌ بود که‌ در 989/1581 به‌ بندر گُمبرون‌ قدم‌ گذاشت‌. وی‌ می‌نویسد: پرتغالیها قلعه‌ای‌ در این‌ بندر ساختند که‌ هشت‌ سرباز محافظ‌ دارد. این‌ بندر به‌ امیران‌ لار تعلق‌ داشته‌ ولی‌ اکنون‌ به‌ شاه‌ هرمز متعلق‌ است‌ که‌ دست‌نشاندة‌ پرتغالیهاست‌ (گابریل‌، ص‌ 97، 98، پانویس‌؛ «بندرعباس‌»، ص‌43). با وجود سیادت‌ پرتغال‌ بر هرمز و خلیج‌فارس‌ در این‌ قرن‌، به‌ سبب‌ رخدادهای‌ اروپا، هلندیها و انگلیسیها بتدریج‌ در منطقه‌ و در دربار صفویه‌ نفوذ کردند و برای‌ حفظ‌ منافع‌ خود کوشیدند. برای‌ مثال‌، در 958/1551 سفیر پرتغال‌ با هدایای‌ بسیار از راه‌ هرمز و گمبرون‌ به‌ دربار شاه‌ طهماسب‌ آمد و پذیرایی‌ شد (سدیدالسلطنه‌، 1363 ش‌، ص‌ 335)، اما در 982/1574 شاه‌، سفیر این‌ کشور را، به‌ دلیل‌ بدرفتاری‌ مأموران‌ پرتغالی‌ با مسلمانان‌ در جزیرة‌ هرمز (و در واقع‌ شاید به‌ سبب‌ رقابت‌ انگلیسیها)، به‌ سردی‌ پذیرفت‌ (فلسفی‌، ج‌ 4، ص‌ 1466). در 1011/1602، نیروهای‌ ایران‌ پرتغالیها را از جزایر بحرین‌ راندند. آنها نیز متقابلاً گمبرون‌ را رسماً تصرف‌ (عزیزی‌، ص‌ 7) و ده‌سال‌ بعد از آن‌ در بندرعباس‌ کنونی‌ یک‌ مرکز تجاری‌ احداث‌ کردند (سدیدالسلطنه‌، 1363 ش‌، ص‌ 672). با تأسیس‌ کمپانی‌ هندشرقی‌ در 1009/ 1600، بر قدرت‌ و نفوذ انگلیس‌ در خلیج‌فارس‌ افزوده‌ شد. شاه‌عباس‌، نظر به‌ سیاست‌ یکپارچه‌ کردن‌ کشور، تصمیم‌ به‌ اخراج‌ پرتغالیها از جنوب‌ ایران‌ گرفت‌ و از خان‌ (حکمران‌) لارستان‌ خواست‌ تا به‌ بهانة‌ عقب‌ افتادن‌ خراج‌ معمول‌، که‌ پادشاه‌ هرمز همه‌ساله‌ تا پیش‌ از تسلط‌ آلبوکرک‌ به‌ لار می‌داد، باردیگر مالکیت‌ خود را بر این‌ جزایر اعلام‌ و علیه‌ متصرفان‌ آن‌ قیام‌ کند (نشأت‌، ص‌ 133؛ اقتداری‌، ص‌ 127ـ 128). در 1023/ 1614، ایرانیان‌ دژ پرتغالیها را در گمبرون‌ تصرف‌ کردند و تمامی‌ آنان‌ را از دم‌ تیغ‌ گذراندند (سیلوا ای‌ فیگروا، مقدمه‌، ص‌ 3، 65). در 1027/1617، تجارتخانة‌ انگلیسیها در اصفهان‌ افتتاح‌ شد (سدیدالسلطنه‌، 1363 ش‌، ص‌ 630) و اولین‌ رابطة‌ بازرگانی‌ انگلستان‌ با خلیج‌فارس‌ و ایران‌ نیز (از طریق‌ جزیرة‌ خارک‌) در 1025/ 1616 برقرار گردید. اما نمایندة‌ کمپانی‌ هند شرقی‌ در ایران‌، گمبرون‌ را بهترین‌ مکان‌ می‌دانست‌ و معتقد بود که‌ کشتیهایی‌ با هر ظرفیت‌ می‌توانند در این‌ بندر تحت‌ حمایت‌ توپهای‌ قلعه‌ قرار گیرند («بندرعباس‌»، همانجا). در 1030/ 1620، ایرانیان‌ توانستند پرتغالیها را از رأس‌الخیمه‌ بیرون‌ کنند. در اواخر همین‌ سال‌، پرتغالیها از ورود تجار انگلیسی‌ به‌ جاسک‌ ممانعت‌ کردند ولی‌ از آنان‌ شکست‌ خوردند (عزیزی‌، همانجا). بالاخره‌ الله‌وردی‌ خان‌، حکمران‌ فارس‌، فرزند خود، امامقلی‌ خان‌، را مأمور تسخیر جزیرة‌ هرمز کرد که‌ وی‌ با یاری‌ ناوگان‌ کمپانی‌ هند شرقی‌ انگلیس‌ و نیروهای‌ ایرانی‌، بویژه‌ لارستانیها، پرتغالیها را از آنجا بیرون‌ راند (1031/1622) و غنایم‌ بسیار نصیب‌ ایران‌ و انگلیس‌ شد (سدیدالسلطنه‌، 1363 ش‌، ص‌ 335ـ 336؛ اقتداری‌، ص‌ 127ـ133). پس‌ از این‌ پیروزی‌، شرکت‌ مذکور ابتدا اجازة‌ تأسیس‌ دوباب‌ خانه‌ و سپس‌ یک‌ تجارتخانه‌، معافیت‌ از حقوق‌ گمرکی‌ و آنگاه‌ درآمد نیمی‌ از گمرکات‌ را به‌ دست‌ آورد (عزیزی‌، ص‌ 8؛ هاولی‌، ص‌113). از این‌ تاریخ‌ نام‌ شهر (بندر) به‌ افتخار شاه‌ عباس‌ به‌ «عباس‌» یا «عباسی‌» تغییر کرد (نشأت‌، ص‌ 103ـ104؛ فسائی‌، ج‌ 1، ص‌466؛ کرزن‌، ص‌162؛ سایکس‌، ص‌320) و به‌ دنبال‌ آن‌ سورو و بتدریج‌ هرمز از آبادی‌ افتادند. در همان‌ ابتداسردار علی‌بیگ‌، دژ پرتغالیها را خراب‌ کرد و تقریباً نزدیک‌ دریا دژ دیگری‌ ساخت‌ و ساخلوی‌ کافی‌ و حدود سی‌ کشتی‌ آماده‌ در پناه‌ دژ مستقر کرد (سیلوا ای‌ فیگروا، ص‌ 68؛ اقتداری‌، ص‌ 127). در جنگ‌ هرمز، هلندیها مساعدت‌ مختصری‌ به‌ انگلیسیها و ایرانیان‌ کردند، و این‌ زمینه‌ساز عقد قرارداد 1032/ 1623 بین‌ سفیر هلند و شاه‌ عباس‌ و سپس‌ ورود هلندیها به‌ بندرعباس‌ جهت‌ شرکت‌ در تجارت‌ ابریشم‌ شد (عزیزی‌، ص‌ 8 ـ 9). وعدة‌ شاه‌ عباس‌ به‌ سفیر انگلیس‌ در 1036 برای‌ تحویل‌ سالانة‌ هزار عدل‌ ابریشم‌ در بندرعباس‌ به‌ تجار انگلیسی‌، به‌ سبب‌ مرگ‌ وی‌ و بیعلاقگی‌ صدراعظم‌ ایران‌ (محمدعلی‌بیگ‌)، عملی‌ نشد (نشأت‌، ص‌110ـ 111)، اما این‌ پیمان‌ اهمیت‌ این‌ بندر را نشان‌ می‌دهد. با گسترش‌ شبکة‌ راههای‌ کشور و برقراری‌ امنیت‌ بیشتر در دوران‌ صفویه‌ (باستانی‌ پاریزی‌، ص‌ 98؛ نوربخش‌، ص‌ 160)، از جمله‌ راه‌ هرمز تا کرمان‌ (27 روز) و بندرعباس‌ تا لار (هفت‌ تا هشت‌ روز)، تجارت‌ در بندرعباس‌ رونق‌ بسیار گرفت‌ و این‌ بندر هر سال‌ مبلغ‌ هنگفتی‌ به‌ شاه‌ منفعت‌ می‌رساند (باستانی‌ پاریزی‌، ص‌ 99، 194). تامس‌ هربرت‌ در 1037/1628، «بندر جدید» را شهری‌ زنده‌ و محل‌ تلاقی‌ بازرگانانی‌ با ملیتهای‌ مختلف‌ چون‌ انگلیسی‌، هلندی‌، دانمارکی‌، پرتغالی‌، ارمنی‌، گرجی‌، مسقطی‌، ترک‌، عرب‌، هندی‌ و یهودی‌ توصیف‌ می‌کند ( ایرانیکا ، همانجا).خصومت‌ بین‌ ایران‌ (شاه‌ عباس‌ دوم‌ صفوی‌) و هندوستان‌ (شاه‌ جهان‌) در حدود 1058/1648، بر تجارت‌ زمینی‌ از طریق‌ قندهار اثر منفی‌ گذاشت‌ و بالعکس‌ داد و ستد را از طریق‌ دریا (بویژه‌ بندرعباس‌)، افزایش‌ داد (ریاض‌الاسلام‌، ص‌ 259). در فاصلة‌ زمانی‌ کمتر از چهل‌سال‌، بندرعباس‌ اهمیت‌ بیشتری‌ یافت‌. تاورنیه‌ (ص‌ 688) در این‌باره‌ می‌نویسد: «انگلیسیها و هلندیها در آنجا تجارتخانه‌ دارند و عمارت‌ عالی‌ بر کنار دریا بنا کرده‌اند، چون‌ بهترین‌ لنگرگاههای‌ خلیج‌فارس‌، بندرعباس‌ است‌. تمام‌ کشتیهای‌ بزرگی‌ که‌ از هندوستان‌ برای‌ ایران‌ و عثمانی‌ و سایر نقاط‌ آسیا و یک‌ قطعه‌ از اروپا مال‌التجاره‌ بار می‌گیرند، به‌ بندرعباس‌ آمده‌ لنگر می‌اندازند و در وقت‌ ورود کشتیها، تجار زیادی‌ در آنجا حاضرند که‌ اغلب‌ ایرانی‌ و ارمنی‌ و هندیهای‌ مقیم‌ ایران‌ هستند... به‌ واسطة‌ هوای‌ گرم‌ بندر، تجار در اصفهان‌ اقامت‌ می‌کنند و منتظر ورود تجار بندرعباس‌ می‌شوند.» رشد و توسعه‌ تجاری‌ این‌ بندر، زمینه‌ساز تغییر و تحول‌ در بخشهای‌ اقتصاد کشاورزی‌ و صنعتی‌ شد و شهرسازی‌ و شهرنشینی‌ را در سدة‌ یازدهم‌ رونق‌ بخشید. تاورنیه‌ (ص‌ 690) از وفور کالاها در بندر سخن‌ می‌گوید اما از فقر سکنة‌ سواحل‌ خلیج‌فارس‌ نیز یاد می‌کند که‌ «تجارتی‌ غیر از صید ماهی‌ ندارند و نان‌ هرگز نمی‌خورند، زیرا بضاعت‌ ندارند». ازینرو به‌ نظر می‌رسد که‌ بخش‌ عمدة‌ درآمد حاصل‌ از فعالیتهای‌ اقتصادی‌ به‌ پایتخت‌ و دیگر شهرهای‌ مهم‌ ایران‌ و خارج‌ از کشور سرازیر می‌شد و به‌ ساکنان‌ منطقه‌ سهم‌ ناچیزی‌ می‌رسید. از نوشته‌های‌ دیگر اروپاییان‌ دربارة‌ بندرعباس‌ می‌توان‌ به‌ شکوفایی‌ تجاری‌ و سیاسی‌ حوزة‌ نفوذ آن‌ در قرن‌ یازدهم‌/ هفدهم‌ بیشتر پی‌ برد. جان‌ فرایر دربارة‌ تجارت‌ این‌ شهر در فاصلة‌ سالهای‌ 1082ـ1093/ 1672ـ1681 می‌نویسد که‌ انگلیسیها، پارچه‌ را از انگلستان‌ و پنبه‌ و پارچه‌های‌ نخی‌ و سنگهای‌ معدنی‌ و فولاد را از هندوستان‌ به‌ این‌ بندر وارد می‌کردند، و پشم‌ کرمان‌، ابریشم‌خام‌ و بافته‌، فرش‌، زری‌، زعفران‌، ریواس‌، گلاب‌، خرما، بز و اسب‌ را از ایران‌ به‌ هندوستان‌ صادر می‌کردند. هلندیها، ادویه‌ و پارچه‌های‌ هندی‌ را در بندر به‌ سکه‌های‌ طلا ونقره‌ می‌فروختند و با پول‌ به‌ دست‌ آمده‌ ابریشم‌ و مخمل‌ می‌خریدند ( ایرانیکا ، همانجا). شاردن‌ در همین‌ زمان‌ (1085/1674) تعداد خانه‌های‌ شهر را بین‌ 1400 تا 1500 برآورد کرده‌ که‌ یک‌ سوم‌ آن‌ به‌ هندیها و 50 خانه‌ به‌ یهودیان‌ تعلق‌ داشته‌ است‌ ( د.اسلام‌ ؛ ایرانیکا ، همانجاها).با سقوط‌ حکومت‌ صفویه‌ و آغاز هرج‌ و مرج‌ در ایران‌، هلندیها برای‌ حفاظت‌ خود در بندرعباس‌ قلعه‌ای‌ بنا کردند (نوری‌زاده‌ بوشهری‌، ص‌ 141) که‌، احتمالاً بعدها، به‌ عمارت‌ کلاه‌فرنگی‌ مشهور شد، ولی‌ سدیدالسلطنه‌ (1363 ش‌، ص‌ 626) معتقد است‌ که‌ آغاز ساخت‌ آن‌ در 1032/1623 بوده‌ و در 1110/1698 به‌ پایان‌ رسیده‌ است‌. در 1135/1722، پس‌ از سقوط‌ اصفهان‌، تقریباً تمامی‌ اروپاییان‌ ساکن‌ در اصفهان‌ به‌ بندرعباس‌ آمدند (همان‌، ص‌631). پنج‌سال‌ بعد، چهارهزار سوار بلوچ‌ تمام‌ شهر را غارت‌ و بسیاری‌ از سکنه‌ را قتل‌عام‌ کردند، اما در برابر تجارتخانه‌های‌ حراست‌ شدة‌ انگلیس‌ و هلند شکست‌ خوردند ( ایرانیکا ، همانجا). با وجود اینکه‌ فلور (ص‌ 131ـ136) از هرج‌ و مرج‌ در جنوب‌ ایران‌، بویژه‌ به‌ سبب‌ شورش‌ شیخ‌ احمدمدنی‌، سخن‌ به‌ میان‌ می‌آورد، بندرعباس‌ باز هم‌ در ابتدای‌ سدة‌ دوازدهم‌ و دوران‌ نادرشاه‌، مکان‌ رفت‌وآمد قافله‌های‌ تجاری‌ و حتی‌ حجاج‌ بود. با به‌ قدرت‌ رسیدن‌ نادرشاه‌، به‌ علت‌ وضع‌ مالیاتهای‌ سنگین‌ حکام‌ محلی‌ و تأمین‌ هزینه‌های‌ جنگ‌، بازرگانان‌ بندرعباس‌ آنچه‌ را به‌ دست‌ آورده‌ بودند، تقریباً از دست‌ دادند، و با احداث‌ پایگاهی‌ جدید برای‌ نیروی‌ دریایی‌ نادر در بندر * بوشهر (1153)، زمینه‌های‌ تمرکز تجارت‌ در این‌ شهر و افول‌ تدریجی‌ بندرعباس‌ به‌وجود آمد (نشأت‌، ص‌ 659، 661؛ دایرة‌المعارف‌ فارسی‌ ، ذیل‌ مادّه‌). دو سال‌ پیش‌ از آن‌ نیز تجارتخانة‌ انگلیسیها در بصره‌ تأسیس‌ شده‌ بود (سدیدالسلطنه‌، 1363 ش‌، ص‌ 632). رخدادهای‌ سیاسی‌ و نظامی‌ در اروپای‌ سدة‌ دوازدهم‌/ هجدهم‌، سبب‌ کاهش‌ قدرت‌ و نفوذ هلندیها در خلیج‌فارس‌ شد. در 1172/1759 یک‌ ناوگان‌ فرانسوی‌ املاک‌ و دارایی‌ کمپانی‌ هندشرقی‌ انگلیس‌ را در بندرعباس‌ تصرف‌ و تقریباً همه‌ را منهدم‌ کرد (نوری‌زاده‌ بوشهری‌، همانجا). در همان‌ سال‌ هلندیها نیز مجبور به‌ ترک‌ شهر شدند (هاولی‌، ص‌ 115). سرانجام‌، این‌ شرکت‌ در 1177/ 1763، ادارة‌ مرکزی‌ خود را در بندرعباس‌ تعطیل‌ کرد و تماماً به‌ بصره‌ و سپس‌ به‌ بوشهر انتقال‌ داد («بندرعباس‌»، ص‌ 45؛ نوری‌زاده‌ بوشهری‌، همانجا). در 1172ـ1173، جنگهای‌ فراوانی‌ بین‌ اعراب‌ رأس‌الخیمه‌ و نصیرخان‌ لاری‌ بر سر حکومت‌ نواحی‌ جنوبی‌ ایران‌ به‌ وقوع‌ پیوست‌ (هاولی‌، ص‌ 136) که‌ موجب‌ کاهش‌ اهمیت‌ اقتصادی‌ و به‌ دنبال‌ آن‌ کاهش‌ جمعیت‌ بندرعباس‌ شد، به‌ طوری‌که‌ در 1163، از هر ده‌ خانه‌ در این‌ شهر تنها یک‌ خانه‌ سکنه‌ داشت‌ ( ایرانیکا ، همانجا). با وجود این‌، بندرعباس‌ به‌ عنوان‌ یک‌ بندر استراتژیک‌ مطرح‌ بود، چنانکه‌ انگلیسیها در 1168/1754 درصدد تأسیس‌ و فعال‌ نمودن‌ تجارتخانه‌ در آنجا و بندر * ریگ‌ برآمدند، که‌ به‌ سبب‌ تحریک‌ هلندیها موفق‌ نشدند (سدیدالسلطنه‌، 1363 ش‌، همانجا).مرحلة‌ بعدی‌ رونق‌ بندرعباس‌ را باید در زمان‌ فتحعلی‌شاه‌ جستجو کرد. پس‌ از آنکه‌ فتحعلی‌شاه‌، والی‌ فارس‌ را جهت‌ سرکوبی‌ وهابیها در مسقط‌ و تحکیم‌ حکومت‌ سید (صید) سلطان‌ به‌ عمان‌ روانه‌ کرد، حاکم‌ مسقط‌ «از درِبندگی‌ درآمد» و در قبال‌ مبلغی‌ خواستار حکومت‌ بندرعباس‌ شد. پس‌ از او فرزندش‌ سید سعید، شیخ‌ سیف‌ را در بندر جانشین‌ خود کرد و چون‌ مال‌الاجاره‌ به‌ تأخیر افتاد، به‌ امر ناصرالدین‌شاه‌، طهماسب‌ میرزا مؤیدالدوله‌، والی‌ فارس‌، مأمور سرکوبی‌ شیخ‌ سیف‌ شد و شیخ‌ از آنجا فرار کرد. مؤیدالدوله‌، عباس‌خان‌ را با 200 ، 1 تن‌ و دو توپ‌ برای‌ حفاظت‌ بندر مأمور و خود به‌ شیراز مراجعت‌ کرد. چون‌ هوای‌ آنجا رو به‌ گرمی‌ می‌رفت‌ و افراد پادگان‌ مریض‌ و فرسوده‌ شدند، سید سعید، فرزند خود سید ثوینی‌ را با سه‌هزار نفر روانة‌ بندرعباس‌ نمود و آنجا را تصرف‌ کرد. مؤیدالدوله‌ این‌بار پسردیگر خویش‌، عبدالباقی‌ میرزا، را مأمور آزادسازی‌ بندرعباس‌ کرد (نوری‌زاده‌ بوشهری‌، ص‌ 141ـ142؛ فسائی‌، ج‌2، ص‌1377؛ سدیدالسلطنه‌، 1363ش‌، ص‌ 265ـ266، 281؛ مفخم‌، ص‌ 441). عبدالحسین‌خان‌، پسر محمدحسن‌خان‌ سردار ایروانی‌ (والی‌ کرمان‌) با عده‌ای‌ قشون‌ به‌ کمک‌ عبدالباقی‌ رفت‌ و در ایسین‌ و تازیان‌ به‌ او پیوست‌. سید ثوینی‌ پس‌ از جنگی‌ سخت‌ از نیروهای‌ ایرانی‌ شکست‌ خورد و با اطرافیان‌ خود فرار کرد (نوری‌زاده‌ بوشهری‌، ص‌ 142). پس‌ از آن‌ سید سعید از در مسالمت‌ درآمد و با مشورت‌ و وساطت‌ حاج‌ عبدالمحمّد کازرونی‌ (ملک‌التجار بوشهر) عریضه‌ای‌ همراه‌ با دوازده‌ هزار تومان‌ پول‌، چند رشته‌ مروارید و چند رأس‌ اسب‌ عربی‌ به‌ دربار ایران‌ فرستاد و به‌ اهتمام‌ میرزا آقاخان‌ نوری‌، حکومت‌ بندرعباس‌ (باریکه‌ نوار ساحلی‌ به‌ طول‌ تقریباً 150 کیلومتر، که‌ نواحی‌ شَمیل‌ و میناب‌ را هم‌ دربر می‌گرفت‌)، به‌ موجب‌ قراردادی‌ در 16 مادّه‌ در 1272، در قبال‌ مبلغ‌ شانزده‌ هزارتومان‌ سالانه‌ به‌ او تفویض‌ شد (مفخم‌، ص‌ 441ـ 445؛ کرزن‌، ص‌ 163؛ نوری‌زاده‌ بوشهری‌، همانجا). از این‌ پس‌ آرامشی‌ نسبی‌ در منطقة‌ «عباسی‌» برقرار شد، به‌ طوری‌ که‌ محمد ابراهیم‌ کازرونی‌ (ص‌ 124ـ125) از آن‌ به‌ عنوان‌ «بندری‌ معمور و آباد» با حدود دوهزار خانه‌ از گچ‌ و سنگ‌ داخل‌ قلعة‌ مستحکم‌ و یکهزار خانه‌ از چوب‌ و نخل‌ خارج‌ از قلعه‌ یاد می‌کند و می‌نویسد که‌ دو ثلث‌ اهالی‌ شیعة‌ اثناعشری‌ (که‌ از جاهای‌ مختلف‌ خصوصاً بحرین‌ و لار به‌ آنجا رفته‌ بودند) و یک‌ ثلث‌ شافعی‌ مذهب‌اند. بافت‌ و اقتصاد شهر در این‌ زمان‌، با شهرهای‌ سنتی‌ شرق‌ اسلامی‌ بسیار همخوان‌ بود (رجوع کنید به اهلرز، ص‌ 27ـ 65). قلعه‌ای‌ با شانزده‌ برج‌ به‌ دور بندر بود که‌ سه‌ دروازه‌ داشت‌؛ یکی‌ به‌ جانب‌ دریا رو به‌ جنوب‌، یکی‌ به‌ جانب‌ غرب‌ و یکی‌ به‌ جانب‌ صبا. همچنین‌ شهر دارای‌ چهار مسجد، بازاری‌ با پنجاه‌ دکان‌، که‌ مالیات‌ می‌پرداختند، و چهار باب‌ کاروانسرای‌ معمور و تاجرنشین‌ بود. حاکم‌ با حدود سیصد سپاهی‌ از اهل‌ عمان‌ که‌ همگی‌ از اِباضیّه‌ * بودند حکومت‌ می‌کرد و مردم‌ با وجود آنکه‌ از حاکم‌ خشنود نبودند توان‌ مخالفت‌ نداشتند. جمعیت‌ شهر در 1246 چهار تا پنج‌ هزار تن‌ تخمین‌ زده‌ شده‌ است‌ ( ایرانیکا ، همانجا). پس‌ از مرگ‌ سید سعید، امامت‌ مسقط‌ به‌ سید ثوینی‌، رسید که‌ پس‌ از چندسال‌ به‌ دست‌ پسر خود، سید سالم‌، کشته‌ شد و به‌ این‌ ترتیب‌ امامت‌ مسقط‌ به‌ سید سالم‌ رسید. به‌ واسطة‌ خودسری‌ او، تأخیر در ارسال‌ مال‌الاجاره‌ و ظلم‌ و آزار زیاد به‌ مردم‌، حسام‌السلطنه‌، والی‌ فارس‌، مأمور تصرف‌ بندرعباس‌ شد. وی‌ مهدیقلی‌ میرزا سهام‌الملک‌، والی‌ لارستان‌، را به‌ این‌ مأموریت‌ فرستاد و او به‌ کمک‌ کدخدایان‌ و خوانین‌ لار و سُعبه‌ به‌ سوی‌ بندرعباس‌ حرکت‌ کرد. سید سالم‌ از کنسول‌ انگلیس‌ تقاضای‌ کمک‌ کرد ولی‌ پاسخ‌ به‌ طول‌ انجامید. حسام‌السلطنه‌ وارد بندرعباس‌ شد و آنجا و شمیل‌ و میناب‌ را ضمیمة‌ لارستان‌ کرد (حدود 1284). پس‌ از چندی‌ حکمرانی‌ بندرعباس‌ به‌ اسدالله‌ میرزا، که‌ فرماندار بوشهر هم‌ بود، و سپس‌ به‌ حاج‌ احمدخان‌ (پدر سدیدالسلطنه‌) واگذار شد (نوری‌زاده‌ بوشهری‌، ص‌ 142ـ143؛ سدیدالسلطنه‌، 1363 ش‌، ص‌ 282ـ283). پس‌ از اخراج‌ کامل‌ عمانیها جمعیت‌ شهر به‌ هشت‌ تا نه‌ هزار تن‌ رسید ( ایرانیکا ، همانجا) و گمرکات‌ آن‌ در قبال‌ مبلغ‌ 25 هزار تومان‌ در سال‌ در اجارة‌ نمایندة‌ انگلیس‌ بود (همانجا). قریة‌ سورو، در این‌ زمان‌، یکی‌ از چهارده‌ قریة‌ آباد ناحیة‌ مضافات‌ عباسی‌ و در فاصلة‌ یک‌ فرسخی‌ جنوب‌غربی‌ بندرعباس‌ قرار داشت‌ (فسائی‌، ج‌ 2، ص‌1380).اوایل‌ قرن‌ چهاردهم‌، بندرعباس‌ باردیگر وارد عرصة‌ تجارت‌ و سیاست‌ جهانی‌ شد و به‌ رقابت‌ با بوشهر پرداخت‌. در 1301، درآمد گمرکی‌ بندرعباس‌، که‌ به‌ مقاطعه‌ گذاشته‌ شده‌ بود، به‌ 500 ، 701 قران‌ (بوشهر هشتصد هزار قران‌) می‌رسید (عیسوی‌، ص‌126). در اواخر دورة‌ ناصری‌ که‌ طرحهایی‌ برای‌ ایجاد راه‌آهن‌ در ایران‌ ارائه‌ می‌شد، یک‌ آلمانی‌ طرحی‌ برای‌ اتصال‌ جلفا به‌ این‌ بندر ارائه‌ کرد (همان‌، ص‌ 277). در 1308، ارزش‌ کل‌ کالاهای‌ انگلیسی‌ وارد به‌ خراسان‌ از راه‌ طرابزون‌ و تبریز حدود 82 هزار تومان‌ و از بندرعباس‌ حدود 213 هزارتومان‌ برآورد شد (همان‌، ص‌ 188). در1310، بندرعباس‌ کماکان‌ بارکدة‌ کرمان‌ و یزد به‌ شمار می‌رفت‌ و در زمینة‌ صدور برخی‌ از کالاها، چون‌ خرما، از بوشهر و محمره‌ پیشی‌گرفت‌ (همان‌، ص‌ 388). تأسیس‌ مجدد تجارتخانه‌ها و کنسولگری‌ روس‌ (1324/1905) ] و انگلیس‌ 1318/1900 [ و اتصال‌ سیم‌ تلگراف‌ ] شبکة‌ سراسری‌ اروپا ـ ایران‌ ـ هند [ توسط‌ انگلیسیها (1323/ 1905؛ حبل‌المتین‌ ، ش‌ 12، ص‌ 10، ش‌ 26، ص‌ 10) از اهمیت‌ این‌ شهر در این‌ زمان‌ گواهی‌ می‌دهد. به‌ گفتة‌ سایکس‌ جمعیت‌ شهر حدود چهار الی‌ هشت‌ هزار تن‌ بود که‌ در این‌ میان‌ تعدادی‌ هندو، معدودی‌ کلیمی‌ بغدادی‌، ارمنی‌، عرب‌، افغان‌، بلوچ‌ پارسی‌ و گاه‌ چند اروپایی‌ بودند. وی‌ بندرعباس‌ را «دروازة‌ تجارت‌ شرق‌ و غرب‌ و از بنادر مهم‌ مشرق‌ زمین‌» دانسته‌ و به‌ سبب‌ داشتن‌ منطقة‌ ییلاقی‌ نزدیک‌ شهر بویژه‌ کوه‌ گنو که‌ باغهای‌ فراوان‌ دارد و از نظر بهتر بودن‌ ساحل‌ بندرگاه‌، بندرعباس‌ را برتر از بوشهر می‌داند. او پیش‌بینی‌ کرد که‌ بیست‌سال‌ دیگر محمره‌ (خرمشهر * ) و اهواز در مغرب‌ خلیج‌فارس‌ و بندرعباس‌ در مشرق‌، مهمترین‌ بنادر جنوب‌ ایران‌ خواهند شد و بوشهر رو به‌ انحطاط‌ خواهد رفت‌ (ص‌ 321ـ322). طبق‌ جدولی‌ که‌ سایکس‌ از کل‌ ارزش‌ صادرات‌ و واردات‌ از چهار بندر مهم‌ ایران‌ (خرمشهر، بوشهر، لنگه‌ و عباس‌) در ساحل‌ خلیج‌فارس‌ ارائه‌ می‌دهد، بندرعباس‌ با 7ر14% از کل‌ ارزش‌ واردات‌ در رتبة‌ سوم‌ و با 3ر9% صادرات‌ (با اختلاف‌ 1ر0% نسبت‌ به‌ خرمشهر) در ردیف‌ چهارم‌ قرار داشت‌ (ص‌ 443؛ رجوع کنید به عیسوی‌، ص‌ 113). راههای‌ خشکی‌ بسیاری‌ از بندرعباس‌ به‌ نقاط‌ مختلف‌ کشور می‌رفت‌. گسترة‌ حوزة‌ نفوذ تجارت‌ این‌ شهر و بندر از کرمان‌، یزد و خراسان‌ می‌گذشت‌ و به‌بخارا و سمرقند می‌رسید (سدیدالسلطنه‌، 1362 ش‌، ص‌633). در دهة‌ اول‌ قرن‌ بیستم‌، آلمانیها نیز به‌ احداث‌ نمایندگی‌ تجارتخانة‌ «رُبرت‌ ونکهاوس‌» در بندرعباس‌ اقدام‌ کردند (اوبن‌، ص‌ 436). با احداث‌ راه‌ دزدآب‌ ] (زاهدان‌) به‌ بلوچستان‌ انگلیس‌ (بلوچستانِ پاکستان‌) [ ، از نقش‌ بندرعباس‌ در شرق‌ کشور تا حدود زیادی‌ کاسته‌ شد (سدیدالسلطنه‌، 1363 ش‌، ص‌ 685).در 1322، بخشی‌ از ناحیة‌ عباسی‌ (شامل‌ بندر خمیر، میناب‌، قشم‌، هنگام‌، لارک‌ و هرمز) در اجارة‌ کارگزاران‌ معین‌التجار قرار گرفت‌ (همان‌، ص‌ 349). هنگام‌ جنگ‌ جهانی‌ اول‌ اهمیت‌ سوق‌الجیشی‌ بندرعباس‌ نمایانتر شد و اولین‌ هواپیمای‌ انگلیسیها در آنجا فرود آمد (همان‌، روبه‌روی‌ ص‌628). با وجود این‌، بندرعباس‌، در مقایسه‌ با دیگر شهرهای‌ مهم‌ ایران‌، به‌ رشد قابل‌ ملاحظه‌ای‌ دست‌ نیافت‌ (عیسوی‌، ص‌ 39). ازینروست‌ که‌ گابریل‌، در 1307 ش‌/1928، بندرعباس‌ را بندری‌ یافته‌ که‌ تنزل‌ کرده‌ و اهالی‌ بر اثر طاعون‌ متفرق‌ شده‌ بودند (ص‌ 241). نوشتة‌ سدیدالسلطنه‌ (1363 ش‌، ص‌ 704) تغییرات‌ در بافت‌ شهر را نشان‌ می‌دهد: «... طول‌ شهر یک‌ میل‌ و عرض‌ آن‌ نصف‌ میل‌ شود، خانه‌ها صد یارد از کنارة‌ دریا دور باشند... اطراف‌ شهر کفه‌ایست‌ از رمل‌ به‌ مساحت‌ دومیل‌ امتداد، برای‌ حملات‌ خصم‌ گشاده‌ و باز است‌، اهالی‌ هم‌ از خشکی‌ و هم‌ از دریا قادر بر محافظت‌ خود نباشند. چونکه‌ استحکامات‌ بری‌ و بحری‌ ندارند. سکنة‌ آنجا در زمستان‌ ده‌هزارنفر و در تابستان‌ کمتر شوند.»با روی‌ کار آمدن‌ سلسلة‌ پهلوی‌، بندر شاهپور و بندر * ماهشهر و خرمشهر بیشتر مورد توجه‌ قرار گرفتند و احداث‌ راه‌آهن‌ سراسری‌ در 1317 ش‌، بر رونق‌ آنها افزود. بندرعباس‌ هم‌ در دهه‌های‌ بعد از تحولات‌ چندان‌ بی‌نصیب‌ نماند. برای‌ مثال‌ از سوی‌ دولت‌، احداث‌ کارخانة‌ کنسروسازی‌، نیروگاه‌ برق‌، چند خیابان‌ اصلی‌ و برخی‌ تأسیسات‌ زیربنایی‌ و دولتی‌؛ و از سوی‌ مردم‌، تأسیس‌ واحدهای‌ خدماتی‌ (چون‌ مدرسة‌ شش‌ کلاسه‌) و صنعتی‌ (رجوع کنید به ایرانشهر ، ج‌ 2، ص‌ 1490؛ «بندرعباس‌»، ص‌ 46؛ سدیدالسلطنه‌، 1362 ش‌، ص‌ 544). گسترش‌ و مرمت‌ راههای‌ خشکی‌ به‌ طرف‌ رفسنجان‌ ـ سیرجان‌ ـ کرمان‌ ـ یزد و نیز لار ـ شیراز (سدیدالسلطنه‌، 1362ش‌، ص‌ 485) براین‌ جریان‌ بی‌تأثیر نبود. به‌ هرحال‌، در طول‌ چند دهه‌ چندان‌ به‌ جمعیت‌ شهر اضافه‌ نشد ( ایرانیکا ، همانجا؛ نوری‌زاده‌ بوشهری‌، ص‌143؛ ملک‌زاده‌، ص‌ 81).در 1325 ش‌، عمدة‌ تجارت‌ بندرعباس‌ (بویژه‌ واردات‌) با دوبی‌ و سایر بنادر عمان‌ به‌ شکل‌ «قاچاق‌» انجام‌ می‌گرفت‌. آب‌ مشروب‌ شهر، که‌ پیش‌ از این‌ از چاه‌ و برکه‌ و بعدها از نای‌ بند به‌ وسیلة‌ قنات‌ تأمین‌ می‌شد، در این‌ سال‌ ناسالم‌ و غیرقابل‌ استفاده‌ بود و وضعیت‌ فرهنگ‌ و بهداشت‌ در سطح‌ پایینی‌ قرار داشت‌ (نوری‌زاده‌ بوشهری‌، همانجا). به‌ نظر می‌رسد که‌ با آغاز دهة‌ 1330 ش‌ بندرعباس‌ کمی‌ رو به‌ رونق‌ و رشد رفت‌، به‌ طوری‌ که‌ در 1333 ش‌ دارای‌ شهرداری‌، چهار خیابان‌ اصلی‌، بیمارستان‌، مدارس‌، بانک‌، شهربانی‌، کارخانة‌ ریسندگی‌، کنسروسازی‌، چهارگاراژ باربری‌، حدود ده‌ تا پانزده‌ تاکسی‌ و هشتصد باب‌ دکان‌ و جمعیتی‌ حدود یازده‌ هزارتن‌ بود (ملک‌زاده‌، ص‌ 81ـ82).آغاز دهة‌ 1340ش‌، همراه‌ با تحولات‌ عمیق‌ در ساختار اقتصادی‌ ـ اجتماعی‌ و نیز تغییر در سیاستهای‌ خارجی‌ ایران‌ همراه‌ بود. تفوق‌ بر خلیج‌فارس‌ و اقیانوس‌ هند، موجب‌ توجه‌ بیشتر به‌ بندرعباس‌ شد. البته‌ این‌ نه‌تنها به‌ سبب‌ موقعیت‌ جغرافیایی‌ ـ سیاسی‌ و استراتژیکی‌ آن‌ بود، بلکه‌ از جهت‌ اقتصادی‌ نیز به‌دلیل‌ داشتن‌ شبکة‌ راههای‌ دریایی‌ و خشکی‌، ساحل‌ مناسب‌، وجود منابع‌ طبیعی‌ (مانند گاز، نفت‌، سنگ‌ گچ‌، نمک‌) و امکانات‌ صیادی‌ و کشاورزی‌، دارای‌ ارزش‌ خاص‌ بود («استان‌ هرمزگان‌ و بندرعباس‌»، ص‌ 7). بنابراین‌، احداث‌ تأسیسات‌ گوناگون‌ زیربنایی‌، خدماتی‌ و تولیدی‌، نظیر اسکله‌ و بندرگاه‌ با ظرفیت‌ 5ر1 میلیون‌ تن‌ کالا در سال‌ (شروع‌ 1343 ش‌، بهره‌برداری‌ 1347 ش‌؛ ایرانیکا ، همانجا)، صنایع‌ غذایی‌ (مانند کنسروسازی‌، شیلات‌، یخ‌سازی‌، آرد، بسته‌بندی‌)، ساختمانی‌، نیروگاه‌ برق‌ قوی‌، لنج‌ و کشتی‌سازی‌ و انتقال‌ مرکز فرماندهی‌ کل‌ نیروی‌ دریایی‌ از خرمشهر به‌ این‌ مکان‌ در 1352 ش‌/1973 (همزمان‌ باخروج‌ انگلیس‌ از خلیج‌ فارس‌ رجوع کنید به مجتهدزاده‌، ص‌ 136) و پالایشگاه‌ نفت‌، بر اهمیت‌ این‌ شهر افزود.در ابتدای‌ انقلاب‌ اسلامی‌، بندرعباس‌ مدت‌ زمان‌ کوتاهی‌ به‌ دست‌ فراموشی‌ سپرده‌ شد، اما با شروع‌ جنگ‌ تحمیلی‌، مسئولان‌ بار دیگر متوجه‌ موقعیت‌ برتر آن‌ در دهانة‌ تنگة‌ هرمز، که‌ در 1359 ش‌ حدود 92% و در 1365ش‌ حدود 70% صادرات‌ نفت‌ خلیج‌فارس‌ از آن‌ طریق‌ انجام‌ می‌گرفت‌، شدند (همانجا؛ خلیج‌ فارس‌ از دیدگاه‌ آمار و ارقام‌ ، ص‌ 29). ادامة‌ طرحهای‌ پیشین‌ و اجرای‌ طرحهای‌ جدید، چون‌ گسترش‌ و احداث‌ تأسیسات‌ بندری‌ شهید رجایی‌ و باهنر، مجموعة‌ آموزشی‌ دریایی‌ (1363 ش‌)، شبکه‌های‌ ارتباطی‌ حمل‌ونقل‌ دریایی‌، زمینی‌ (بزرگراه‌ بندرعباس‌ ـ سیرجان‌)، هوایی‌ (دو باند فرودگاه‌ با پروازهای‌ داخلی‌ و خارجی‌)، خط‌ آهن‌ بندرعباس‌ ـ بافق‌ ( راهنمای‌ مفصّل‌ ایران‌ ، ج‌ 22، ص‌ 102ـ103) و اتصال‌ آن‌ به‌ شبکة‌ سراسری‌ کشور و آسیای‌ میانه‌، توسعه‌ و رشد مجدد شهر را موجب‌ شد. تبدیل‌ شهرستان‌ قشم‌ به‌ منطقة‌ آزاد تجاری‌ و وجود مراکز آموزش‌ عالی‌، از جمله‌ دانشگاه‌ هرمزگان‌ (تأسیس‌ 1370 ش‌) تحولات‌ بیشتری‌ در بندرعباس‌ به‌ وجود آورد. رشد و توسعة‌ شهر آثار اقتصادی‌ ـ فرهنگی‌ و فضایی‌ بسیاری‌ بر حومه‌ و پسکرانة‌ خود به‌ جا نهاده‌، به‌ گونه‌ای‌ که‌ اقتصاد برخی‌ از شهرستانهای‌ استان‌ با فعالیتهای‌ این‌ شهر پیوند خورده‌ است‌. مجموعة‌ این‌ تحولات‌ به‌ مهاجرپذیری‌ شهر، از حوزه‌های‌ نزدیک‌ و دور کشور در سه‌ دهة‌ اخیر انجامید؛ به‌ طوری‌ که‌ جمعیت‌ این‌ شهر در 1365 ش‌ به‌ 201 هزارتن‌ (نرخ‌ رشد سالانة‌ آن‌، در همین‌ سال‌ 2ر1 کمتر از 1355 ش‌ بود) رسید که‌ از این‌ تعداد 5ر33% متولد نقاط‌ دیگر بودند (شامقازانی‌، ص‌ 54ـ55). با اینهمه‌، بافت‌ بازار و شهر با این‌ رشد شتابان‌ هماهنگ‌ نیست‌ و از بسیاری‌ جهات‌ مشکل‌آفرین‌ و فاقد جاذبه‌های‌ لازم‌ است‌.منابع‌: ابن‌بطوطه‌، سفرنامة‌ ابن‌بطوطه‌ ، ترجمة‌ محمدعلی‌ موحد، تهران‌ 1361 ش‌؛ ابن‌حوقل‌، سفرنامة‌ ابن‌حوقل‌ ، ترجمه‌ و توضیح‌ جعفر شعار، تهران‌ 1366 ش‌؛ اسماعیل‌بن‌ علی‌ ابوالفداء، تقویم‌البلدان‌ ، ترجمة‌ عبدالمحمد آیتی‌، تهران‌ 1349 ش‌؛ «استان‌ هرمزگان‌ و بندرعباس‌»، بندر و دریا ، ش‌ 11 (تیر 1366)؛ ابراهیم‌بن‌ محمد اصطخری‌، مسالک‌ و ممالک‌ ، ترجمة‌ فارسی‌ قرن‌ پنجم‌ / ششم‌ هجری‌، چاپ‌ ایرج‌ افشار، تهران‌ 1368 ش‌؛ ایرج‌ افشار سیستانی‌، جغرافیای‌ تاریخی‌ دریای‌ پارس‌ ، تهران‌ 1376 ش‌؛ احمد اقتداری‌، خلیج‌ فارس‌ ، تهران‌ 1356 ش‌؛ اوژن‌ اوبن‌، ایران‌ امروز، 1907ـ1906: سفرنامه‌ و بررسیهای‌ سفیر فرانسه‌ در ایران‌ ، ترجمه‌ و حواشی‌ و توضیحات‌ از علی‌ اصغر سعیدی‌، تهران‌ 1362 ش‌؛ اکارت‌ اهلرز، «شهر شرق‌ اسلامی‌: مدل‌ و واقعیت‌»، ترجمة‌ محمدحسن‌ ضیاء توانا و مصطفی‌ مؤمنی‌، فصلنامة‌ تحقیقات‌ جغرافیائی‌ ، سال‌ 9، ش‌ 1 (بهار 1373)؛ ایرانشهر ، تهران‌: کمیسیون‌ ملی‌ یونسکو در ایران‌، 1342ـ1343 ش‌؛ ایران‌. وزارت‌ دفاع‌. ادارة‌ جغرافیائی‌ ارتش‌، فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیهای‌ کشور جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌ ، ج‌ 122: بندرعباس‌ ، تهران‌ 1362 ش‌؛ محمدابراهیم‌ باستانی‌ پاریزی‌، سیاست‌ و اقتصاد عصر صفوی‌ ، تهران‌ 1367 ش‌؛ «بندرعباس‌: تندیس‌ کهن‌ بر ساحل‌ دریای‌ پارس‌»، بندر و دریا ، ش‌ 14 (بهمن‌ 1366)؛ ژان‌ باپتیست‌ تاورنیه‌، سفرنامة‌ تاورنیه‌ ، ترجمة‌ ابوتراب‌ نوری‌، چاپ‌ حمید شیرانی‌، تهران‌ 1363 ش‌؛ حبل‌المتین‌ ، سال‌ 12، ش‌ 32، 9 ربیع‌الاول‌ 1323، سال‌ 13، ش‌ 12، 15 رمضان‌ 1323، ش‌ 26، 23 ربیع‌الاول‌ 1324؛ خلیج‌ فارس‌ از دیدگاه‌ آمار و ارقام‌ ، تدوین‌ و ترجمة‌ بیژن‌ اسدی‌، تهران‌: دفتر مطالعات‌ سیاسی‌ و بین‌المللی‌، 1368 ش‌؛ دایرة‌المعارف‌ فارسی‌ ، به‌ سرپرستی‌ غلامحسین‌ مصاحب‌، تهران‌ 1345ـ1374 ش‌؛ راهنمای‌ مفصّل‌ ایران‌ ، گردآورنده‌ مجید بختیاری‌، ج‌ 22: استان‌ هرمزگان‌ ، تهران‌ 1369 ش‌؛ ریاض‌الاسلام‌، تاریخ‌ روابط‌ ایران‌ و هند در دورة‌ صفویه‌ و افشاریه‌: 1158ـ 918 ه . ق‌/ 1745ـ1510 م‌ ، ترجمة‌ محمدباقر آرام‌ و عباسعلی‌ غفاری‌ فرد، تهران‌ 1373 ش‌؛ سر پرسی‌ مولزورث‌ سایکس‌، سفرنامة‌ ژنرال‌ سرپرسی‌ سایکس‌ ، ترجمة‌ حسین‌ سعادت‌ نوری‌، تهران‌ 1336 ش‌؛ محمدعلی‌بن‌ احمد سدیدالسلطنه‌، بندرعباس‌ و خلیج‌ فارس‌= اعلام‌ الناس‌ فی‌ احوال‌ بندرعباس‌ ، چاپ‌ احمد اقتداری‌ و علی‌ ستایش‌، تهران‌ 1363 ش‌؛ همو، سفرنامة‌ سدیدالسلطنه‌: التدفیق‌ فی‌ سیرالطریق‌ ، چاپ‌ احمد اقتداری‌، تهران‌ 1362ش‌؛ گارسیا دُ سیلوا ای‌ فیگروا، سفرنامة‌ دن‌ گارسیا د سیلوا فیگوئروآ سفیر اسپانیا در دربار شاه‌عباس‌ اول‌ ، ترجمة‌ غلامرضا سمیعی‌، تهران‌ 1363 ش‌؛ شهناز شامقازانی‌، «بررسی‌ بافت‌ و ساختار بازار بندرعباس‌»، پایان‌نامة‌ فوق‌لیسانس‌ جغرافیای‌ انسانی‌ و اقتصادی‌، دانشکدة‌ علوم‌ زمین‌، دانشگاه‌ شهید بهشتی‌، 1372ـ1373؛ محمدحسن‌ ضیاء توانا، «پژوهشی‌ در ساخت‌ کالبدی‌ و ساختار اجتماعی‌ ـ اقتصادی‌ بازار قیصریه‌ لار»، طرح‌ تحقیقاتی‌ معاونت‌ پژوهشی‌ دانشگاه‌ شهید بهشتی‌، 1376؛ محسن‌ عزیزی‌، «مختصری‌ از سیاست‌ دولتهای‌ اروپائی‌ در خلیج‌ فارس‌ با توجه‌ به‌ اسناد دیپلماسی‌»، در خلیج‌ فارس‌ ، ج‌ 2 ] تهران‌: ادارة‌ کل‌ انتشارات‌ رادیو، 1342 ش‌ [ ؛ چارلز عیسوی‌، ویرایشگر، تاریخ‌ اقتصادی‌ ایران‌: عصر قاجار، 1332ـ1215 ه .ق‌ ، ترجمة‌ یعقوب‌ آژند، تهران‌ 1362 ش‌؛ بیژن‌ فرهنگی‌، نگرشی‌ بر سدهای‌ ایران‌: گذشته‌ ـ حال‌ ـ آینده‌ ، تهران‌ 1372 ش‌؛ حسن‌بن‌ حسن‌ فسائی‌، فارسنامة‌ ناصری‌ ، چاپ‌ منصور رستگار فسائی‌، تهران‌ 1367 ش‌؛ نصرالله‌ فلسفی‌، زندگانی‌ شاه‌عباس‌ اول‌ ، تهران‌ 1364 ش‌؛ ویلم‌ فلور، صنعتی‌ شدن‌ ایران‌ و شورش‌ شیخ‌ احمد مدنی‌ 1925ـ 1900 ، ترجمة‌ ابوالقاسم‌ سری‌، تهران‌ 1371 ش‌؛ محمدابراهیم‌بن‌ اسماعیل‌ کازرونی‌، تاریخ‌ بنادر و جزایر خلیج‌ فارس‌ ، چاپ‌ منوچهر ستوده‌، تهران‌ 1367 ش‌؛ جرج‌ ناتانیل‌ کرزن‌، ایران‌ و مسئلة‌ ایران‌ ، ترجمة‌ علی‌ جواهرکلام‌، تهران‌ 1347 ش‌؛ انگلبرت‌ کمپفر، سفرنامة‌ کمپفر ، ترجمة‌ کیکاووس‌ جهانداری‌، تهران‌ 1360 ش‌؛ مسعود کیهان‌، جغرافیای‌ مفصّل‌ ایران‌ ، تهران‌ 1310ـ1311 ش‌؛ آلفونس‌ گابریل‌، تحقیقات‌ جغرافیائی‌ راجع‌ به‌ ایران‌ ، ترجمة‌ فتحعلی‌ خواجه‌نوری‌، چاپ‌ هومان‌ خواجه‌نوری‌، تهران‌ 1348 ش‌؛ گی‌لسترنج‌، جغرافیای‌ تاریخی‌ سرزمینهای‌ خلافت‌ شرقی‌ ، ترجمة‌ محمود عرفان‌، تهران‌ 1364 ش‌؛ پیروز مجتهدزاده‌، کشورها و مرزها در منطقة‌ ژئوپلیتیک‌ خلیج‌ فارس‌ ، ترجمة‌ حمیدرضا ملک‌ محمدی‌ نوری‌، تهران‌ 1372 ش‌؛ مرکز آمار ایران‌، سرشماری‌ عمومی‌ نفوس‌ و مسکن‌ مهرماه‌ 1365 ش‌: نتایج‌ نهایی‌ شهرهای‌ کشور ، تهران‌ 1368 ش‌؛ همو، سرشماری‌ عمومی‌ نفوس‌ و مسکن‌ 1375: نتایج‌ تفصیلی‌ استان‌ هرمزگان‌ ، تهران‌ 1376 ش‌ الف‌ ؛ همو، سرشماری‌ عمومی‌ نفوس‌ و مسکن‌ 1375: نتایج‌ تفصیلی‌ کل‌ کشور ، تهران‌ 1376ش‌ ب‌ ؛ محسن‌ مفخم‌، «مسقط‌ و بستگی‌های‌ تاریخی‌ آن‌ با ایران‌»، در مجموعة‌ مقالات‌ خلیج‌ فارس‌ ، تهران‌ 1369 ش‌؛ محمدبن‌ احمد مقدسی‌، احسن‌ التقاسیم‌ فی‌ معرفة‌الاقالیم‌ ، ترجمة‌ علینقی‌ منزوی‌، تهران‌ 1361 ش‌؛ علی‌ ملک‌زاده‌، کتاب‌ جغرافیای‌ طبیعی‌ و تاریخ‌ سیاسی‌ خلیج‌ فارس‌ ، تهران‌ 1333 ش‌؛ مهندسین‌ مشاور شارستان‌، طرح‌ جامع‌ بندرعباس‌ ، بندرعباس‌: ادارة‌ کل‌ مسکن‌ و شهرسازی‌ استان‌ هرمزگان‌، 1363 ش‌؛ صادق‌ نشأت‌، تاریخ‌ سیاسی‌ خلیج‌ فارس‌ ، تهران‌ ] تاریخ‌ مقدمه‌ 1344 [ ؛ مسعود نوربخش‌، مسافران‌ تاریخ‌ و مروری‌ بر تاریخچة‌ سفر و سیاحتگری‌ در ایران‌ ، تهران‌ 1370 ش‌؛ اسماعیل‌ نوری‌زاده‌ بوشهری‌، ایران‌ کنونی‌ و خلیج‌ فارس‌ ، تهران‌ 1325 ش‌؛ دونالد هاولی‌، دریای‌ پارس‌ و سرزمینهای‌ سواحل‌ متصالح‌: امارات‌ متحده‌ عربی‌ کنونی‌ ، ترجمة‌ حسن‌ زنگنه‌، قم‌ 1377 ش‌؛Encyclopaedia Iranica , s.v. "Bandar-e ـ Abba ¦ s) ¦ â )" (by X.de Planhol); EI 2 , s.v. "Bandar ـ Abba ¦ s" (by L. Lockhart).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

محمدحسن ضیاء توانا

حوزه موضوعی

جغرافیا

رده های موضوعی
جلد 4
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده